Kontent qismiga oʻtish

Literature

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Adabiyot nazariyasi

Asosiy maqola: Adabiyot nazariyasi

Adabiyot nazariyasining asosiy savollaridan biri — „adabiyot nima?“ degan savoldir. Zamonaviy nazariyotchilar va adabiyotshunoslarning ayrimlari „adabiyot“ tushunchasini aniq ta’riflash mumkin emas deb hisoblaydi, boshqalari esa uni tildan foydalanishning turli shakllariga nisbatan qo‘llash mumkinligini ta’kidlaydi.[1]

Badiiy adabiyot

Asosiy maqola: Badiiy adabiyot

Badiiy adabiyot inson hayotining turli jihatlarini o‘rganuvchi va ijtimoiy masalalarni yoritishi mumkin bo‘lgan uydirma asarlarni ifodalash uchun ishlatiladigan atamadir. U ko‘pincha janr adabiyotidan ko‘ra yuqori badiiy qiymatga ega deb qaralgan, biroq bu qarash bahsli bo‘lib, so‘nggi davrlarda janr adabiyoti ham universitetlarda jiddiy o‘rganilmoqda.[2]

Adabiyotdagi eng yuksak ijodiy yutuqlardan biri har yili Adabiyot bo‘yicha Nobel mukofoti bilan e’tirof etiladi. Ushbu mukofot Alfred Nobel vasiyatiga muvofiq adabiyot sohasida yuksak asarlar yaratgan mualliflarga beriladi.[3]

Badiiy adabiyotning qiymati

Ayrim tadqiqotchilar badiiy adabiyot insonning psixologik rivojlanishida muhim rol o‘ynashi mumkinligini ta’kidlaydi. Psixologlar adabiyotdan terapevtik vosita sifatida ham foydalanib kelganlar.[4]

Adabiy asar qahramonlarining holatini tushunish o‘quvchining boshqa insonlarning tajribasi va his-tuyg‘ularini anglashiga yordam berishi mumkin. Adabiyot turli madaniyatlar bilan tanishish va yangi hissiy tajribalarni boshdan kechirish imkonini ham beradi.

Estetik qiymat

Adabiyotning muhim jihatlaridan biri uning estetik qiymatidir. Tilning tovush, ritm, obraz, metafora va boshqa badiiy vositalaridan foydalanish asarning estetik ta’sirini shakllantiradi.[5]

Diniy matnlarning ta’siri

Din adabiyot rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Vedalar, Tavrot, Bibliya va Qur’on kabi diniy matnlar turli xalqlarning adabiy an’analariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.[6]

Bibliyaning King James Version tarjimasi ingliz tili va ingliz adabiyoti rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan asarlardan biri hisoblanadi.

Diniy matnlarni chuqur o‘rganish adabiyotshunoslikda matnni sharhlash va talqin qilish usullarining rivojlanishiga ham xizmat qilgan.

Adabiyot turlari

She’riyat

Asosiy maqola: She’riyat

She’riyat an’anaviy ravishda nasrdan tilning estetik imkoniyatlaridan ko‘proq foydalanishi bilan ajralib turadi. Bunda assonans, alliteratsiya, qofiya va ritm kabi musiqiy vositalar, shuningdek, misra va bandlardan foydalaniladi.[7]

She’riyatning ayrim zamonaviy shakllari, jumladan erkin she’r, tovushli she’riyat, konkret she’riyat va nasriy she’r nasr bilan she’riyat o‘rtasidagi an’anaviy chegaralarni murakkablashtirgan.

Savodxonlik paydo bo‘lishidan oldin ham she’riy asarlar og‘zaki an’ana orqali yaratilgan va avloddan avlodga yetkazilgan. Shu sababli she’riyat adabiyotning eng qadimgi shakllaridan biri hisoblanadi.[8]

Nasr

Asosiy maqola: Nasr

Nasr odatda she’riyatga qaraganda tilning estetik imkoniyatlaridan kamroq foydalanadi. Biroq zamonaviy adabiyotda erkin she’r va nasriy she’r kabi shakllarning rivojlanishi nasr bilan she’riyat o‘rtasidagi farqni yanada noaniq holga keltirdi.

