Malandari dovoni jangi
| Malandari dovoni jangi (1586) | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Boburiylar va Afgʻonlar urushlari | |||||||
Bunerdagi Malandari jangi yodgorligi | |||||||
| |||||||
| Raqiblar | |||||||
| Afgʻonlar | |||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||
| Kalu Xon Yusufzai Mirvays Xon |
Birbal † Zayn Xon Koka | ||||||
| Kuchlar | |||||||
| Nomaʼlum | 20 000[2] | ||||||
| Yoʻqotishlar | |||||||
| Nomaʼlum | 8 000 (Badouniyning daʼvosi)[3] shundan 500 nafar zobit halok boʻlgan[4] | ||||||
Malandari dovoni jangi — 1586-yil 16-fevralda hozirgi Pokistonning Xaybar Paxtunxva viloyatidagi Buner tumani hududida boʻlib oʻtgan jang. Raja Birbal boshchiligidagi Boburiylar imperiyasi qoʻshini malik Kalu Xon Yusufzai boshchiligidagi Yusufzai qabilasiga mansub pushtun jangchilari tomonidan pistirmaga tushirildi. Bu jang Boburiylar tarixidagi va Buyuk Akbar hukmronligi davridagi eng yirik magʻlubiyatlardan biri boʻlgan[a][6][7].
Birbal jangda Boburiylar qoʻshinining qariyb 8 000 nafar askari bilan birga halok boʻlgan deb hisoblanadi[2][8].
Tarixi
1581-yilda Mulla Meruning magʻlubiyati va halok boʻlishidan soʻng Boburiylar butun Yusufzai qabilasini tor-mor keltirgan edi. Kalu Xon Yusufzay esa Yusufzailarning tashkilotini qayta tiklash va qabila birligini tiklash vazifasini oʻz zimmasiga olishga qaror qildi. Yusufzai oʻz doʻstlari va tarafdorlari bilan maslahatlashganidan soʻng tashkil etgan jirgada Rusiyning oʻgʻli Ayub, Saifu Aba Xel Mandanrning oʻgʻli Babu, Mulla Meruning oʻgʻli Mirvays hamda Yusufzailar bilan aloqador boshqa shaxslar ishtirok etdilar. Jirga Yusufzailar yashaydigan hududlarni kezib, aholini birlikka chaqirdi va boʻlinishning oqibatlari haqida jiddiy ogohlantirishlar berdi.
Ain-i-Akbari asarida qayd etilishicha, Boburiylar imperatori Akbar Mirzo Muhammadni jazolash uchun Kobul mintaqasiga yoʻl olgan paytda Kalu Xon Agraga borgan. U Agrada yaxshi kutib olingan, biroq keyinchalik shaharni tark etgan. Xoja Shamsuddin Xavofiy Kalu Xonni Attock yaqinida qoʻlga olib, saroyga olib kelgan. Kalu Xon yana qochib ketib, vataniga qaytgan va oxir-oqibat isyonkor kuchlar yetakchisiga aylangan. Abu Fazl Akbar Kalu Xonni Agraga qanday qilib olib kelgani, buning sababi yoki qanday sharoitda yuz berganini aniq bayon qilmagan[9].
Kalu Xon yoʻqligida Yusufzailar Ghazi Xon Malezaini oʻzlariga yetakchi etib tayinlagan edilar. Biroq koʻp oʻtmay Ghazi Xon Bajaurda Boburiylar bilan boʻlgan jangda halok boʻldi. Agradan endigina qaytgan Kalu Xon ham ushbu jangda qatnashdi. Shundan soʻng Yusufzailar uni yana qabila yetakchisi etib sayladilar. Bu voqea Svotdagi Damgʻarda yuz berdi[8].
