Ленинизм

Ленинизм (русча: Ленинизм, Ленинизм) — рус марксисти ва инқилобчиси Владимир Ленин ишлаб чиққан сиёсий мафкура. Унга кўра, коммунизмга ўтишдан олдин аввал инқилобий авангард партия бошчилигида пролетариат диктатураси ўрнатилиши керак[1]. Лениннинг марксизмга қўшган асосий ғоялари партия, империализм, давлат ва инқилоб ҳақидаги қарашларига боғлиқ[2]. Ленинистик авангард партиянинг вазифаси — ишчилар синфини Россия империясида (1721–1917) капитализмни ағдариш учун зарур бўлган сиёсий онг (яъни билим ва уюшқоқлик) ҳамда инқилобий раҳбарлик билан таъминлаш[3].
Ленинистик инқилобий раҳбарлик ғояси "Коммунистик партия манифести"га (1848) таянади. Манифестда коммунистик партия "ҳар бир мамлакатдаги ишчилар синфи партияларининг энг илғор ва энг қатъиятли, қолганларини ортидан эргаштирадиган қисми" сифатида таърифланади. Авангард партия бўлган болшевиклар тарихга тарихий материализм нуқтаи назаридан қараган. Бу қараш уларни аввал капитализмни ағдариб, социализмни ўрнатишга, инқилобий ҳукумат сифатида эса ижтимоий-иқтисодий ўзгаришни ҳар қандай йўл билан амалга оширишга ундаган[4].
Октябр инқилобидан (1917) кейин ленинизм Россияда марксизмнинг етакчи кўринишига айланди ва бевосита сайланадиган советлар ҳокимиятига — совет демократиясига асос бўлди. Болшевик Россияда социалистик ишлаб чиқариш тартибини ўрнатиш жараёнида — Ер тўғрисидаги декрет (1917), ҳарбий коммунизм (1918–1921) ва Янги иқтисодий сиёсат (1921–1928) орқали — инқилобий ҳукумат кўпчилик мухолифатни бостирди. Бостирилганлар орасида Лениннинг сиёсатига қарши чиққан марксистлар, анархистлар, меншевиклар, шунингдек Социалист-инқилобчилар партияси ҳамда сўл социалист-инқилобчиларнинг айрим гуруҳлари ҳам бор эди[5]. Россия фуқаролар уруши (1917–1922) ташқи ва ички уруш бўлди. Унга ўн етти давлат армияси иштирок этган иттифоқчилар аралашуви (1917–1925) ва болшевикларга қарши сўл қанот қўзғолонлари (1918–1924) ҳам кирарди. Айнан шу уруш болшевик Россияни Россия Совет Федератив Социалистик Республикасига (РСФСР) — кейинчалик Совет Социалистик Республикалари Иттифоқи (СССР) таркибидаги марказий республикага айлантирди[6].
Ленинизм дастлаб инқилобий амалиёт (праксис) сифатида пайдо бўлган, на яхлит фалсафа, на алоҳида сиёсий назария эди. У ортодоксал марксизмнинг сиёсий-иқтисодий ғоялари ва Лениннинг марксизм ҳақидаги талқинларидан иборат. Бу талқинлар ХХ аср бошидаги Россия империясининг крепостнойлик бекор қилингандан кейинги аграр жамиятдаги аниқ сиёсий, ижтимоий ва иқтисодий шароитларга мослаб қўллаш учун амалий ечим вазифасини бажарган[3]. Сиёсацҳунослик атамаси сифатида Лениннинг пролетар инқилоби назарияси 1924-йилда Коммунистик Интернационалнинг бешинчи қурултойида кенг тарқалди — ўшанда Григорий Зиновев "авангард-партия инқилоби"ни ифодалаш учун "ленинизм" сўзини ишлатган[3].[3] "Ленинизм" атамаси тахминан 1922-йилда КПССнинг луғати ва таълимотига кириб келди, 1923-йил январида эса, Лениннинг эътирозларига қарамай, омманинг тилига ҳам ўрнашди[7].[7]
Тарихий замин
ХИХ асрда Карл Маркс ва Фридрих Энгелс Коммунистик партия манифестини (1848) ёзди. Унда улар коммунистик инқилобга эришиш учун Европа ишчилар синфини сиёсий жиҳатдан бирлашишга чақирди. Коммунизмнинг ижтимоий-иқтисодий тузилиши капитализмникидан юқорироқ бўлгани учун, ишчилар инқилоби аввал саноати ривожланган мамлакатларда юз беради, деб ҳисоблардилар. Германияда марксистик социал-демократия Германия Социал-демократик партиясининг сиёсий қараши эди ва у Ленин сингари рус марксистларини илҳомлантирди[8].
ХХ аср бошида Император Россиянинг (1721–1917) ижтимоий-иқтисодий қолоқлиги — бирлашган ва нотекис иқтисодий ривожланиш билан тавсифланарди — тез ва жадал саноатлашувга олиб келди. Бу эса асосан аграр бўлган жамиятда жипслашган ишчи пролетариатини вужудга келтирди. Бундан ташқари, саноатлашув асосан хорижий капитал ҳисобидан молиялаштирилгани сабабли, Император Россияда ишчилар ва деҳқонларга сиёсий ҳамда иқтисодий таъсир ўтказа оладиган инқилобий буржуазия йўқ эди — ХВИИИ асрдаги Буюк франсуз инқилобида (1789–1799) бўлгани каби эмас. Россиянинг сиёсий иқтисоди аграр ва ярим феодал бўлса-да, демократик инқилобни амалга ошириш вазифаси шаҳар ишчилар синфи зиммасига тушди. Чунки рус буржуазияси ҳар қандай инқилобни бостириши аниқ эди, ер ислоҳоти ва демократлаштиришни амалга ошира оладиган ягона ижтимоий синф эса айнан ишчилар синфи эди.
Апрел тезисларида (1917) — Октябр инқилобининг (1917-йил 7–8-ноябр) сиёсий стратегиясида — Ленин рус инқилоби якка миллий ҳодиса эмас, балки тубдан халқаро ҳодиса, яъни дунёдаги биринчи социалистик инқилоб эканини илгари сурди. Лениннинг марксизм ва пролетар инқилобини аграр Россиянинг ижтимоий, сиёсий ва иқтисодий шароитларига мослаб қўллаши "камбағалларнинг инқилобий миллатчилиги"ни Россия подшолари бўлган Романовлар сулоласининг (1613–1917) уч юз йиллик мутлақ монархиясини ағдаришга ундади[9].
Империализм
Империализм — капитализмнинг энг юқори босқичида (1916) Ленин ўз иқтисодий таҳлилларида капитализм глобал молия тизимига айланишини кўрсатди. Бу тизимда саноатлашган мамлакатлар молиявий капитални ўз мустамлакаларига экспорт қилиб, у ердаги маҳаллий аҳоли меҳнатини ва мамлакат табиий бойликларини эксплуатация қиларди. Бундай супер-эксплуатация бой мамлакатларга ўз ичида турмуш даражаси кўпчилик ишчиларникидан бироз юқорироқ бўлган меҳнат аристократиясини сақлаб қолиш имконини берарди, бу эса капиталистик ватанда меҳнат билан капитал ўртасидаги муносабатларни тинч сақларди. Шу сабабли, империалистик глобал-молия тизими мавжуд экан, капиталистик мамлакатларда ишчилар ва деҳқонларнинг пролетар инқилоби юз бера олмасди. Биринчи пролетар инқилоби ривожланмаган мамлакатда бўлиши керак эди — масалан, ХХ аср бошида капиталистик глобал-молия тизимидаги сиёсий жиҳатдан энг заиф давлат бўлган Император Россияда.[10] Европа Қўшма Штатлари шиорида (1915) Ленин шундай ёзган:
Бутун дунё пролетарлари, бирлашингиз! — Нотекис иқтисодий ва сиёсий ривожланиш капитализмнинг мутлақ қонунидир. Демак, социализмнинг ғалабаси аввал бир неча, ҳатто алоҳида олинган битта капиталистик мамлакатда ҳам мумкин. Капиталистларни мулкидан маҳрум этиб, ўз социалистик ишлаб чиқаришини йўлга қўйган ўша мамлакатнинг ғолиб пролетариати дунёнинг қолган қисмига — капиталистик дунёга қарши турарди.
— Тўпланган асарлар, 18-жилд, 232-бет[11]

"Сўл қанот" коммунизми: болалик касаллигида (1920) Ленин шундай ёзган:
Кучлироқ душманни фақат бутун кучни ишга солиб енгиш мумкин. Бунинг учун душманлар ўртасидаги ҳар қандай, ҳатто энг арзимас ёриқдан, турли мамлакатлар буржуазияси ўртасидаги ва бир мамлакат ичидаги турли буржуа гуруҳлари ўртасидаги ҳар қандай манфаатлар тўқнашувидан энг пухта, эҳтиёткорлик билан, диққат-эътибор билан ва маҳорат билан фойдаланиш шарт; шунингдек, иттифоқчи вақтинчалик, иккиланувчан, беқарор ва ишончсиз бўлса-да, оммавий иттифоқчи қўлга киритишнинг ҳар қандай, ҳатто энг кичик имкониятидан ҳам фойдаланиш керак. Буни тушунмайдиганлар марксизмнинг, умуман замонавий илмий социализмнинг энг кичик бир донасини ҳам тушунмаганликларини кўрсатади. Анча узоқ вақт давомида ва турли-туман сиёсий вазиятларда бу ҳақиқатни амалда қўллай олишини кўрсатмаганлар инқилобий синфга бутун меҳнаткаш инсониятни эксплуататорлардан озод қилиш курашида ёрдам беришни ҳали ўрганмаганлар. Бу пролетариат сиёсий ҳокимиятни қўлга киритишдан олдинги ва кейинги даврларга ҳам бир хилда тааллуқлидир.
