Masrur al-Balxiy
Masrur al-Balxiy (arabcha: مسرور البلخي; 893-yil 26-dekabrda vafot etgan[1]) – IX asr oxirlarida Abbosiylar xalifaligida xizmat qilgan katta harbiy xizmatchi.
Faoliyati
Masrurning kelib chiqishi haqida maʼlumot kam. Nisbasi uning balxlik eroniy millatiga mansub boʻlganligini koʻrsatadi[2]. Uning nomi dastlab tarixchi at-Tabariy tomonidan 870 yilda xalifa al-Muhtadiy taxtdan agʻdarilgan voqealar doirasida tilga olingan[3]. Muso ibn Bugʻa al-Kabir qoʻzgʻoloni boshlanganida Masrur Abbosiy xalifasiga sodiq qolgan bir nechta zobitlardan biri edi. U xalifaning saroy boshqaruvi bilan shugʻullanish uchun mas’ul etib tayinlangan. Qoʻzgʻolonchilarga qarshi jang chogʻida Masrur al-Muhtadiyning oʻng qanot qoʻshiniga qoʻmondonlik qilgan, biroq xalifaning qoʻshinlari magʻlubiyatga uchragan va askarlar jang maydonidan qochib ketgan[4].
Al-Mu’tamid (h. 870–892) davrida xalifaning ukasi va amalda regenti boʻlgan al-Muvaffaq Masrurni Abbosiylar lashkarining yetakchi qoʻmondonlaridan biriga aylantirdi[3]. 872-yilda Yuqori Mesopotamiyadagi yakubiy ossuriyaliklarga yurishga boshchilik qilib, ularni tor-mor keltirishga muvaffaq boʻldi[4]. 872, 874 va 875-yillarda esa al-Jaziradagi xorijiylar isyonchisi Musavvirga qarshi bir necha harbiy yurushlarni boshqardi[4]. 875-yilda Masrur Zanjilar qoʻzgʻolonini bostirish boʻyicha qoʻmondonlikni Musa ibn Bugʻadan qabul qilib oldi va shu bilan birga Ahvoz, Basra, Dajla daryosi boʻyidagi viloyatlar, Yamoma va Bahraynning hokimi etib tayinlandi[4]. Oʻsha yilning oxirida, al-Mu’tamid tomonidan belgilangan vorislik rejasi doirasida, Masrur rasmiy ravishda al-Muvaffaqning nomidan xalifalikning sharqiy viloyatlaridagi hokim sifatida tayinlandi[4].
876-yilda Masrur Safforiylar amiri Yaʼqub ibn al-Lays as-Safforning Mesopotamiyaga yurishini toʻxtatish boʻyicha kampaniyada qatnashdi. Yaʼqubning oldinga harakatlanishini sekinlashtirish maqsadida Dajla daryosidagi toʻgʻonni buzib, Vosit atrofidagi hududni suv ostida qoldirdi. Shundan soʻng bosh harbiy kuchlar joylashgan Sib Bani Kuma tomon yoʻl oldi. Dayr al-Aqul jangidagi hal qiluvchi toʻqnashuvda Masrur al-Muvaffaq boshchiligidagi armiyaning chap qanotiga boshchilik qildi. Abbosiylar gʻalaba qozonganidan soʻng Masrurning jangdagi xizmatlari rasman eʼtirof etildi va u Safforiylar tomonida jang qilgan Abu as-Soj Devdadning yer-mulklari bilan taqdirlandi[4].
Jangdan keyin Masrur Zanjilar qoʻzgʻoloniga qarshi harbiy harakatlarni yana davom ettirdi va al-Ahvoz mintaqasiga yurish qilib, u yerda vaqti-vaqti bilan isyonchilarga qarshi jang qildi[4]. 881-yilda al-Muvaffaq Zanjilar qoʻzgʻolonini shaxsan bostirishga qaror qilgach, Masrur uning qoʻshinlari tarkibiga qoʻshildi va qoʻzgʻolon tugaguniga qadar bosh qoʻmondonlardan biri sifatida xizmat qildi. U Zanjilar poytaxti al-Muxtaraga[5] uyushtirilgan hujumda ishtirok etdi, biroq 884-yilgi yakuniy hujumda u haqida hech qanday eslatma berilmagan[5].
Oilasi
Masrurning kamida ikki nafar oʻgʻli bor edi. Ulardan Muhammad ibn Masrur 879-yilda al-Muvaffaq tomonidan Makka yoʻliga hokim etib tayinlangan. Bu lavozimga ukasi Alini oʻrinbosar etib tayinlagan, biroq Ali Mugʻisaga ketayotgan vaqtda Banu Asad qabilalari tomonidan oʻldirilgan[4].
Manbalar
- ↑ Rosenthal 1985.
- ↑ Kennedy 2001.
- ↑ 3,0 3,1 Gordon 2001.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Waines 1992.
- ↑ 5,0 5,1 Fields 1987.
Adabiyotlar
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXVII: The ʿAbbāsid Recovery: The War Against the Zanj Ends, A.D. 879–893/A.H. 266–279, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1987. ISBN 978-0-88706-054-0.
- Gordon, Matthew S.. The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Samarra (A.H. 200–275/815–889 C.E.). Albany, New York: State University of New York Press, 2001. ISBN 0-7914-4795-2.
- Kennedy, Hugh. The Armies of the Caliphs: Military and Society in the Early Islamic State. London and New York: Routledge, 2001. ISBN 0-415-25093-5.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXVIII: The Return of the Caliphate to Baghdad: The Caliphates of al-Muʿtaḍid, al-Muktafī and al-Muqtadir, A.D. 892–915/A.H. 279–302, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1985. ISBN 978-0-87395-876-9.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXVI: The Revolt of the Zanj, A.D. 869–879/A.H. 255–265, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1992. ISBN 978-0-7914-0763-9.