Jang
Tarixchilar Jadunath Sarkar va Raghubir Sinhning yozishicha, Boburiylar qoʻshini qoʻmondonlari oʻrtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelgan. Birbal, Abul Fath va Zayn Xon keyingi harakatlar borasida oʻzaro kelisha olmaganlar. Ularning qayd etishicha, „1586-yil 16-fevralda tartibsiz yurish chogʻida afgʻonlar Svotdagi tor darada hujumga oʻtdilar. Oʻzaro birlikni yoʻqotgan imperiya qoʻshinini vahima qamrab oldi va Raja Birbal hamda boshqa koʻplab yuqori martabali amaldorlar bilan birga 8 000 kishi halok boʻldi. Butun qarorgoh va harbiy anjomlar talon-toroj qilindi. Togʻlarda tarqoq holda qochayotgan askarlar ham qirib tashlandi“[10],
Karakar dovoni va Malandari dovoni oraligʻida Kalu Xon boshchiligidagi Yusufzai afgʻonlari Zayn Xon va Raja Birbalning birlashgan qoʻshinini tor-mor keltirdilar. Birbal ushbu jangda halok boʻldi[11]. Boburiylar tarixchisi Khafi Xonning maʼlumotlariga koʻra, ushbu jangda Boburiylar qoʻshinining 40 000–50 000 nafar askari halok boʻlgan[8] Biroq Badouniy butun voqealar davomida qariyb 8 000 nafar Boburiy askari halok boʻlganini taʼkidlaydi[12].
Oqibatlari
Akbar bu halokatli magʻlubiyat haqida ikki kundan soʻng xabar topdi. 19-fevral kuni Raja Todar Mal boshchiligidagi qoʻshin Yusufzailardan qasos olish uchun yoʻlga chiqdi. Ular koʻplab Yusufzailarni oʻldirdilar, tirik qolganlarning aksariyatini esa Turan va Forsga qul qilib sotib yubordilar. Shu tariqa, „Svot, Bajaur va Buner yovuz kimsalardan tozalandi“[10].
Izohlar
- ↑ John F. Richards bu voqeani bevosita Malandari dovoni jangi deb atamaydi. Biroq u Raja Birbal va Zayn Xon Koka Yusufzai qabila boshliqlariga qarshi qoʻshinga boshchilik qilganini hamda bu jang Akbar hukmronligi davrida Boburiylar qoʻshini boshiga tushgan eng katta halokat boʻlganini taʼkidlaydi[5].
Manbalar
- ↑ Mughal-Afghan Relations in South Asia p132
- ↑ 2,0 2,1 Arlinghaus, Joseph Theodore. The Transformation of Afghan Tribal Society: Tribal Expansion, Mughal Imperialism and the Roshaniyya Insurrection, 1450–1600 (en). Duke University, 1988 — 316–317-bet.
- ↑ „Mughal Empire in India“ (1940).
- ↑ The Kingdom of Afghanistan. A Historical Sketch (1911) by G.P. Tate, Member of the Asiatic Society
- ↑ Richards, John F.. The Mughal Empire. Cambridge University Press, 1993 — 50–51-bet. ISBN 978-0-521-56603-2.
- ↑ Micheal Fisher. A Short History Of The Mughal Empire. I.B. Tauras, 2016 — 132–133-bet.
- ↑ Sharma, S. R.. Mughal Empire In India. Karnatak Publishing House, 1940 — 278-bet.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Mulk, Professor Shujaul (1981). "Relations between Akbar and the North West Frontier Tribes". Central Asia (Area Study Centre (Central Asia), University of Peshawar): 47–48. ISSN 1729-9802. https://books.google.com/books?id=ops5AAAAIAAJ. "In this confusion, Birbal and Hasan Khan Bhittani, along with eight thousand men of the Mughal army lost their lives."
- ↑ ibn Mubārak, Allami Abū al-Faz̤l. The A-in-i Akbari (en). Low Price Publications, 2001 — 70-bet. ISBN 978-81-7536-228-4.
- ↑ 10,0 10,1 Sarkar, Jadunath; Sinh, Raghubir. A History of Jaipur: c. 1503–1938 (en). Orient Blackswan, 1984 — 68–69-bet. ISBN 978-81-250-0333-5.
- ↑ Mahajan, V. D.. History of Medieval India (en). S. Chand Publishing, 2007 — 115-bet. ISBN 978-81-219-0364-6.
- ↑ Elliot, Henry Miers. The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period (en). Cambridge University Press, 2013 — 451-bet. ISBN 978-1-108-05587-1.