— Тўпланган асарлар, 31-жилд, 23-бет[12]
Ленинистик праксис
Авангард партия
Коммунистик партия манифестининг (1848) ИИ боби "Пролетарлар ва коммунистлар"да Маркс ва Энгелс коммунистик партияни пролетариатни инқилобда бошқаришга ягона лаёқатли сиёсий авангард сифатида тақдим этадилар:
Демак, коммунистлар бир томондан, ҳар бир мамлакат ишчи-синф партияларининг амалда энг илғор ва қатъиятли қисмидир, барча бошқаларни олдинга итарадиган қисмидир; иккинчи томондан, назарий жиҳатдан, улар пролетариатнинг катта оммаси устидан пролетар ҳаракатининг йўналишларини, шароитларини ва пировард умумий натижаларини аниқ тушуниш устунлигига эга. Коммунистларнинг бевосита мақсади барча бошқа пролетар партияларининг мақсади билан бир хил: пролетариатни синф сифатида шакллантириш, буржуа ҳукмронлигини ағдариш, пролетариат томонидан сиёсий ҳокимиятни қўлга киритиш.
Ленинистик авангард партиянинг инқилобий мақсади ишчилар синфининг кўмагида пролетариат диктатурасини ўрнатишдир. Коммунистик партия подшо ҳукуматини халқ томонидан ағдаришни бошқариб, сўнгра ҳокимиятни ишчилар синфига ўтказади; ҳукмрон синфнинг бундай ўзгариши — буржуазиядан пролетариатга — социализмни ўрнатишни мумкин қилади.[13] Нима қилмоқ керак?да (1902) Ленин ишчилар синфидан жалб қилинган инқилобий авангард партия сиёсий кампанияга раҳбарлик қилиши кераклигини айтди, чунки фақат шу йўл билан пролетариат ўз инқилобини муваффақиятли амалга оширади; бу бошқа социалистик партиялар ва анархо-синдикалистлар тарғиб қилган касаба уюшма курашининг иқтисодий кампаниясидан фарқ қиларди. Маркс каби Ленин ҳам инқилобнинг жиҳатларини ажратди: диффуз, кўп раҳбарликка эга "иқтисодий кампания" (иш ҳақини ошириш ва меҳнат имтиёзлари учун иш ташлашлар); ва болшевик авангард партиянинг қатъий, инқилобий раҳбарлигини талаб қиладиган "сиёсий кампания" (жамиятдаги социалистик ўзгаришлар).
Демократик марказлаштириш
Биринчи Интернационалга (ИWА, Халқаро ишчилар уюшмаси, 1864–1876) асосланиб, Ленин болшевикларни демократик марказлаштирилган авангард партия сифатида ташкил этди; унда эркин сиёсий сўз сиёсат консенсусига эришилгунга қадар қонуний деб тан олинарди; шундан кейин партиянинг ҳар бир аъзоси келишилган сиёсатга риоя қилиши кутиларди. Ленин 1921-йилда партия ичидаги гуруҳларни тақиқлагандан кейин ҳам демократик мунозара болшевиклар амалиёти бўлиб қолди. Етакчи сиёсий таъсирга эга бўлишига қарамай, Ленин мутлақ ҳокимиятни қўлламади ва ўз нуқтаи назарларини инқилобий ҳаракат йўналиши сифатида қабул қилдириш учун доимо мунозара олиб борди. Танқид эркинлиги ва ҳаракат бирлигида (1905) Ленин шундай деди:
Албатта, бу тамойилни амалда қўллаш баъзан низолар ва тушунмовчиликларни келтириб чиқаради; бироқ фақат шу тамойил асосида барча низолар ва барча тушунмовчиликларни партия учун шарафли тарзда ҳал қилиш мумкин. ... Демократик марказлаштириш ва маҳаллий партия ташкилотлари учун автономия тамойили, бу аниқ бир ҳаракат бирлигини бузмагунча, танқид қилишнинг умумий ва тўлиқ эркинлигини назарда тутади; у партия томонидан қарор қабул қилинган ҳаракат бирлигини бузадиган ёки қийинлаштирадиган ҳар қандай танқидни истисно қилади.[14]
Пролетар инқилоби
Октябр инқилобидан олдин, мўтадил сиёсий ислоҳотларни — жумладан, қулай пайтда Думага сайланган болшевикларни — қўллаб-қувватлаганига қарамай, Ленин капитализмни фақат пролетар инқилоби билан ағдариш мумкинлигини, ичкаридан (фабианизм) ва ташқаридан (социал-демократия) босқичма-босқич ислоҳотлар билан эмаслигини айтди; бундай ислоҳотлар муваффақияциз бўлади, чунки буржуазиянинг ишлаб чиқариш воситалари устидан назорати Россиядаги сиёсий ҳокимиятнинг характерини белгилаб беради.[15] "Пролетариат ва деҳқонларнинг демократик диктатураси учун" шиорида мужассамланганидек, ривожланмаган Россиядаги пролетар инқилоби шаҳарларда ҳокимиятни муваффақиятли қўлга олиш учун бирлашган пролетариатни (деҳқонлар ва саноат ишчилари) талаб қиларди. Бундан ташқари, деҳқонларнинг аксариятининг ўрта синф интилишлари туфайли Лев Троцкий инқилобнинг пролетар раҳбарлиги ҳақиқатан ҳам социалистик ва демократик ижтимоий-иқтисодий ўзгаришни таъминлашини айтди.
Пролетариат диктатураси

Болшевик Россияда бевосита демократия орқали бошқарув советлар (ишчиларнинг сайланган кенгашлари) томонидан амалга оширилди; Ленин буни ортодоксал марксизмда илгари сурилган "пролетариатнинг демократик диктатураси" деб атади.[16] Советлар фабрикалар ва касаба уюшмаларидан вакиллик қўмиталаридан иборат бўлиб, ишчилар синфи ва деҳқонлар томонидан ва улар учун пролетар ҳукуматини ўрнатиш мақсадида капиталистик ижтимоий синфни чиқариб ташлади. Болшевик Россияда капиталистик ижтимоий синфнинг сиёсий ҳуқуқдан маҳрум этилиши ҳақида Ленин шундай деди: "Эксплуататорларни сайлов ҳуқуқидан маҳрум этиш соф рус масаласидир, умуман пролетариат диктатураси масаласи эмас. ... Қайси мамлакатларда ... эксплуататорлар учун демократия у ёки бу шаклда чекланади ... бу у ёки бу капитализмнинг ўзига хос миллий хусусиятлари масаласидир."[4] Давлат ва инқилобнинг (1917) бешинчи бобида Ленин пролетариат диктатурасини қуйидагича таърифлайди:
эзувчиларни янчиш мақсадида эзилганлар авангардини ҳукмрон синф сифатида ташкил этиш. ... Демократиянинг улкан кенгайиши, бу биринчи марта камбағаллар учун демократия, халқ учун демократия бўлади, бойлар учун эмас ... ва куч билан бостириш, яъни демократиядан чиқариб ташлаш, эзувчилар ва халқ эзувчилари учун — бу капитализмдан коммунизмга "ўтиш" даврида демократия бошидан кечирадиган ўзгаришдир.[17]
Капиталистик ижтимоий синфнинг демократиядан маҳрум этилиши ҳақида Ленин шундай деди: "Халқнинг катта кўпчилиги учун демократия ва куч билан бостириш, яъни демократиядан чиқариб ташлаш, халқ эксплуататорлари ва эзувчилари учун — бу капитализмдан коммунизмга ўтиш даврида демократия бошидан кечирадиган ўзгаришдир."[18] Пролетариат диктатураси совет конституционализми билан амалга оширилди — бу буржуа демократияларида амал қилган капитал (хусусий мулкдаги ишлаб чиқариш воситалари) диктатурасига қарама-қарши бошқарув шакли эди. Совет конституционализми шароитида ленинистик авангард партия ҳокимият учун сайловда рақобатлашаётган кўплаб сиёсий партиялардан бири бўларди.[3][16][19] Шунга қарамай, Россия фуқаролар уруши (1917–1924) ва Оқ армияларнинг аксилинқилобига кўмаклашган мухолиф сиёсий партияларнинг болшевикларга қарши террори туфайли болшевик ҳукумат бошқа барча сиёсий партияларни тақиқлади, бу эса ленинистик авангард партияни Россиядаги ягона сиёсий партия сифатида қолдирди. Ленин бундай сиёсий бостириш фалсафий жиҳатдан пролетариат диктатурасига хос эмаслигини айтди.[20][19][21]
Иқтисодиёт
Болшевик ҳукумат саноатни миллийлаштирди ва миллий иқтисодиётни самарали мувофиқлаштириш ҳамда рус миллий саноатларининг бир-бирига қарши рақобатлашишини олдини олиш учун ташқи савдо монополиясини ўрнатди. Шаҳар ва қишлоқ аҳолисини озиқ-овқат билан таъминлаш учун Ленин Россия фуқаролар урушини олиб боришнинг зарурий шарти — етарли озиқ-овқат ва қурол-яроғ таъминоти сифатида ҳарбий коммунизмни (1918–1921) жорий этди.[19] 1921-йил мартда Янги иқтисодий сиёсат (ЯИС, 1921–1929) чекланган маҳаллий капитализмга (хусусий савдо ва ички эркин савдо) рухсат берди ва дон реквизициясини давлат банклари бошқарадиган қишлоқ хўжалиги солиғи билан алмаштирди. ЯИС деҳқонларнинг озиқ-овқат танқислиги тартибсизликларини ҳал қилиш учун мўлжалланган бўлиб, чекланган хусусий тадбиркорликка рухсат берди; фойда мотиви деҳқонларни шаҳар ва қишлоқни боқиш учун зарур экинларни етиштиришга ундади; ҳамда аксилинқилобий фуқаролар урушида кўплаб ишчиларни йўқотган шаҳар ишчилар синфини иқтисодий жиҳатдан қайта тиклаш учун эди.[22][23] Сўнгра иқтисодиётнинг ЯИС доирасидаги миллийлаштирилиши Россия саноатлашувига кўмаклашар, ишчилар синфини сиёсий жиҳатдан мустаҳкамлар ва барча руслар учун турмуш даражасини оширарди. Ленин янги социалистик давлатларнинг пайдо бўлиши рус социализмини ўрнатишда Россия иқтисодиётини мустаҳкамлаш учун зарур эканини айтди. Лениннинг ижтимоий-иқтисодий нуқтаи назари 1918–1919-йиллардаги Германия инқилоби, Италия қўзғолони ва 1920-йилдаги умумий иш ташлашлар, ҳамда Буюк Британия, Франсия ва АҚШдаги ишчиларнинг иш ҳақи тартибсизликлари билан қўллаб-қувватланди.
