Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Literature

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
, dagi Programmer (munozara | hissa) versiyasi
(farq) ←Avvalgi koʻrinishi | Hozirgi koʻrinishi (farq) | Yangiroq koʻrinishi→
Adabiyot nazariyasi 

Adabiyot nazariyasining asosiy savollaridan biri — „adabiyot nima?“ degan savoldir. Zamonaviy nazariyotchilar va adabiyotshunoslarning ayrimlari „adabiyot“ tushunchasini aniq taʼriflash mumkin emas deb hisoblaydi, boshqalari esa uni tildan foydalanishning turli shakllariga nisbatan qoʻllash mumkinligini taʼkidlaydi.[1]

Badiiy adabiyot

Badiiy adabiyot inson hayotining turli jihatlarini oʻrganuvchi va ijtimoiy masalalarni yoritishi mumkin boʻlgan uydirma asarlarni ifodalash uchun ishlatiladigan atamadir. U koʻpincha janr adabiyotidan koʻra yuqori badiiy qiymatga ega deb qaralgan, biroq bu qarash bahsli boʻlib, soʻnggi davrlarda janr adabiyoti ham universitetlarda jiddiy oʻrganilmoqda.[2]

Adabiyotdagi eng yuksak ijodiy yutuqlardan biri har yili Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti bilan eʼtirof etiladi. Ushbu mukofot Alfred Nobel vasiyatiga muvofiq adabiyot sohasida yuksak asarlar yaratgan mualliflarga beriladi.[3]

Badiiy adabiyotning qiymati

Ayrim tadqiqotchilar badiiy adabiyot insonning psixologik rivojlanishida muhim rol oʻynashi mumkinligini taʼkidlaydi. Psixologlar adabiyotdan terapevtik vosita sifatida ham foydalanib kelganlar.[4]

Adabiy asar qahramonlarining holatini tushunish oʻquvchining boshqa insonlarning tajribasi va his-tuygʻularini anglashiga yordam berishi mumkin. Adabiyot turli madaniyatlar bilan tanishish va yangi hissiy tajribalarni boshdan kechirish imkonini ham beradi.

Estetik qiymat

Adabiyotning muhim jihatlaridan biri uning estetik qiymatidir. Tilning tovush, ritm, obraz, metafora va boshqa badiiy vositalaridan foydalanish asarning estetik taʼsirini shakllantiradi.[5]

Diniy matnlarning taʼsiri

Din adabiyot rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Vedalar, Tavrot, Bibliya va Qurʼon kabi diniy matnlar turli xalqlarning adabiy anʼanalariga kuchli taʼsir koʻrsatgan.[6]

Bibliyaning King James Version tarjimasi ingliz tili va ingliz adabiyoti rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan asarlardan biri hisoblanadi.

Diniy matnlarni chuqur oʻrganish adabiyotshunoslikda matnni sharhlash va talqin qilish usullarining rivojlanishiga ham xizmat qilgan.

Adabiyot turlari

Sheʼriyat

Sheʼriyat anʼanaviy ravishda nasrdan tilning estetik imkoniyatlaridan koʻproq foydalanishi bilan ajralib turadi. Bunda assonans, alliteratsiya, qofiya va ritm kabi musiqiy vositalar, shuningdek, misra va bandlardan foydalaniladi.[7]

Sheʼriyatning ayrim zamonaviy shakllari, jumladan erkin she’r, tovushli sheʼriyat, konkret sheʼriyat va nasriy she’r nasr bilan sheʼriyat oʻrtasidagi anʼanaviy chegaralarni murakkablashtirgan.

Savodxonlik paydo boʻlishidan oldin ham sheʼriy asarlar ogʻzaki anʼana orqali yaratilgan va avloddan avlodga yetkazilgan. Shu sababli sheʼriyat adabiyotning eng qadimgi shakllaridan biri hisoblanadi.[8]

Nasr

Nasr odatda sheʼriyatga qaraganda tilning estetik imkoniyatlaridan kamroq foydalanadi. Biroq zamonaviy adabiyotda erkin she’r va nasriy she’r kabi shakllarning rivojlanishi nasr bilan sheʼriyat oʻrtasidagi farqni yanada noaniq holga keltirdi.

Qadimgi Yunonistonda rasmiy nasr sheʼriyatga nisbatan ancha keyin rivojlangan. Lotin tili esa Yevropadagi nasriy adabiyot rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.[9]

Roman

Roman — odatda nasr shaklida yoziladigan uzun badiiy hikoyaviy asar. Ingliz tilidagi novel atamasi roman tillaridan XV asr oxirlarida kirib kelgan va dastlab „yangilik“ maʼnosini anglatgan.[10]

Zamonaviy roman shakli XVIII asr atrofida shakllanib, keyinchalik adabiyotning eng muhim shakllaridan biriga aylandi.

Qissa

Qissa hajmi jihatidan roman va hikoya oʻrtasidagi nasriy janr hisoblanadi. Nashriyotlar va adabiy mukofot tashkilotlari qissani odatda taxminan 17 000–40 000 soʻzdan iborat asar sifatida tasniflaydi.

