Malik Ayoz
| Ahmad Ayoz | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Malik | |||||||||||||
 Ayoz Sulton Mahmudning orqasida turib, shayx bilan qoʻl berib koʻrishmoqda. Oʻng tomonidagi shaxs taxminan 600 yil keyin hukmronlik qilgan Abbos I, Tehron zamonaviy sanʼat muzeyi, Tehron. | |||||||||||||
| Lohurning Gʻaznaviy voliysi | |||||||||||||
| Saltanat | 1021 — 1041-yil 8-avgust | ||||||||||||
| Oʻtmishdoshi | Lavozim taʼsis etilgan | ||||||||||||
| Davomchisi | Majdud Gʻaznaviy | ||||||||||||
| Vafoti |
Lohur, Gʻaznaviylar davlati (hozirgi Lohur, Panjob, Pokiston | ||||||||||||
| Dafn etilgan joy |
Malik Ahmad qabri, Lahorning devor bilan o‘ralgan eski shahri | ||||||||||||
| |||||||||||||
| Otasi | Aymaq Abunajm | ||||||||||||
| Dini | Islom (sunniylik) | ||||||||||||
| |||||||||||||
Malik Ahmad Ayoz ibn Aymaq Abunajm (forscha: ملک احمد ایاز بن ایماق ابن نجم; 1041-yilda vafot etgan) — gruziyalik[1][2] qul, sulton Mahmud Gʻaznaviy qoʻshinida zobit va sarkarda darajasiga koʻtarilgan. Soʻngra Lohur hokimi lavozimiga tayinlanib, shaharning ilk musulmon noibi boʻlgan. Malik Ayozning Mahmudga sodiq sarkarda sifatidagi faoliyati koʻplab sheʼr va hikoyalarga ilhom manbai boʻlib xizmat qilgan[3] hamda Mahmud Gʻaznaviyga qatʼiy sadoqati tufayli musulmon tarixchilari va soʻfiylar tomonidan eslab oʻtilgan. Malik Ayoz 1041-yil oʻz yotogʻida oʻlik holda topilgan boʻlib, oʻlim sababi qasddan suiqasd boʻlishi mumkinligi haqida gumonlar mavjud[4].
Hayoti va feodallik faoliyati
1021-yilda Sulton Mahmud Gʻaznaviy Ayozni hukmdorlik martabasiga koʻtarib, uzoq davom etgan qamal va shiddatli janglardan soʻng egallab, yondirib yuborilgan hamda aholisi tarqalib ketgan Lohur shahri taxtini unga topshirdi. Lohurning ilk musulmon hokimi boʻlgan Ayoz shaharni qayta tiklab, yana aholi bilan toʻldirdi. Shuningdek, koʻplab muhim inshootlarni bunyod etdi. Jumladan, 1037—1040-yillar oraligʻida janglar paytida vayron boʻlgan eski qal’a oʻrnida toshdan mustahkam qal’a qurdirdi hamda shahar darvozalarini barpo ettirdi. Bu haqda „Xulasatut tavorix“ (1596) asari muallifi Munshiy Sujan Ray Bxandoriy ham maʼlumot bergan. Hozirgi Lohur qalʼasi aynan oʻsha joyda joylashgan. Hukmronligi davrida shahar sheʼriyat bilan mashhur boʻlgan madaniy va ilmiy markazga aylangan[manba kerak].
Malik Ayozning maqbarasi hozir ham Lohurning Rang Mahal hududida saqlanib qolgan. Maqbara va uning bogʻi sikxlar Lohurni boshqargan davrda vayron qilingan, keyinchalik esa Hindistonning boʻlinishidan soʻng maqbara qayta tiklangan.
Mahmud Gʻaznaviy bilan munosabatlari
Mahmud va Ayoz oʻrtasidagi munosabatlarning qanday xarakterga ega boʻlganligi bahsli masala hisoblanadi. Bir necha asrlardan keyin, ayniqsa, fors sheʼriyatida yozilgan ayrim manbalarda[5] bu ikki shaxs oʻzaro oshiq boʻlganligi taʼkidlanadi[6]. Biroq Gʻaznaviylar davriga mansub zamondosh mualliflar Abu Rayhon Beruniy, Gardiziy, Farruxiy hamda Bayhaqiy Mahmud va Ayoz oʻrtasida ishqiy munosabat boʻlganini umuman tilga olmaydilar[7]. Aksincha, ular Ayozni sarkarda, zodagon yoki Sulton Mahmudning yaqin hamkori sifatida tasvirlaydilar[7]. Mahmudning vafotidan taxminan bir asr oʻtgach, Nizomiy Aruziy oʻzining „Chahor maqola“ asarida Mahmud va Ayoz munosabatlari haqida muqobil rivoyatni keltiradi. Bu talqinda ular oshiq sifatida tasvirlanmaydi, biroq Mahmudning Ayozga muhabbat qoʻygani aytiladi. Aruziy voqeani badiiylashtirilgan tarzda bayon qilib, Mahmud taqvodorligi sababli oʻz his-tuygʻularini jilovlagani va ularga boʻysunishdan bosh tortganini hikoya qiladi. Rivoyat avjida Mahmud Ayozga sochini oldirishni buyuradi, chunki shu yoʻl bilan uni kamroq jozibador koʻrib, gunoh sodir etish vasvasasiga qarshi turishni osonlashtirmoqchi boʻladi[8].
Manbalar
- ↑ Allsen, Thomas. The Royal Hunt in Eurasian History — 264-bet.
- ↑ Pearson, Michael Naylor. Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century — 67-bet.
- ↑ Ritter 2003, s. 309–310.
- ↑ Sheikh, Majid. [[1] „Myths and mysteries of Ayoz, the slave from Lahore“]. DAWN.com (2017-yil 20-avgust). Qaraldi: 2023-yil 20-yanvar.
- ↑ Matīnī, Jalal [[2] „AYĀZ, ABU’L-NAJM“] (en-US). iranicaonline.org. 2022-yil 21-iyunda asl nusxadan [[3] arxivlangan]. Qaraldi: 2023-yil 20-yanvar.
- ↑ Matthewson-Grand, Alisha [[4](https://www.cam.ac.uk/alumni/queerhistory) „Queer History: a tour of gender and identity through time and culture“] (en). University of Cambridge. Qaraldi: 2023-yil 20-yanvar.
- ↑ 7,0 7,1 Raza, S. Jabir (2011). [[5] "MAHMUD'S AYOZ IN HISTORY"]. Proceedings of the Indian History Congress 72: 286–293. ISSN 2249-1937. [6].
- ↑ Aruzi, Nizami. [[7] Revised Translation of the Chahar Maqala], Translated by Edward G. Browne (en), Cambridge University Press, 1921 — 37-38-bet.
Adabiyotlar
- Ritter, Hellmut. Handbook of Oriental studies: Near and Middle East. Brill, 2003.