Миллий ўз тақдирини ўзи белгилаш
Эзилган халқлар орасидаги миллатчиликни тан олиб ва қабул қилиб, Ленин уларнинг миллий ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини ёқлади ва шу сабабли рус шовинизмига қарши чиқди, чунки бундай этноцентризм ағдарилган Россия империясининг (1721–1917) ҳар бир ҳудудида пролетариат диктатурасини ўрнатишга маданий тўсиқ эди.[24][25] Миллатларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқида (1914) Ленин шундай деди:
Биз эзувчи миллатнинг имтиёзлари ва зўравонлигига қарши курашамиз, эзилган миллат томонидаги имтиёзларга интилишни эса ҳеч қандай тарзда маъқулламаймиз. ... Ҳар қандай эзилган миллатнинг буржуа миллатчилиги эзишга қарши қаратилган умумдемократик мазмунга эга ва биз айнан шу мазмунни шарциз қўллаб-қувватлаймиз. Айни пайтда, биз уни миллий мустасноликка мойилликдан қатъий равишда фарқлаймиз. ... Бошқа миллатларни эзадиган миллат эркин бўла оладими? Йўқ, бўла олмайди.[26]
Роза Люксембургга қарши бу полемикада Ленин миллий озодлик бўйича ўз позициясини ҳам ҳимоя қилди ва Россия миллий давлатлар шаклланишини тақозо этадиган буржуа-демократик босқичдан ўтаётганини таъкидлади.[27]
Марксизм ва болшевизмнинг социалистик интернационализми синфий курашга ва халқнинг миллатчилик, этноцентризм ва диндан — прогрессив синфий онгга интеллектуал тўсиқлардан — юксалишига асосланади; булар капиталистик ҳукмрон синф ишчилар синфлари ва деҳқон синфларини сиёсий жиҳатдан бўлиш учун манипуляция қиладиган маданий статус қуодир. Социализмни ўрнатишдаги бу тўсиқни енгиш учун Ленин миллатчиликни халқнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи ва ажралиш ҳуқуқи сифатида тан олиш табиий равишда социалистик давлатларга федерация тузиш учун миллатчиликнинг сиёсий чекловларидан юксалишга имкон беришини айтди.[20] Миллатлар масаласи ёки "автономлаштириш"да (1923) Ленин шундай деди:
Пролетар синфий бирдамлигининг ривожланиши ва мустаҳкамланишига миллий адолацизликчалик ҳеч нарса тўсқинлик қилмайди; "ҳақоратланган" миллатлар тенглик туйғусига, ва бу тенгликнинг бузилишига, гарчи бефарқлик ёки ҳазил орқали бўлса-да — пролетар ўртоқлари томонидан ўша тенгликнинг бузилишига бошқа ҳеч нарсага бўлмагандек сезгир бўладилар.[28]
Социалистик маданият
Ленинистик авангард партиянинг вазифаси ишчилар ва деҳқонларни сиёсий жиҳатдан тарбиялаб, маданий статус қуони ташкил қиладиган дин ва миллатчиликнинг ижтимоий ёлғон онгини тарқатиб юбориш эди; бу статус қуони буржуазия деҳқонлар ва ишчиларни иқтисодий эксплуатация қилишни осонлаштириш учун пролетариатга ўргатади. Ленин таъсирида Болшевиклар партияси Марказий Қўмитаси социалистик ишчилар маданиятининг ривожланиши "юқоридан бўғилмаслиги" кераклигини билдирди ва миллий маданият устидан Пролеткултнинг (1917–1925) ташкилий назоратига қарши чиқди.[29]
Ленинизм 1924-йилдан кейин
Сталинизм ва марксизм–ленинизм
Инқилобдан кейинги Россияда сталинча марксизм–ленинизм талқини (бир мамлакатда социализм) ва троцкизм (доимий жаҳон инқилоби) ленинизмдан қонуний ғоявий келиб чиқишини даъво қилган коммунизмнинг асосий фалсафалари эди; шу тариқа, Коммунистик партия ичида ҳар бир ғоявий гуруҳ қарама-қарши гуруҳнинг сиёсий қонунийлигини рад этди.[30] Вафотидан бироз олдин Ленин Сталиннинг Коммунистик партия ва совет ҳукумати бюрократиясидаги номутаносиб сиёсий таъсирига қарши турди; бу қисман унинг Грузия аҳолисига қарши содир этган суиистеъмоллари, қисман эса автократ Сталиннинг Коммунистик партия Бош котиби лавозимига номутаносиб маъмурий ҳокимият тўплагани туфайли эди.[20][31][паге неэдед]
Сталинга қарши қарши ҳаракат Лениннинг ағдарилган подшо империясининг миллий ва этник гуруҳлари учун ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини ёқлаши билан мос келди.[31] Ленин партияни огоҳлантириб, Сталин "қўлида чексиз ҳокимиятни тўплаганини ва мен у доимо бу ҳокимиятни етарлича эҳтиёткорлик билан ишлата олишига ишончим комил эмас" деганини айтди ва Сталинни Коммунистик партия Бош котиби лавозимидан олиб ташлаш учун Лев Троцкий билан гуруҳ тузди.[21][32]
Шу мақсадда Коммунистик партия сиёсатига бюрократик таъсирни камайтириш учун партия лавозимларининг маъмурий ваколатларини қисқартириш бўйича таклифлар берилди. Ленин Троцкийга бундай масалаларда (масалан, бюрократияга қарши ишчилар ва деҳқонлар инспекциясини заифлаштиришда) Сталиннинг сўнгги бюрократик мойиллигини таъкидлашни маслаҳат берди ва Сталинни Бош котиб лавозимидан олиб ташлашни асослаб берди. "Ҳар қандай чириган муросадан" воз кечиш маслаҳатига қарамай, у Лениннинг маслаҳатига қулоқ солмади ва Бош котиб Сталин Коммунистик партия ва совет ҳукумати бюрократияси устидан ҳокимиятни сақлаб қолди.[21]
Троцкизм

1922-йилда Ленин партиянинг ўсиб бораётган бюрократлашувига ва Иосиф Сталиннинг таъсирига қарши Лев Троцкий билан иттифоқ тузди.[33][34][35][36][37] Троцкий болшевиклар партиясига аъзо бўлганидан кейин Ленин "троцкизм" тушунчасини ҳеч қачон тилга олмаган, бироқ бу атама Сталин ва тройка томонидан Троцкийнинг қарашларини гуруҳбозлик ва ленинистик фикрга зид сифатида кўрсатиш учун ишлатилган.[38]
Ленин вафотидан кейин (1924-йил 21-январ) Троцкий ғоявий жиҳатдан Сталиннинг таъсирига қарши курашди; Сталин Россия Коммунистик партияси ичида ҳукмрон блоклар тузди (аввал Григорий Зиновев ва Лев Каменев билан, сўнгра Николай Бухарин билан, кейин эса якка ўзи) ва шу тариқа 1924-йилдан бошлаб совет ҳукумати сиёсатини белгилади. Ҳукмрон блоклар Сталин рақибларига партия ичида мухолифат гуруҳи сифатида ташкилланиш ҳуқуқини доимо рад этди — шу сабабли, Коммунистик партия ичида демократик марказлаштириш ва сўз эркинлигини тиклаш Троцкийнинг Сўл мухолифати ва кейинчалик Бирлашган мухолифатининг асосий далиллари эди.[21][39]
Ҳукумат сиёсатини жорий этишда Сталин бир мамлакатда социализм таълимотини (1925-йилда қабул қилинган) тарғиб қилди;[40] бунга кўра Совет Иттифоқи Россиянинг иқтисодий пойдеворида социализмни ўрнатарди (ва бошқа жойлардаги социалистик инқилобларни қўллаб-қувватларди).[41] Журналист Рой У. Ҳовард билан 1936-йилги суҳбатда Сталин жаҳон инқилобини рад этишини билдирди ва "Бизда ҳеч қачон бундай режалар ва ниятлар бўлмаган" ҳамда "Инқилобни экспорт қилиш бемаъниликдир" деди.[42][43][44]
Аксинча, Троцкий бир мамлакатда социализм Совет Иттифоқининг саноат ривожланишини иқтисодий жиҳатдан чеклаб қўйишини ва шу сабабли ривожланган дунёдаги янги социалистик мамлакатлардан ёрдам талаб қилишини — бу совет демократиясини сақлаб қолиш учун зарурлигини, 1924-йилда эса Оқ армия аксилинқилобининг Россия фуқаролар уруши туфайли анча заифлашганини таъкидлади. Троцкийнинг доимий инқилоб назарияси ривожланмаган мамлакатлардаги социалистик инқилоблар феодал режимларни янада қулатишини ва ривожланиш ҳамда бошқарувнинг капиталистик босқичидан ўтмайдиган социалистик демократияларни ўрнатишини таклиф қилди. Демак, инқилобий ишчилар капиталистик сиёсий партиялар билан эмас, деҳқон сиёсий ташкилотлари билан сиёсий иттифоқ тузишлари керак эди. Аксинча, Сталин ва унинг иттифоқчилари коммунистлар жуда кам бўлган жойда инқилобни амалга ошириш учун капиталистик сиёсий партиялар билан иттифоқ муҳим эканини таклиф қилдилар.[40] Бу сталинча амалиёт, айниқса, Шимолий юришда муваффақияциз бўлди, бу эса ўнг қанот Гоминданнинг Хитой Коммунистик партиясини қирғин қилишига олиб келди. Муваффақияцизликка қарамай, Сталиннинг аралаш-мафкурали сиёсий иттифоқлар сиёсати барибир Коминтерн сиёсатига айланди.
