Malandari dovoni jangi
Malandari dovoni jangi — 1586-yil 16-fevralda hozirgi Pokistonning Xaybar Paxtunxva viloyatidagi Buner tumani hududida bo‘lib o‘tgan jang. Raja Birbal boshchiligidagi Boburiylar imperiyasi qo‘shini malik Kalu Xon Yusufzai boshchiligidagi Yusufzai qabilasiga mansub pushtun jangchilari tomonidan pistirmaga tushirildi. Bu jang Boburiylar tarixidagi va Buyuk Akbar hukmronligi davridagi eng yirik mag‘lubiyatlardan biri bo‘lgan[a][6][7].
| Malandari dovoni jangi (1586) | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Boburiylar va Afg‘onlar urushlari | |||||||
Bunerdagi Malandari jangi yodgorligi | |||||||
| |||||||
| Raqiblar | |||||||
| Afg‘onlar | |||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||
| Kalu Xon Yusufzai Mirvays Xon |
Birbal † Zayn Xon Koka | ||||||
| Kuchlar | |||||||
| Noma’lum | 20 000[2] | ||||||
| Yoʻqotishlar | |||||||
| Noma’lum | 8 000 (Badouniyning da’vosi)[3] shundan 500 nafar zobit halok bo‘lgan[4] | ||||||
Birbal jangda Boburiylar qo‘shinining qariyb 8 000 nafar askari bilan birga halok bo‘lgan deb hisoblanadi[2][8].
Tarixi
1581-yilda Mulla Meruning mag‘lubiyati va halok bo‘lishidan so‘ng Boburiylar butun Yusufzai qabilasini tor-mor keltirgan edi. Kalu Xon Yusufzay esa Yusufzailarning tashkilotini qayta tiklash va qabila birligini tiklash vazifasini o‘z zimmasiga olishga qaror qildi. Yusufzai o‘z do‘stlari va tarafdorlari bilan maslahatlashganidan so‘ng tashkil etgan jirgada Rusiyning o‘g‘li Ayub, Saifu Aba Xel Mandanrning o‘g‘li Babu, Mulla Meruning o‘g‘li Mirvays hamda Yusufzailar bilan aloqador boshqa shaxslar ishtirok etdilar. Jirga Yusufzailar yashaydigan hududlarni kezib, aholini birlikka chaqirdi va bo‘linishning oqibatlari haqida jiddiy ogohlantirishlar berdi.
Ain-i-Akbari asarida qayd etilishicha, Boburiylar imperatori Akbar Mirzo Muhammadni jazolash uchun Kobul mintaqasiga yo‘l olgan paytda Kalu Xon Agraga borgan. U Agrada yaxshi kutib olingan, biroq keyinchalik shaharni tark etgan. Xoja Shamsuddin Xavofiy Kalu Xonni Attock yaqinida qo‘lga olib, saroyga olib kelgan. Kalu Xon yana qochib ketib, vataniga qaytgan va oxir-oqibat isyonkor kuchlar yetakchisiga aylangan. Abu Fazl Akbar Kalu Xonni Agraga qanday qilib olib kelgani, buning sababi yoki qanday sharoitda yuz berganini aniq bayon qilmagan[9].
Kalu Xon yo‘qligida Yusufzailar Ghazi Xon Malezaini o‘zlariga yetakchi etib tayinlagan edilar. Biroq ko‘p o‘tmay Ghazi Xon Bajaurda Boburiylar bilan bo‘lgan jangda halok bo‘ldi. Agradan endigina qaytgan Kalu Xon ham ushbu jangda qatnashdi. Shundan so‘ng Yusufzailar uni yana qabila yetakchisi etib sayladilar. Bu voqea Svotdagi Damg‘arda yuz berdi[8].