Qadimgi Yunonistonda rasmiy nasr she’riyatga nisbatan ancha keyin rivojlangan. Lotin tili esa Yevropadagi nasriy adabiyot rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan.[9]

Roman

Asosiy maqola: Roman

Roman — odatda nasr shaklida yoziladigan uzun badiiy hikoyaviy asar. Ingliz tilidagi novel atamasi roman tillaridan XV asr oxirlarida kirib kelgan va dastlab „yangilik“ ma’nosini anglatgan.[10]

Zamonaviy roman shakli XVIII asr atrofida shakllanib, keyinchalik adabiyotning eng muhim shakllaridan biriga aylandi.

Qissa

Asosiy maqola: Qissa

Qissa hajmi jihatidan roman va hikoya o‘rtasidagi nasriy janr hisoblanadi. Nashriyotlar va adabiy mukofot tashkilotlari qissani odatda taxminan 17 000–40 000 so‘zdan iborat asar sifatida tasniflaydi.

Hikoya

Asosiy maqola: Hikoya

Hikoya qisqa hajmdagi nasriy badiiy asardir. Hikoyani boshqa qisqa hikoyaviy shakllardan ajratish masalasi adabiyotshunoslikda bahsli bo‘lib kelgan.[11]

Grafik roman

Asosiy maqola: Grafik roman

Grafik roman va komikslar hikoyani tasviriy san’at, dialog va yozma matnning birikmasi orqali taqdim etadi.

Elektron adabiyot

Elektron adabiyot — faqat raqamli qurilmalar uchun va raqamli muhitda yaratiladigan adabiy asarlar janridir.[12]

Badiiy bo‘lmagan adabiyot

Badiiy bo‘lmagan adabiyotga esse, sayohat adabiyoti, biografiya, avtobiografiya, xotiralar, jurnalistika, maktublar, kundaliklar, tarix, falsafa, iqtisodiyot, ilmiy, tabiiy va texnik asarlar kiradi.

Badiiy bo‘lmagan asarlar ham keng ma’noda adabiyot tarkibiga kiritilishi mumkin. Ayrim asarlar esa yozuv sifati, o‘ziga xosligi va estetik-badiiy qiymati sababli adabiyotning torroq ta’rifiga ham mos keladi.

Drama

Asosiy maqola: Drama

Drama sahnada ijro etish uchun mo‘ljallangan adabiy asar shaklidir.[13]

Pyesa dramaturg tomonidan yoziladigan va teatrda ijro etish uchun mo‘ljallangan dramatik asardir. Uning asosiy qismini qahramonlar o‘rtasidagi dialog tashkil etadi.

Sahnalashtirish uchun emas, o‘qish uchun yozilgan drama „o‘qish dramasi“ deb ataladi.

Qadimgi yunon dramasi haqida ko‘plab ma’lumotlar mavjud bo‘lib, u diniy va fuqarolik bayramlari bilan bog‘liq holda rivojlangan.

XX asrda drama tushunchasiga sahnadan tashqari vositalar uchun yozilgan ssenariylar, jumladan radio, televideniye va kino uchun yaratilgan asarlar ham qo‘shildi.

Huquq va adabiyot

Huquq va adabiyot yo‘nalishi huquq bilan adabiyot o‘rtasidagi fanlararo aloqalarni o‘rganadi.

Mualliflik huquqi

Asosiy maqola: Mualliflik huquqi

Mualliflik huquqi — intellektual mulkning bir turi bo‘lib, ijodiy asar muallifiga yoki huquq egasiga undan nusxa olish kabi ayrim mutlaq huquqlarni beradi.[14]

Mualliflik huquqi g‘oyaning o‘zini emas, balki uning ijodiy asarda ifodalangan original shaklini himoya qilishga qaratilgan.