1929-йилда Россиядан сургун қилингунга қадар Троцкий Ишчилар мухолифати, декабристлар ва (кейинчалик) зиновевчилар аъзолари билан бирга Сўл мухолифатни (ва кейинги Бирлашган мухолифатни) ривожлантирди ва бошқарди.[21] Троцкизм Сўл мухолифат сиёсатида устунлик қилди; у совет демократиясини тиклашни, Коммунистик партияда демократик марказлаштиришни кенгайтиришни, миллий саноатлаштиришни, халқаро доимий инқилобни ва социалистик интернационализмни талаб қилди. Тарихчи Шеила Фицпатрикнинг фикрича, илмий консенсус шу эдики, Сталин саноатлаштириш ва коллективлаштириш каби масалаларда Сўл мухолифатнинг позициясини ўзлаштириб олди.[45]
Троцкистик талаблар Сталиннинг Коммунистик партиядаги сиёсий ҳукмронлигига қарши турди; бу ҳукмронлик расман "Ленинга сиғиниш" билан тавсифланарди, доимий инқилобни рад этарди ва бир мамлакатда социализм таълимотини ёқларди. Сталинча иқтисодий сиёсат қишлоқдаги кулакнинг капиталистик манфаатларини тинчитиш билан уларни ижтимоий синф сифатида йўқ қилиш ўртасида иккиланиб турарди. Дастлаб сталинчилар Россиянинг миллий саноатлаштирилишини ҳам рад этдилар, бироқ кейинроқ буни баъзан шафқацизлик билан тўлиқ амалга оширдилар. Ҳар икки ҳолатда ҳам Сўл мухолифат Сталиннинг бой кулак ижтимоий синфига нисбатан сиёсатининг регрессив табиатини ва мажбурий саноатлаштиришнинг шафқацизлигини қоралади. Троцкий сталинча иккиланишни ҳукмрон бюрократиянинг нодемократик табиатининг аломати деб таърифлади.[46]
1920- ва 1930-йилларда Сталин туҳмат, антисемитизм, сензура, партиядан чиқариш, сургун (ички ва ташқи) ва қамоқ орқали Россияда Троцкий ва троцкистларнинг сиёсий таъсирини енгди. Троцкийга қарши кампания Москва суд жараёнларининг (1936–1938) қатллари (расмий ва норасмий) билан авжига чиқди; бу жараёнлар Инқилобни бошқарган эски болшевикларнинг Катта тозалашининг бир қисми эди.[21][47]
Танқид
Ленинизм иқтисодиётининг танқиди сиёсий сўл ва ўнг томонлардан кенг кўламли бўлган.
ХХ аср танқиди
Жон Мейнард Кейнс 1931-йилда ёзган ишонтириш ҳақидаги эссесида ленинизм ҳақида шундай ёзган:
"Мен рус коммунизми бизнинг иқтисодий муаммоларимизга интеллектуал қизиқиш ёки илмий қийматга эга бирон-бир ҳисса қўшганини илғай олмайман. Мен у биз хоҳласак, ХИХ аср индивидуалистик капитализмининг эмас, балки Британия буржуа идеалларининг барча белгиларини сақлаб қолган жамиятда тенг ёки каттароқ муваффақият билан қўллай олмайдиган бирон-бир фойдали иқтисодий техникани ўз ичига олади ёки ўз ичига олиши мумкин деб ўйламайман. Ҳеч бўлмаганда назарий жиҳатдан, мен Инқилоб зарурий восита бўладиган бирон-бир иқтисодий яхшиланиш бор деб ишонмайман. Аксинча, зўравон ўзгариш усуллари билан биз ҳамма нарсани йўқотамиз. Ғарб саноат шароитларида Қизил Инқилоб тактикаси бутун аҳолини қашшоқлик ва ўлим чуқурига ташларди."[48]
2013-йилда интервю берган Ноам Чомский ленинизм натижасини қуйидагича изоҳлади:
"У етакчи бўлганида кўп вақт сарфламади, Троцкий эса унга ёрдам берди, сталинизмнинг асосий унсурлари билан анча репрессив режимни жорий этишда. Улар жуда тез халқ ҳокимиятининг кўпчилик органларини барбод қилишга киришдилар. Бир кечада эмас, лекин қисқа вақт ичида улар асосан советларни, фабрика кенгашларини барбод қила олдилар, меҳнат кучини меҳнат армиясига айлантира олдилар. Айтганча, деҳқон инқилобий кучлари бунга жуда қарши эдилар. Россия деҳқончилигида инқилобий салоҳиятни кўрган Марксдан фарқли ўлароқ, Ленин каби шаҳар коммунистлари бунга кескин қарши эдилар."[49]
Сўл қанот танқиди
Марксизмнинг бир шакли сифатида инқилобий ленинизм социализмнинг нодемократик талқини сифатида танқид қилинган. Россия инқилобидаги миллатлар масаласида (1918) Роза Люксембург болшевикларни Бутунроссия Таъсис мажлисини (1918-йил январ) бостиргани; феодал мулкларни деҳқон жамоаларига бўлиб бергани; ва Россиянинг ҳар бир миллий халқининг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини бергани учун танқид қилди. Болшевикларнинг стратегик (геосиёсий) хатолари Россия инқилоби учун жиддий хавф-хатарларни, масалан, болшевик Россия каби катта мамлакатни бошқариш учун вужудга келадиган бюрократлашувни келтириб чиқарар эди.[50] Марксистик фалсафада сўл коммунизм коммунистлар орасидаги сўл қанот сиёсий нуқтаи назарларининг бир қаторини билдиради. Сўл коммунизм Болшевиклар партиясининг инқилобий авангард сифатидаги мафкурасини танқид қилади. Ғоявий жиҳатдан сўл коммунистлар ўз нуқтаи назарлари ва ёндашувларини ҳақиқий марксизм сифатида тақдим этадилар ва шу тариқа Коммунистик Интернационалнинг биринчи (1919) ва иккинчи (1920) қурултойларидаги ленинизмга қараганда пролетариатга кўпроқ йўналтирилган деб ҳисоблайдилар. Сўл коммунизм тарафдорлари орасида Амадео Бордига, Ҳерман Гортер, Пол Маттик, Силвия Панкхорст, Антони Паннекук ва Отто Рюле бор.[51]
Тарихан, Нидерланд-герман коммунистик сўли Ленин ва ленинизмга энг танқидий муносабатда бўлган,[52][53][54] бироқ Италия коммунистик сўли ленинистик бўлиб қолди. Бордига шундай деган: "Оппортунизм ва 'оғишликъни (Ленин: Нима қилмоқ керак?) йўқ қилишнинг бу бутун иши бугун партия фаолиятининг асосидир. Партия инқилобий рефлюкс ва оппортунист назарияларнинг кўпайиши даврларида бу ишда инқилобий анъана ва тажрибаларга амал қилади; бу назарияларнинг шафқациз ва қатъий рақиблари Маркс, Энгелс, Ленин ва Италия Сўли бўлган."[55] Ленин афсонасида (1935) Пол Маттик нидерланд-герман сўлчилари бошлаган кенгаш коммунисти анъанаси ҳам ленинизмга танқидий эканини айтди.[56] Замонавий сўл-коммунист ташкилотлари, масалан, Интернационалист Коммунистик Тенденция ва Халқаро Коммунистик Оқим, Ленинни муҳим ва таъсирли назариётчи деб ҳисоблайдилар, бироқ ленинизмни пролетар инқилоби учун сиёсий праксис сифатида танқид қилишда давом этадилар.[57][58][59]
Шунга қарамай, Халқаро Коммунистик партиянинг бордигизми Бордиганинг қатъий ленинизмига риоя қилади. Нидерланд-герман сўли билан ғоявий жиҳатдан мос бўлган замонавий коммунизация мафкурачилари орасида назариётчи Жилл Дауве ленинизмни "кауцкизмнинг ён маҳсули" деб танқид қилди.[60] Совет Иттифоқи социализмга қаршида (1986) Ноам Чомский сталинизм ленинизмнинг мантиқий ривожланиши бўлгани ва Лениннинг сиёсатидан ғоявий оғиш эмаслигини айтди; бу эса полиция давлати билан амалга оширилган коллективлаштиришга олиб келди.[61][62] У яна, социализм тамойиллари нуқтаи назаридан, ленинизм марксизмдан ўнг қанотга оғиш бўлганини таъкидлади.[63]