Jang
Tarixchilar Jadunath Sarkar va Raghubir Sinhning yozishicha, Boburiylar qo‘shini qo‘mondonlari o‘rtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelgan. Birbal, Abul Fath va Zayn Xon keyingi harakatlar borasida o‘zaro kelisha olmaganlar. Ularning qayd etishicha, „1586-yil 16-fevralda tartibsiz yurish chog‘ida afg‘onlar Svotdagi tor darada hujumga o‘tdilar. O‘zaro birlikni yo‘qotgan imperiya qo‘shinini vahima qamrab oldi va Raja Birbal hamda boshqa ko‘plab yuqori martabali amaldorlar bilan birga 8 000 kishi halok bo‘ldi. Butun qarorgoh va harbiy anjomlar talon-toroj qilindi. Tog‘larda tarqoq holda qochayotgan askarlar ham qirib tashlandi“[10],
Karakar dovoni va Malandari dovoni oralig‘ida Kalu Xon boshchiligidagi Yusufzai afg‘onlari Zayn Xon va Raja Birbalning birlashgan qo‘shinini tor-mor keltirdilar. Birbal ushbu jangda halok bo‘ldi[11]. Boburiylar tarixchisi Khafi Xonning ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu jangda Boburiylar qo‘shinining 40 000–50 000 nafar askari halok bo‘lgan[8] Biroq Badouniy butun voqealar davomida qariyb 8 000 nafar Boburiy askari halok bo‘lganini ta’kidlaydi[12].
Oqibatlari
Akbar bu halokatli mag‘lubiyat haqida ikki kundan so‘ng xabar topdi. 19-fevral kuni Raja Todar Mal boshchiligidagi qo‘shin Yusufzailardan qasos olish uchun yo‘lga chiqdi. Ular ko‘plab Yusufzailarni o‘ldirdilar, tirik qolganlarning aksariyatini esa Turan va Forsga qul qilib sotib yubordilar. Shu tariqa, „Svot, Bajaur va Buner yovuz kimsalardan tozalandi“[10].
Izohlar
- ↑ John F. Richards bu voqeani bevosita Malandari dovoni jangi deb atamaydi. Biroq u Raja Birbal va Zayn Xon Koka Yusufzai qabila boshliqlariga qarshi qo‘shinga boshchilik qilganini hamda bu jang Akbar hukmronligi davrida Boburiylar qo‘shini boshiga tushgan eng katta halokat bo‘lganini ta’kidlaydi[5].
Manbalar
- ↑ Mughal-Afghan Relations in South Asia p132
- ↑ 2,0 2,1 Arlinghaus, Joseph Theodore. The Transformation of Afghan Tribal Society: Tribal Expansion, Mughal Imperialism and the Roshaniyya Insurrection, 1450–1600 (en). Duke University, 1988 — 316–317-bet.
- ↑ „Mughal Empire in India“ (1940).
- ↑ The Kingdom of Afghanistan. A Historical Sketch (1911) by G.P. Tate, Member of the Asiatic Society
- ↑ Richards, John F.. The Mughal Empire. Cambridge University Press, 1993 — 50–51-bet. ISBN 978-0-521-56603-2.
- ↑ Micheal Fisher. A Short History Of The Mughal Empire. I.B. Tauras, 2016 — 132–133-bet.
- ↑ Sharma, S. R.. Mughal Empire In India. Karnatak Publishing House, 1940 — 278-bet.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Mulk, Professor Shujaul (1981). "Relations between Akbar and the North West Frontier Tribes". Central Asia (Area Study Centre (Central Asia), University of Peshawar): 47–48. ISSN 1729-9802. https://books.google.com/books?id=ops5AAAAIAAJ. "In this confusion, Birbal and Hasan Khan Bhittani, along with eight thousand men of the Mughal army lost their lives."
- ↑ ibn Mubārak, Allami Abū al-Faz̤l. The A-in-i Akbari (en). Low Price Publications, 2001 — 70-bet. ISBN 978-81-7536-228-4.
- ↑ 10,0 10,1 Sarkar, Jadunath; Sinh, Raghubir. A History of Jaipur: c. 1503–1938 (en). Orient Blackswan, 1984 — 68–69-bet. ISBN 978-81-250-0333-5.
- ↑ Mahajan, V. D.. History of Medieval India (en). S. Chand Publishing, 2007 — 115-bet. ISBN 978-81-219-0364-6.
- ↑ Elliot, Henry Miers. The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period (en). Cambridge University Press, 2013 — 451-bet. ISBN 978-1-108-05587-1.