Hikoya

Hikoya qisqa hajmdagi nasriy badiiy asardir. Hikoyani boshqa qisqa hikoyaviy shakllardan ajratish masalasi adabiyotshunoslikda bahsli boʻlib kelgan.[11]

Grafik roman

Grafik roman va komikslar hikoyani tasviriy sanʼat, dialog va yozma matnning birikmasi orqali taqdim etadi.

Elektron adabiyot

Elektron adabiyot — faqat raqamli qurilmalar uchun va raqamli muhitda yaratiladigan adabiy asarlar janridir.[12]

Badiiy boʻlmagan adabiyot

Badiiy boʻlmagan adabiyotga esse, sayohat adabiyoti, biografiya, avtobiografiya, xotiralar, jurnalistika, maktublar, kundaliklar, tarix, falsafa, iqtisodiyot, ilmiy, tabiiy va texnik asarlar kiradi.

Badiiy boʻlmagan asarlar ham keng maʼnoda adabiyot tarkibiga kiritilishi mumkin. Ayrim asarlar esa yozuv sifati, oʻziga xosligi va estetik-badiiy qiymati sababli adabiyotning torroq taʼrifiga ham mos keladi.

Drama

Drama sahnada ijro etish uchun moʻljallangan adabiy asar shaklidir.[13]

Pyesa dramaturg tomonidan yoziladigan va teatrda ijro etish uchun moʻljallangan dramatik asardir. Uning asosiy qismini qahramonlar oʻrtasidagi dialog tashkil etadi.

Sahnalashtirish uchun emas, oʻqish uchun yozilgan drama „oʻqish dramasi“ deb ataladi.

Qadimgi yunon dramasi haqida koʻplab maʼlumotlar mavjud boʻlib, u diniy va fuqarolik bayramlari bilan bogʻliq holda rivojlangan.

XX asrda drama tushunchasiga sahnadan tashqari vositalar uchun yozilgan ssenariylar, jumladan radio, televideniye va kino uchun yaratilgan asarlar ham qoʻshildi.

Huquq va adabiyot

Huquq va adabiyot yoʻnalishi huquq bilan adabiyot oʻrtasidagi fanlararo aloqalarni oʻrganadi.

Mualliflik huquqi

Mualliflik huquqi — intellektual mulkning bir turi boʻlib, ijodiy asar muallifiga yoki huquq egasiga undan nusxa olish kabi ayrim mutlaq huquqlarni beradi.[14]

Mualliflik huquqi gʻoyaning oʻzini emas, balki uning ijodiy asarda ifodalangan original shaklini himoya qilishga qaratilgan.

Buyuk Britaniyada

Buyuk Britaniyada adabiy asarlar kamida 1710-yildan boshlab mualliflik huquqi qonunchiligi bilan himoya qilinadi. Hozirgi huquqiy tizimda adabiy asarlar yozilgan, aytilgan yoki kuylangan asarlarni ham oʻz ichiga oladi.

AQShda

Amerika Qoʻshma Shtatlarida mualliflik huquqi qonunchiligining tarixi mustamlaka davriga borib taqaladi. Federal darajadagi ilk mualliflik huquqi qonuni 1790-yilda qabul qilingan. Keyinchalik qonun bir necha marta, jumladan 1976-yilda jiddiy ravishda yangilangan.

Yevropa Ittifoqida

Yevropa Ittifoqida mualliflik huquqi aʼzo davlatlarning milliy qonunchiligini uygʻunlashtiruvchi bir qator direktivalar orqali tartibga solinadi. Ushbu tizim xalqaro kelishuvlar, jumladan Bern konvensiyasi va TRIPS kelishuvi bilan ham bogʻliq.

Kommunistik mamlakatlarda mualliflik huquqi

Yaponiyada mualliflik huquqi

Yaponiya 1899-yilda dastlabki Bern konvensiyasiga qoʻshilgan. Keyinchalik mamlakat mualliflik huquqi muddatini ayrim asarlar uchun uzaytirgan.

Senzura

Adabiyot senzurasidan davlatlar, diniy tashkilotlar, taʼlim muassasalari va boshqa tashkilotlar foydalanishi mumkin. Senzura orqali nimalarni tasvirlash, aytish, sahnalashtirish yoki yozishga cheklov qoʻyiladi.[15]

Adabiy asarlar siyosiy sabablar yoki irq, jins va boshqa bahsli mavzularni yoritgani uchun taqiqlanishi yoki cheklanishi mumkin.

Jeyms Joysning Uliss romani XX asrning mashhur senzura holatlaridan biridir. Asar AQShda 1921–1933-yillar davomida odobsizlik sababli taqiqlangan.

Mukofotlar

Adabiyotdagi yutuq va xizmatlarni eʼtirof etuvchi koʻplab mukofotlar mavjud. Ular odatda shakl, janr, til, millat yoki ijodiy faoliyat kabi muayyan mezonlar asosida beriladi.

Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti Alfred Nobelning 1895-yildagi vasiyatiga muvofiq tashkil etilgan oltita Nobel mukofotidan biridir.[16]

Boshqa xalqaro adabiy mukofotlar qatoriga Neustadt xalqaro adabiyot mukofoti, Xalqaro Buker mukofoti, Pulitser mukofoti, Gyugo mukofoti va Frans Kafka mukofoti kiradi.

Shuningdek qarang

Izohlar

  1. ↑ Eagleton, Terry. Literary Theory: An Introduction. 2-nashr. Oxford: Blackwell Publishing, 2008. ISBN 978-1-4051-7921-8.
  2. ↑ Schneider-Mayerson, Matthew. „Popular Fiction Studies: The Advantages of a New Field“. Studies in Popular Culture. 33-jild, 1-son, 2010, 21–33-betlar.
  3. ↑ Nobel mukofoti rasmiy sayti. „The Nobel Prize in Literature“.
  4. ↑ Hogan, P. Colm. What Literature Teaches Us about Emotion. New York: Cambridge University Press, 2011.
  5. ↑ Preminger, Alex. The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. Princeton University Press, 1993. ISBN 978-0-691-02123-2.
  6. ↑ Riches, John. The Bible: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-285343-1.
  7. ↑ Preminger, Alex. The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. Princeton University Press, 1993.
  8. ↑ Finnegan, Ruth H. Oral Poetry: Its Nature, Significance, and Social Context. Indiana University Press, 1977.
  9. ↑ Graff, Richard. „Prose versus Poetry in Early Greek Theories of Style“. Rhetorica. 23-jild, 4-son, 2005, 303–335-betlar.
  10. ↑ Doody, Margaret Anne. The True Story of the Novel. New Brunswick: Rutgers University Press, 1996.
  11. ↑ Colibaba, Ştefan. „The Nature of the Short Story: Attempts at Definition“. Synergy. 6-jild, 2-son, 2010, 220–230-betlar.
  12. ↑ Rettberg, Scott. Electronic Literature. Cambridge: Polity Press, 2019. ISBN 978-1-5095-1677-3.
  13. ↑ Elam, Keir. The Semiotics of Theatre and Drama. London: Methuen, 1980. ISBN 978-0-416-72060-0.
  14. ↑ WIPO. „Understanding Copyright and Related Rights“.
  15. ↑ Cuddon, J. A. A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. 4-nashr. Oxford: Blackwell, 1998. ISBN 0-631-20271-4.
  16. ↑ „Facts on the Nobel Prize in Literature“. NobelPrize.org.

Manbalar


Adabiyotlar

  • Baldick, Chris. The Oxford Dictionary of Literary Terms. 4-nashr. Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0191783234.
  • Cuddon, J. A. A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. 4-nashr. Oxford: Blackwell, 1998. ISBN 0-631-20271-4.
  • Eagleton, Terry. Literary Theory: An Introduction. 2-nashr. Oxford: Blackwell Publishing, 2008. ISBN 978-1-4051-7921-8.
  • Finnegan, Ruth H. Oral Poetry: Its Nature, Significance, and Social Context. Indiana University Press, 1977.
  • Flood, Gavin. An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press, 1996. ISBN 978-0-521-43878-0.
  • Goody, Jack. The Interface Between the Written and the Oral. Cambridge University Press, 1987. ISBN 978-0-521-33794-6.
  • Hogan, P. Colm. What Literature Teaches Us about Emotion. New York: Cambridge University Press, 2011.
  • Paris, B. J. Third Force Psychology and the Study of Literature. Cranbury: Associated University Press, 1986.
  • Preminger, Alex. The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. Princeton University Press, 1993. ISBN 978-0-691-02123-2.

[23/09/2026 09:53] Zuhal Obidovna: * Rettberg, Scott. Electronic Literature. Cambridge: Polity Press, 2019. ISBN 978-1-5095-1677-3.

  • Radhakrishnan, S.; Moore, C. A. A Source Book in Indian Philosophy. Princeton University Press, 1957. ISBN 978-0-691-01958-1.
  • Ryder, Arthur W. The Panchatantra. University of Chicago Press, 1925. ISBN 81-7224-080-5.

Qoʻshimcha oʻqish

Ensiklopediyalar

  • Baldick, Chris. The Oxford Dictionary of Literary Terms. Oxford University Press, 2015.
  • Greene, Roland, tahr. The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. 4-nashr. Princeton University Press, 2012. ISBN 978-0-691-15491-6.
  • Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Springfield: Merriam-Webster, 1995. ISBN 0-87779-042-6.

Boshqa adabiyotlar

  • Bonheim, Helmut. The Narrative Modes: Techniques of the Short Story. Cambridge: Brewer, 1982.
  • Gillespie, Gerald. „Novella, nouvelle, novella, short novel? — A review of terms“. Neophilologus. 51-jild, 1-son, 1967, 117–127-betlar. doi:10.1007/BF01511303.
  • Mazzeo, T. J. „Some Caveats about Postulating a Regency Literature“. Keats-Shelley Journal. 61-jild, 2012, 57–64-betlar.
  • Wheeler, L. Kip. „Periods of Literary History“. Carson-Newman University, 2008.

Turkumlar