Мерос
Сталинизмга таъсир борасидаги мунозара
Ричард Пайпс каби баъзи тарихчилар сталинизмни ленинизмнинг табиий оқибати деб ҳисоблайдилар ва Сталин "Лениннинг ички ва ташқи сиёсат дастурларини содиқлик билан амалга оширган" дейдилар.[64] Роберт Сервис "институционал ва ғоявий жиҳатдан Ленин Сталин учун пойдевор яратди ... бироқ ленинизмдан сталинизмнинг янада даҳшатли террорларига ўтиш текис ва муқаррар бўлмаган" деб таъкидлайди.[65] Тарихчи ва Сталин таржимаи ҳоли муаллифи Эдвард Радзинский Сталин ўзи даъво қилганидек, Лениннинг чинакам издоши бўлганига ишонади.[66] Давомийлик тарафдорлари турли омилларни келтирадилар: айнан Сталин эмас, балки Ленин ўзининг фуқаролар уруши чораларида гаровга олиш ва интернация лагерлари билан Қизил террорни жорий этган; айнан Ленин машҳур 58-моддани ишлаб чиққан ва Россия Коммунистик партияси ичида автократик тизимни ўрнатган.[67] Тарафдорлар яна шуни таъкидлайдиларки, Ленин партия ичида гуруҳларни тақиқлаган ва 1921-йилда бир партияли давлатни жорий этган; бу Сталинга Ленин вафотидан кейин рақибларидан осонгина қутулиш имконини берган; ҳамда болшевикларнинг Россия фуқаролар урушида рақибларига қарши кураши пайтида "Биз уюшган террор тарафдоримиз — буни очиқ айтиш керак" деб ҳайқирган Феликс Дзержинскийни келтирадилар.[68][паге неэдед]
Бошқа олимлар бошқача қарашга эга бўлиб, Совет Иттифоқида бир партияли тизимнинг ўрнатилишини Ленин ҳукуматига юклатилган уруш шароитлари билан боғлайдилар[69] ва бошқалар сўл социалист-инқилобчилар билан коалицион ҳукумат тузишга бўлган дастлабки уринишларни таъкидлайдилар.[70] Тарихчи Марсел Либманнинг фикрича, Лениннинг мухолифат партияларини тақиқлаш каби уруш чоралари бир неча сиёсий партиялар янги Совет ҳукуматига қарши қуролли қўзғолонлар бошлагани, ёки диверсияда қатнашгани, ағдарилган подшолар билан ҳамкорлик қилгани, ёки Ленинга ва бошқа болшевик раҳбарларга суиқасд уринишлари қилгани билан изоҳланади.[71] Либман яна Ленин даврида партияларнинг тақиқланиши кейинчалик сталинча режимда жорий этилган тақиқлар каби репрессив характерга эга эмаслигини таъкидлади.[71] Бир неча олимлар Лениннинг умумий таълим, умумий тиббий ёрдам ва аёллар учун тенг ҳуқуқлар каби ижтимоий прогрессив сиёсатини таъкидладилар.[72][73][74] Аксинча, Сталин режими Лениннинг жинсий тенглик, никоҳга қонуний чекловлар, жинсий озчиликлар ҳуқуқлари ва ҳимоя қилувчи қонунчилик каби ижтимоий масалалардаги сиёсатини орқага қайтарди.[75] Тарихчи Роберт Винсент Даниэлс яна сталинча даврни совет маданий ҳаётидаги аксилинқилоб деб ҳисоблади; у ватанпарварлик тарғиботини, руслаштиришнинг подшолик дастурини ва Ленин "буюк рус шовинизми" кўриниши сифатида танқид қилган анъанавий ҳарбий унвонларни қайта тиклади.[76] Даниэлс яна сталинизм иқтисодий сиёсат жиҳатидан ленинистик давр билан кескин узилишни ифодалашини таъкидлади; бунда Госпландаги собиқ меншевик иқтисодчиларни жалб қилган пухта, илмий тизимли иқтисодий режалаштириш шошилинч режалаштиришнинг реалистик бўлмаган мақсадлари, бюрократик исрофгарчилик, бўғизлар ва танқисликлар билан тўла версияси билан алмаштирилган эди.[77]
Ревизионист тарихчилар ва баъзи Совуқ урушдан кейинги ҳамда бошқача диссидент совет тарихчилари, жумладан Рой Медведев, "Сталин томонидан амалга оширилган ва аслида Ленин даврида жорий этилган антидемократик мойилликлар ва чораларнинг давоми бўлган турли чораларни санаб ўтиш мумкин", бироқ "кўп жиҳатдан Сталин Лениннинг аниқ кўрсатмаларига мувофиқ эмас, балки уларга зид равишда ҳаракат қилди" деб таъкидлайдилар.[78][паге неэдед] Шу йўл билан баъзи тарихчилар Сталиннинг салбий жиҳатлари коммунизмга бошиданоқ хос бўлган деган тоталитар қарашни пучга чиқариш учун сталинизмни ленинизмдан ажратишга ҳаракат қилдилар.[79][паге неэдед] Танқидчилар орасида Лев Троцкий каби анти-сталинча коммунистлар бор; у Лениннинг Россия Коммунистик партиясини Сталинни Бош котиб лавозимидан олиб ташлашга кўндиришга уриниб кўрганини таъкидлади. Бу буйруқни ўз ичига олган ҳужжат — Ленин васиятномаси — Ленин вафотидан кейин яширилди. Троцкий яна у ва Ленин Совет Россиясининг иқтисодий ва ижтимоий шароитлари яхшилангач, меншевиклар ва социалист-инқилобчилар каби мухолифат партияларига қўйилган тақиқни бекор қилишни мўлжаллашганини таъкидлади.[80] Бир неча тарихчилар Лениннинг Троцкийни Совет Иттифоқи раис ўринбосари этиб тайинлаш таклифини у Троцкийни ҳукумат бошлиғи сифатида вориси қилишни мўлжаллаганининг далили сифатида келтирдилар.[81][82][83][84][85] Полша-британ тарихчиси Исаак Дойчер Троцкий ҳақидаги таржимаи ҳолида далилларга дуч келганда "фақат кўр ва карлар сталинизм ва ленинизм ўртасидаги фарқдан бехабар бўлиши мумкин" деб ёзади.[86] Сталиннинг котиби Борис Бажановнинг сўзларига кўра, Сталин Лениннинг ўлимидан "оммавий равишда қайғу ниқобини тақиб турган ҳолда" мамнун бўлган.[87] Франсуз тарихчиси Пер Бруэ Дмитрий Волкогонов каби замонавий тарихчиларнинг эрта Совет Иттифоқи ҳақидаги тарихий баҳоларига эътироз билдирди; у бу баҳолар ғоявий давомийлик тушунчасини илгари суриш ва аксилкоммунизм позициясини мустаҳкамлаш учун ленинизм, сталинизм ва троцкизмни нотўғри тенглаштирган деб таъкидлади.[88] Орландо Фигес каби бошқа ревизионист тарихчилар Совет даврини танқид қилган ҳолда, Ленин Сталиннинг ўсиб бораётган таъсирига қарши туришга фаол ҳаракат қилганини тан оладилар; бу 1922–23-йилларда Троцкий билан иттифоқи, ташқи савдо бўйича Сталинга қаршилиги, Грузия иши ва Марказий Қўмитани демократлаштириш ҳамда 50–100 оддий ишчини партиянинг қуйи органларига жалб қилишни ўз ичига олган партия ислоҳотлари каби бир қанча ҳаракатлар орқали намоён бўлди.[89]

Никита Хрушчёв, Сталиннинг вориси, 1956-йилда ўзининг "Махфий нутқ"ида Сталин режими Лениннинг раҳбарлигидан тубдан фарқ қилганини таъкидлади. У Сталин атрофида қурилган индивидга сиғинишни танқид қилди, ҳолбуки Ленин "тарих яратувчиси сифатида халқнинг роли"ни таъкидлаган эди.[90] У яна Ленин шахсий ишонтиришга таянадиган жамоавий раҳбарликни маъқуллаганини ва Сталинни Бош котиб лавозимидан олиб ташлашни тавсия қилганини таъкидлади. Хрушчёв буни Сталиннинг ўз позициясига мутлақ бўйсунишни талаб қилган "деспотизми" билан қарама-қарши қўйди ва яна кейинчалик "партия душманлари" сифатида йўқ қилинган кўплаб одамлар "Ленин ҳаётлигида у билан ишлаганини" таъкидлади.[90] У яна Ленин "энг зарур ҳолатлар"да, Фуқаролар уруши пайтидаги "омон қолиш кураши" сифатида қўллаган "қаттиқ усуллар"ни Сталин Инқилоб "аллақачон ғалаба қозонган" пайтда ҳам қўллаган ўта усуллар ва оммавий репрессиялар билан қарама-қарши қўйди.[90] Хрушчёв ўз хотираларида Сталиннинг эски болшевиклар орасидаги "энг илғор одамлар ядроси"ни ҳамда ҳарбий ва илмий соҳалардаги етакчи шахсларни кенг кўламли тозалаши миллатни "шубҳасиз" заифлаштирганини таъкидлади.[91]