Buyuk Britaniyada

Buyuk Britaniyada adabiy asarlar kamida 1710-yildan boshlab mualliflik huquqi qonunchiligi bilan himoya qilinadi. Hozirgi huquqiy tizimda adabiy asarlar yozilgan, aytilgan yoki kuylangan asarlarni ham o‘z ichiga oladi.

AQShda

Amerika Qo‘shma Shtatlarida mualliflik huquqi qonunchiligining tarixi mustamlaka davriga borib taqaladi. Federal darajadagi ilk mualliflik huquqi qonuni 1790-yilda qabul qilingan. Keyinchalik qonun bir necha marta, jumladan 1976-yilda jiddiy ravishda yangilangan.

Yevropa Ittifoqida

Yevropa Ittifoqida mualliflik huquqi a’zo davlatlarning milliy qonunchiligini uyg‘unlashtiruvchi bir qator direktivalar orqali tartibga solinadi. Ushbu tizim xalqaro kelishuvlar, jumladan Bern konvensiyasi va TRIPS kelishuvi bilan ham bog‘liq.

Kommunistik mamlakatlarda mualliflik huquqi

Asosiy maqola: Sovet Ittifoqida mualliflik huquqi va Xitoyda intellektual mulk

Yaponiyada mualliflik huquqi

Yaponiya 1899-yilda dastlabki Bern konvensiyasiga qo‘shilgan. Keyinchalik mamlakat mualliflik huquqi muddatini ayrim asarlar uchun uzaytirgan.

Senzura

Asosiy maqola: Kitoblar senzurası

Adabiyot senzurasidan davlatlar, diniy tashkilotlar, ta’lim muassasalari va boshqa tashkilotlar foydalanishi mumkin. Senzura orqali nimalarni tasvirlash, aytish, sahnalashtirish yoki yozishga cheklov qo‘yiladi.[15]

Adabiy asarlar siyosiy sabablar yoki irq, jins va boshqa bahsli mavzularni yoritgani uchun taqiqlanishi yoki cheklanishi mumkin.

Jeyms Joysning Uliss romani XX asrning mashhur senzura holatlaridan biridir. Asar AQShda 1921–1933-yillar davomida odobsizlik sababli taqiqlangan.

Mukofotlar

Adabiyotdagi yutuq va xizmatlarni e’tirof etuvchi ko‘plab mukofotlar mavjud. Ular odatda shakl, janr, til, millat yoki ijodiy faoliyat kabi muayyan mezonlar asosida beriladi.

Adabiyot bo‘yicha Nobel mukofoti Alfred Nobelning 1895-yildagi vasiyatiga muvofiq tashkil etilgan oltita Nobel mukofotidan biridir.[16]

Boshqa xalqaro adabiy mukofotlar qatoriga Neustadt xalqaro adabiyot mukofoti, Xalqaro Buker mukofoti, Pulitser mukofoti, Gyugo mukofoti va Frans Kafka mukofoti kiradi.