Баъзи марксистик назариётчилар сталинча диктатура болшевиклар ҳаракатларининг табиий оқибати бўлган деган қарашга эътироз билдирдилар, чунки 1917-йилдаги дастлабки марказий қўмита аъзоларининг кўпчилиги кейинчалик Сталин томонидан йўқ қилинган.[92] Жорж Новак болшевикларнинг сўл социалист-инқилобчилар билан ҳукумат тузиш ва меншевиклар каби бошқа партияларни сиёсий қонунийликка олиб кириш бўйича дастлабки саъй-ҳаракатларини таъкидлади.[93] Тони Клифф болшевик–сўл социалист-инқилобчилар коалицион ҳукумати бир қанча сабабларга кўра демократик сайланган Россия Таъсис мажлисини тарқатиб юборганини таъкидлади. Улар социалист-инқилобчилар партиясидаги бўлинишни тан олмаган эскирган сайлов рўйхатларини ва мажлиснинг муқобил демократик тузилма сифатидаги Россия Советлар қурултойи билан зиддиятини келтирдилар.[94]
Шунга ўхшаш таҳлил Грем Гилл каби сўнгги ишларда ҳам мавжуд; у "[сталинизм] аввалги ривожланишларнинг табиий давоми эмас эди; [у] етакчи сиёсий актёрларнинг онгли қарорлари натижасида келиб чиққан кескин узилишни ташкил этди" деб таъкидлайди. Бироқ Гилл "бу атамани қўллашдаги қийинчиликлар сталинизм тушунчасининг ўзидаги муаммоларни акс эттиради. Асосий қийинчилик сталинизмни нимадан иборат бўлиши кераклиги ҳақидаги келишувнинг йўқлигидир" деб қайд этади.[95] Шеила Фицпатрик каби ревизионист тарихчилар жамиятнинг юқори қатламларига эътибор қаратиш ва тоталитаризм каби Совуқ уруш тушунчаларидан фойдаланиш тизимнинг ҳақиқатини хиралаштирганини танқид қилдилар.[96]
Рус тарихчиси Вадим Роговин шундай деди: "Ленин даврида партияда ҳақиқий фикрлар хилма-хиллигини ифодалаш эркинлиги мавжуд эди, сиёсий қарорларни амалга оширишда эса нафақат кўпчиликнинг, балки партиядаги озчиликнинг ҳам позициялари ҳисобга олинарди." У бу амалиётни партия анъанасини бузган, рақибларнинг таклифларини эътиборсиз қолдирган ва сохта айбловлар билан мухолифатни партиядан чиқарган кейинги раҳбарлик блоклари билан таққослади; бу 1936–1938-йиллардаги Москва суд жараёнлари билан авжига чиқди. Роговиннинг сўзларига кўра, Олтинчидан Ўн еттинчи қурултойларгача сайланган Марказий Қўмита аъзоларининг 80–90 фоизи жисмонан йўқ қилинган.[97]
Ўнг мухолифат ва Сўл мухолифат баъзи олимлар томонидан ленинизмга бўлган умумий эътиқодларига қарамай, Сталин билан зиддиятда бўлган сиёсат платформалари туфайли сталинизмга сиёсий муқобиллар сифатида кўрилди. Бу иқтисодиёт, ташқи сиёсат ва маданий масалаларга оид соҳаларни қамраб олди.[98][99]
Шунингдек қаранг
- Антиимпериализм
- "Ишламаган тишламайди"
- Люксембургизм
- Совет Иттифоқида миллий чегаралаш
- Неоленинизм
- Миллий озодлик урушлари
- Сариқ социализм
Манбалар
- ↑ „Ленинисм | Мархист-Ленинист Тҳеорй & Идеологй | Британниcа“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. 2025-йил 9-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 30-ноябр.
- ↑ Роcкморе, Том; Левине, Норман. Тҳе Палграве Ҳандбоок оф Ленинист Политиcал Пҳилосопҳй (эн). Спрингер, 19 Деcембер 2018 — 313–531-бет. ИСБН 978-1-137-51650-3.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Тҳе Неw Фонтана Диcтионарй оф Модерн Тҳоугҳт, Тҳирд, 1999 — 476–477-бет.
- ↑ 4,0 4,1 "Ленинисм". Энcйcлопæдиа Британниcа. 7 (15тҳ нашри). 265 б.
- ↑ "Тҳе Cолумбиа Энcйcлопедиа". Тҳе Cолумбиа Энcйcлопедиа (Фифтҳ нашри). 1994. 1558 б.
- ↑ Коҳн, Георге Чилдс, эд (2007). "Диcтионарй оф Wарс". Диcтионарй оф Wарс (Тҳирд нашри). 459 б.
- ↑ Юрчак, Алехеи (Септембер 2017). "Тҳе cанон анд тҳе мушроом Ленин, саcреднесс, анд Совиэт cоллапсе". ҲАУ: Жоурнал оф Этҳнограпҳиc Тҳеорй 7 (2): 165–198. дои:10.14318/ҳау7.2.021. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/фулл/10.14318/ҳау7.2.021#ҳау7.2.021_фн52. Қаралди: 7 Фебруарй 2021.Ленинизм]]
- ↑ Лиҳ, Ларс. Ленин Редисcоверед: Wҳат ис то бе Доне? ин Cонтехт. Брилл Аcадемиc Публишерс, 2005. ИСБН 978-90-04-13120-0.
- ↑ Грегор, А. Жамес. Тҳе Фаcес оф Жанус: Мархисм анд Фасcисм ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй. Неw Ҳавен, Cоннеcтиcут: Яле Университй Пресс, 2000 — 133-бет. ИСБН 0-300-07827-7.
- ↑ Томасиc, Д. (Деcембер 1953). "Тҳе Импаcт оф Руссиан Cултуре он Совиэт Cоммунисм". Тҳе Wестерн Политиcал Қуартерлй (Wестерн Политиcал Сcиэнcе Ассоcиатион) 6 (4): 808–809. дои:10.2307/443211.
- ↑ Ленин, В. И., Унитед Статес оф Эуропе Слоган, Cоллеcтед Wоркс, вол. 18, п. 232.
- ↑ Ленин, Владимир „Но Cомпромисес?“, . Лефт-Wинг Cоммунисм: ан Инфантиле Дисордер. Прогресс Публишерс, 1920. Қаралди: 2013-йил 5-январ (2020-йил 29-февралда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Тоwнсон, Д.. Тҳе Неw Пенгуин Диcтионарй оф Модерн Ҳисторй: 1789–1945, Лондон, 1994 — 462–464-бет.
- ↑ Ленин, В. И. „Фреэдом то Cритиcисе анд Унитй оф Аcтион“, . Ленин'с Cоллеcтед Wоркс. Мосcоw: Прогресс Публишерс, 1965 — 442–443-бет. Қаралди: 2011-йил 30-ноябр (2021-йил 24-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ленин, В. И. „Тҳе Стате анд Револутион“, . Ленин'с Cоллеcтед Wоркс. Мосcоw: Прогресс Публишерс, 1965 — 381–492-бет. Қаралди: 2011-йил 30-ноябр (2011-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 16,0 16,1 Деуцчер, Исааc. Тҳе Пропҳет Армед: Троцкй 1879–1921. Охфорд Университй Пресс, 1954.
- ↑ Ҳилл, Чристопҳер. Ленин анд тҳе Руссиан Револутион. Лондон: Пенгуин Боокс, 1993 — 85–86-бет.
- ↑ Cоллеcтед Wоркс, вол. 25, пп. 461–462, Марх Энгелс Ленин он Сcиэнтифиc Соcиалисм. Новости Пресс Аженcй Публишинг Ҳоусе, 1974. Қаралди: 2016-йил 18-март (2020-йил 31-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 19,0 19,1 19,2 Cарр, Эдwард Ҳаллетт. Тҳе Руссиан Револутион Фром Ленин то Сталин: 1917–1929, 1979.
- ↑ 20,0 20,1 20,2 Леwин, Моше. Ленин'с Ласт Струггле, 1969.
- ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Деуцчер, Исааc. Троцкй: Тҳе Пропҳет Унармед (1921-1929). Охфорд Университй Пресс, 1959.
- ↑ Диcтионарй оф Ҳисториcал Термс. Неw Ёрк: Петер Бедриcк Боокс, 1983 — 205-бет.
- ↑ Ленин, В. И. „Тҳе Неw Эcономиc Полиcй анд тҳе Таскс оф тҳе Политиcал Эдуcатион Департменц. Репорт то тҳе Сеcонд Алл-Руссиа Cонгресс оф Политиcал Эдуcатион Департменц“, . Ленин'с Cоллеcтед Wоркс, 2нд Энглиш, Мосcоw: Прогресс Публишерс, 1965 — 60–79-бет. Қаралди: 2011-йил 2-декабр (2011-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ленин, В. И. „Тҳе Ригҳт оф Натионс то Селф-Детерминатион“, . Ленин'с Cоллеcтед Wоркс. Мосcоw: Прогресс Публишерс, 1972 — 393–454-бет. Қаралди: 2011-йил 30-ноябр (2021-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Тҳе Стате ин Соcиалист Соcиэтй, 2нд, Охфорд: Ст. Антонй'с Cоллеге, 1984 — 189-бет.
- ↑ Ленин, В. И. „Тҳе Ригҳт оф Натионс то Селф-детерминатион, Чаптер 4: 4. "Праcтиcалитй" ин Тҳе Натионал Қуэстион“, . Ленин'с Cоллеcтед Wоркс. Мосcоw: Прогресс Публишерс, 1972 — 393–454-бет. Қаралди: 2011-йил 30-ноябр (2021-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Жонес, Р. Ж. Баррй. Роутледге Энcйcлопедиа оф Интернатионал Политиcал Эcономй. Роутледге, 11 Септембер 2002 — 919-бет. ИСБН 978-1-136-92739-3. Қаралди: 2026-йил 11-январ.
- ↑ Ленин, В. И. (1923). "Тҳе Қуэстион оф Натионалитиэс ор 'Аутономисатион'". Ин "'Ласт Тестамент' Леттерс то тҳе Cонгресс", фром Ленин Cоллеcтед Wоркс, Волуме 36, пп. 593–611. (Wайбаcк Мачине сайтида 3 Деcембер 2011 санасида архивланган). Ретриэвед 30 Новембер 2011.
- ↑ Cентрал Cоммиттеэ, "Он Пролетcулт Органисатионс", Правда Но. 270, 1 Деcембер 1920.
- ↑ Чамберс Диcтионарй оф Wорлд Ҳисторй (2000) п. 837.
- ↑ 31,0 31,1 Cарр, Эдwард Ҳаллетт. Тҳе Руссиан Револутион Фром Ленин то Сталин: 1917–1929, 1979.
- ↑ Ленин, В. И. „'Ласт Тестамент' Леттерс то тҳе Cонгресс“, . Ленин'с Cоллеcтед Wоркс. Мосcоw: Прогресс Публишерс, 1965 — 593–611-бет (2011-йил 4-декабрда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Мccаулей, Мартин. Тҳе Совиэт Унион 1917-1991 (эн). Роутледге, 4 Фебруарй 2014 — 59-бет. ИСБН 978-1-317-90179-2.
- ↑ Деуцчер, Исааc. Тҳе Пропҳет Унармед: Троцкй 1921-1929 (эн). Версо Боокс, 2003 — 63-бет. ИСБН 978-1-85984-446-5.
- ↑ Корт, Мичаэл Г.. Тҳе Совиэт Cолоссус: Ҳисторй анд Афтерматҳ (эн). М. Э. Шарпе, 18 Май 2015 — 166-бет. ИСБН 978-0-7656-2845-9.
- ↑ Волкогонов, Дмитриĭ Антонович. Троцкй: Тҳе Этернал Револутионарй (эн). ҲарперCоллинс, 1996 — 242-бет. ИСБН 978-0-00-255272-1.
- ↑ Ленин, В. И.. "То Л. Д. Троцкй", 13 Деcембер 1922.
- ↑ Роговин, Вадим Закҳарович. Wас Тҳере ан Алтернативе? Троцкйисм: а Лоок Баcк Тҳроугҳ тҳе Еарс (эн). Меҳринг Боокс, 2021 — 281-бет. ИСБН 978-1-893638-97-6.
- ↑ Троцкй, Леон „Платформ оф тҳе Жоинт Оппоситион“ (1927). 2011-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 28-ноябр.
- ↑ 40,0 40,1 „Wҳен тҳе Совиэт Унион Энтеред Wорлд Политиcс“. УC Пресс Э-Боокс Cоллеcтион. 2020-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 17-декабр.
- ↑ „Соcиалисм ин Оне Cоунтрй версус Перманент Револутион“. Севентеэн Моменц ин Совиэт Ҳисторй (2015-йил 27-август). 2017-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 17-декабр.
- ↑ Вйшинскй, Андрей Януаревич. Спеэчес Деливеред ат тҳе Фифтҳ Сессион оф тҳе Генерал Ассемблй оф тҳе Унитед Натионс, Септембер-Оcтобер, 1950 (эн). Информатион Буллетин оф тҳе Эмбассй оф тҳе Унион оф Совиэт Соcиалист Републиcс, 1950 — 76-бет.
- ↑ Волкогонов, Дмитриĭ Антонович. Аутопсй фор ан Эмпире: Тҳе Севен Леадерс wҳо Буилт тҳе Совиэт Региме (эн). Симон & Счустер, 1998 — 125-бет. ИСБН 978-0-684-83420-7.
- ↑ Коткин, Степҳен. Сталин. Лондон: Аллен Лане, 2017 — 125-бет. ИСБН 978-0-7139-9945-7.
- ↑ Фитзпатриcк, Шеила (22 Април 2010). "Тҳе Олд Ман" (эн). Лондон Ревиэw оф Боокс 32 (8). ИССН 0260-9592. ҳттпс://www.лрб.cо.ук/тҳе-папер/в32/н08/шеила-фитзпатриcк/тҳе-олд-ман.
- ↑ Троцкй, Л. Д.. Тҳе Револутион Бетраед, 1938.
- ↑ Роговин, Вадим З.. Сталин'с Террор оф 1937–1938: Политиcал Геноcиде ин тҳе УССР, 2009.
- ↑ Эссайс Ин Персуасион (1931). Маcмиллан анд Cо. Лтд. Лондон, 1931.
- ↑ „Ноам Чомскй он Револутионарй Виоленcе, Cоммунисм анд тҳе Америcан Лефт“. чомскй.инфо. Қаралди: 2025-йил 27-октябр.
- ↑ „Тҳе Натионалитиэс Қуэстион ин тҳе Руссиан Револутион (Роса Лухембург, 1918)“. Либcом.орг (2006-йил 11-июл). 2018-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 2-январ.
- ↑ Ожеили, Чамсй (2001). "Тҳе 'Адванcе Wитҳоут Аутҳоритй': Пост-модернисм, Либертариан Соcиалисм анд Интеллеcтуалс". Демоcраcй & Натуре 7 (3): 391–413. дои:10.1080/10855660120092294.
- ↑ „Ҳерман Гортер, Опен Леттер то Cомраде Ленин, 1920“. 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Паннекоэк, Антон „Ленин Ас Пҳилосопҳер“ (1938). 2017-йил 26-октябрда асл нусхадан архивланган..
- ↑ Рüҳле, Отто (1939). „Тҳе Струггле Агаинст Фасcисм: Бегинс wитҳ тҳе Струггле Агаинст Болшевисм“. Ливинг Мархисм. 4-жилд, № 8. 31 Аугуст 2017да асл нусхадан архивланди — Мархисц Интернет Арчиве.
- ↑ Бордига, Амадео „Фундаментал Тҳесес оф тҳе Партй“ (1951). 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Маттиcк, Паул (1935). „Тҳе Ленин Легенд“. Интернатионал Cоунcил Cорреспонденcе. 2-жилд, № 1. 26 Оcтобер 2017да асл нусхадан архивланди — Мархисц Интернет Арчиве.
- ↑ „Тҳе Сигнифиcанcе оф тҳе Руссиан Револутион фор Тодай“ (2017-йил 6-октябр). 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Ленин'с Легаcй“ (2015-йил 21-январ). 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Ҳаве wе беcоме 'Ленинисц'? – парт 1“. 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Даувé, Гиллес „Тҳе Ренегаде Кауцкй анд ҳис Дисcипле Ленин“ (1977). 2017-йил 13-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Минер, Стевен Мерритт. „Тҳе Отҳер Киллинг Мачине“ (2003-йил 11-май). 2018-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 19-феврал.
- ↑ Чомскй, Ноам „Тҳе Совиэт Унион Версус Соcиалисм“. Оур Генератион (спринг–суммер 1986). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 8-октябр.
- ↑ Чомскй он Ленин, Троцкй, Соcиалисм & тҳе Совиэт Унион ЁуТубеда.
- ↑ Пипес, Ричард. Тҳреэ Wҳйс оф тҳе Руссиан Револутион — 83–84-бет.
- ↑ "Ленин: Индивидуал анд Политиcс ин тҳе Оcтобер Револутион". Модерн Ҳисторй Ревиэw 2 (1): 16–19. 1990.
- ↑ Радзинскй, Эдвард. Сталин: Тҳе Фирст Ин-дептҳ Биограпҳй Басед он Эхплосиве Неw Доcуменц фром Руссиа'с Сеcрет Арчивес. Анчор Боокс, 1997. ИСБН 0-385-47954-9.