Shuningdek qarang

Izohlar

  1. ↑ Eagleton, Terry. Literary Theory: An Introduction. 2-nashr. Oxford: Blackwell Publishing, 2008. ISBN 978-1-4051-7921-8.
  2. ↑ Schneider-Mayerson, Matthew. „Popular Fiction Studies: The Advantages of a New Field“. Studies in Popular Culture. 33-jild, 1-son, 2010, 21–33-betlar.
  3. ↑ Nobel mukofoti rasmiy sayti. „The Nobel Prize in Literature“.
  4. ↑ Hogan, P. Colm. What Literature Teaches Us about Emotion. New York: Cambridge University Press, 2011.
  5. ↑ Preminger, Alex. The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. Princeton University Press, 1993. ISBN 978-0-691-02123-2.
  6. ↑ Riches, John. The Bible: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-285343-1.
  7. ↑ Preminger, Alex. The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. Princeton University Press, 1993.
  8. ↑ Finnegan, Ruth H. Oral Poetry: Its Nature, Significance, and Social Context. Indiana University Press, 1977.
  9. ↑ Graff, Richard. „Prose versus Poetry in Early Greek Theories of Style“. Rhetorica. 23-jild, 4-son, 2005, 303–335-betlar.
  10. ↑ Doody, Margaret Anne. The True Story of the Novel. New Brunswick: Rutgers University Press, 1996.
  11. ↑ Colibaba, Ştefan. „The Nature of the Short Story: Attempts at Definition“. Synergy. 6-jild, 2-son, 2010, 220–230-betlar.
  12. ↑ Rettberg, Scott. Electronic Literature. Cambridge: Polity Press, 2019. ISBN 978-1-5095-1677-3.
  13. ↑ Elam, Keir. The Semiotics of Theatre and Drama. London: Methuen, 1980. ISBN 978-0-416-72060-0.
  14. ↑ WIPO. „Understanding Copyright and Related Rights“.
  15. ↑ Cuddon, J. A. A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. 4-nashr. Oxford: Blackwell, 1998. ISBN 0-631-20271-4.
  16. ↑ „Facts on the Nobel Prize in Literature“. NobelPrize.org.

Manbalar


Adabiyotlar

  • Baldick, Chris. The Oxford Dictionary of Literary Terms. 4-nashr. Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0191783234.
  • Cuddon, J. A. A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. 4-nashr. Oxford: Blackwell, 1998. ISBN 0-631-20271-4.
  • Eagleton, Terry. Literary Theory: An Introduction. 2-nashr. Oxford: Blackwell Publishing, 2008. ISBN 978-1-4051-7921-8.
  • Finnegan, Ruth H. Oral Poetry: Its Nature, Significance, and Social Context. Indiana University Press, 1977.
  • Flood, Gavin. An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press, 1996. ISBN 978-0-521-43878-0.
  • Goody, Jack. The Interface Between the Written and the Oral. Cambridge University Press, 1987. ISBN 978-0-521-33794-6.
  • Hogan, P. Colm. What Literature Teaches Us about Emotion. New York: Cambridge University Press, 2011.
  • Paris, B. J. Third Force Psychology and the Study of Literature. Cranbury: Associated University Press, 1986.
  • Preminger, Alex. The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. Princeton University Press, 1993. ISBN 978-0-691-02123-2.

[23/09/2026 09:53] Zuhal Obidovna: * Rettberg, Scott. Electronic Literature. Cambridge: Polity Press, 2019. ISBN 978-1-5095-1677-3.

  • Radhakrishnan, S.; Moore, C. A. A Source Book in Indian Philosophy. Princeton University Press, 1957. ISBN 978-0-691-01958-1.
  • Ryder, Arthur W. The Panchatantra. University of Chicago Press, 1925. ISBN 81-7224-080-5.

Qo‘shimcha o‘qish

Ensiklopediyalar

  • Baldick, Chris. The Oxford Dictionary of Literary Terms. Oxford University Press, 2015.
  • Greene, Roland, tahr. The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. 4-nashr. Princeton University Press, 2012. ISBN 978-0-691-15491-6.
  • Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Springfield: Merriam-Webster, 1995. ISBN 0-87779-042-6.

Boshqa adabiyotlar

  • Bonheim, Helmut. The Narrative Modes: Techniques of the Short Story. Cambridge: Brewer, 1982.
  • Gillespie, Gerald. „Novella, nouvelle, novella, short novel? — A review of terms“. Neophilologus. 51-jild, 1-son, 1967, 117–127-betlar. doi:10.1007/BF01511303.
  • Mazzeo, T. J. „Some Caveats about Postulating a Regency Literature“. Keats-Shelley Journal. 61-jild, 2012, 57–64-betlar.
  • Wheeler, L. Kip. „Periods of Literary History“. Carson-Newman University, 2008.

Turkumlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Literature&oldid=1109463" dan olindi