- ↑ Пипес, Ричард. Cоммунисм: А Ҳисторй. Рандом Ҳоусе Публишинг, 2001 — 73–74-бет. ИСБН 978-0-8129-6864-4.
- ↑ Леггетт, Георге. Тҳе Чека: Ленин'с Политиcал Полиcе. Охфорд Университй Пресс, 1986.
- ↑ Роговин, Вадим Закҳарович. Wас Тҳере ан Алтернативе? Троцкйисм: а Лоок Баcк Тҳроугҳ тҳе Еарс (эн). Меҳринг Боокс, 2021 — 13–14-бет. ИСБН 978-1-893638-97-6.
- ↑ Cарр, Эдwард Ҳаллетт. Тҳе Болшевик револутион 1917 - 1923. Вол. 1, Репринтед, Пенгуин Боокс, 1977 — 111–112-бет. ИСБН 978-0-14-020749-1.
- ↑ 71,0 71,1 Лиэбман, Марcел. Ленинисм Ундер Ленин (эн). Мерлин Пресс, 1985 — 1–348-бет. ИСБН 978-0-85036-261-9.
- ↑ Адамс, Катҳерине Ҳ.; Кеэне, Мичаэл Л.. Афтер тҳе Воте Wас Wон: Тҳе Латер Ачиэвеменц оф Фифтеэн Суффрагисц (эн). МcФарланд, 10 Жануарй 2014 — 109-бет. ИСБН 978-0-7864-5647-5.
- ↑ Угри͡умов, Александр Леонтʹэвич. Ленин'с План фор Буилдинг Соcиалисм ин тҳе УССР, 1917–1925 (эн). Новости Пресс Агенcй Публишинг Ҳоусе, 1976 — 48-бет.
- ↑ Сервиcе, Роберт. Ленин: А Политиcал Лифе (эн). Спрингер, 24 Жуне 1985 — 98-бет. ИСБН 978-1-349-05591-3.
- ↑ Меаде, Тереса А.; Wиэснер-Ҳанкс, Меррй Э.. А Cомпанион то Гендер Ҳисторй (эн). Жоҳн Wилей & Сонс, 15 Април 2008 — 197-бет. ИСБН 978-0-470-69282-0.
- ↑ Даниэлс, Роберт В.. Тҳе Энд оф тҳе Cоммунист Револутион (эн). Роутледге, Новембер 2002 — 90–94-бет. ИСБН 978-1-134-92607-7.
- ↑ Даниэлс, Роберт В.. Тҳе Энд оф тҳе Cоммунист Револутион (эн). Роутледге, Новембер 2002 — 90–92-бет. ИСБН 978-1-134-92607-7.
- ↑ Медведев, Рой. Ленинисм анд Wестерн Соcиалисм. Версо Боокс, 1981.
- ↑ Леwин, Моше. Ленин'с Ласт Тестамент. Университй оф Мичиган Пресс, 2005.
- ↑ Деуцчер, Исааc. Тҳе Пропҳет: Тҳе Лифе оф Леон Троцкй (эн). Версо Боокс, 5 Жануарй 2015 — 528-бет. ИСБН 978-1-78168-721-5.
- ↑ Данилов, Виcтор; Портер, Cатҳй (1990). "Wе Аре Стартинг то Леарн абоут Троцкй". Ҳисторй Wоркшоп (29): 136–146. ИССН 0309-2984. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/4288968.
- ↑ Даниэлс, Роберт В.. Тҳе Рисе анд Фалл оф Cоммунисм ин Руссиа (эн). Яле Университй Пресс, 1 Оcтобер 2008 — 438-бет. ИСБН 978-0-300-13493-3.
- ↑ Wацон, Дерек. Молотов анд Совиэт Говернмент: Совнарком, 1930-41 (эн). Спрингер, 27 Жулй 2016 — 25-бет. ИСБН 978-1-349-24848-3.
- ↑ Деуцчер, Исааc. Тҳе пропҳет унармед: Троцкй, 1921-1929. Неw Ёрк: Винтаге Боокс, 1965 — 135-бет. ИСБН 978-0-394-70747-1.
- ↑ Дзиэwаноwски, М. К.. Руссиа ин тҳе тwентиэтҳ cентурй. Уппер Саддле Ривер, Н.Ж. : Прентиcе Ҳалл, 2003 — 162-бет. ИСБН 978-0-13-097852-3.
- ↑ Деуцчер, Исааc. Троцкй: Тҳе Пропҳет Унармед (1921–1929). Охфорд Университй Пресс, 1959 — 464–465-бет.
- ↑ Куромия, Ҳироаки. Сталин (эн). Роутледге, 16 Аугуст 2013 — 60-бет. ИСБН 978-1-317-86780-7.
- ↑ Броуэ, Пиэрре. Троцкй: а биограпҳер'с проблемс. Ин Тҳе Троцкй реаппраисал. Бротҳерстоне, Теренcе; Дукес, Паул,(эдс). Эдинбургҳ Университй Пресс, 1992 — 19, 20-бет. ИСБН 978-0-7486-0317-6.
- ↑ Фигес, Орландо. А пеопле'с трагедй : а ҳисторй оф тҳе Руссиан Револутион. Неw Ёрк, НЙ: Викинг Боокс, 1997 — 796–801-бет. ИСБН 978-0-670-85916-0.
- ↑ 90,0 90,1 90,2 Кҳрушчев, Никита Сергеэвич. Тҳе Cримес Оф Тҳе Сталин Эра, Спеcиал Репорт То Тҳе 20тҳ Cонгресс Оф Тҳе Cоммунист Партй Оф Тҳе Совиэт Унион., 1956 — 1–65-бет.
- ↑ Кҳрушчев, Никита Сергеэвич; Кҳрушчев, Серге_. Мемоирс оф Никита Кҳрушчев (эн). Пенн Стате Пресс, 2004 — 156-бет. ИСБН 978-0-271-02861-3.
- ↑ Грант, Алех „Топ 10 лиэс абоут тҳе Болшевик Револутион“ (эн-гб). Ин Дефенcе оф Мархисм (2017-йил 1-ноябр).
- ↑ Новаcк, Георге. Демоcраcй анд Револутион (эн). Патҳфиндер, 1971 — 307–347-бет. ИСБН 978-0-87348-192-2.
- ↑ Cлифф, Тонй „Револутион Бесиэгед. Тҳе Диссолутион оф тҳе Cонституэнт Ассемблй)“.
- ↑ Гилл, Граэме Ж.. Сталинисм. Палграве Маcмиллан, 1998 — 1-бет. ИСБН 978-0-312-17764-5. Қаралди: 2020-йил 7-октябр (2013-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Геер, Мичаэл; Фитзпатриcк, Шеила. Беёнд Тоталитарианисм: Сталинисм анд Назисм Cомпаред. Cамбридге Университй Пресс, 2009. ДОИ:10.1017/CБО9780511802652. ИСБН 978-0-521-72397-8. Қаралди: 2020-йил 7-октябр (2021-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Роговин, Вадим З.. Wас Тҳере ан Алтернативе? 1923-1927: Троцкйисм: а Лоок Баcк Тҳроугҳ тҳе Еарс (эн). Меҳринг Боокс, 2021 — 494–495-бет. ИСБН 978-1-893638-96-9.
- ↑ "Троцкий саноат ривожланишига кучли мойил бўлса-да, унинг Сталиннинг мажбурий коллективлаштириши, шошма-шошарлик билан иқтисодий режалаштириши, мутахассисларга қарши кампаниялари ёки маданий жоҳиллигини қабул қилишига асос кам. На Троцкий, на Бухарин Сталиннинг сохта-инқилобий "учинчи давр" ташқи сиёсатини ва Гитлернинг ҳокимиятга келишига кўз юмишини — бу унинг бухаринчиларга қарши сиёсий манёврининг яна бир маҳсули эди — амалга оширмас эди".Даниэлс, Роберт В.. Тҳе Рисе анд Фалл оф Cоммунисм ин Руссиа (эн). Яле Университй Пресс, 1 Оcтобер 2008 — 396-бет. ИСБН 978-0-300-13493-3.
- ↑ Дай, Ричард Б. (1990). "Тҳе Блаcкмаил оф тҳе Сингле Алтернативе: Букҳарин, Троцкй анд Перестрожка". Студиэс ин Совиэт Тҳоугҳт 40 (1/3): 159–188. дои:10.1007/БФ00818977. ИССН 0039-3797. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/20100543.
Қўшимча адабиётлар
Владимир Лениннинг танланган асарлари
- Тҳе Девелопмент оф Cапиталисм ин Руссиа, 1899.
- Wҳат Ис То Бе Доне? Бурнинг Қуэстионс оф Оур Мовемент, 1902.
- Тҳе Тҳреэ Соурcес анд Тҳреэ Cомпонент Парц оф Мархисм, 1913.
- Тҳе Ригҳт оф Натионс то Селф-Детерминатион, 1914.
- Империалисм, тҳе Ҳигҳест Стаге оф Cапиталисм, 1917.
- Тҳе Стате анд Револутион, 1917.
- Тҳе Таскс оф тҳе Пролетариат ин тҳе Пресент Револутион (Тҳе "Април Тҳесес"), 1917.
- "Лефт-Wинг" Чилдишнесс анд тҳе Петтй Боургоис Менталитй, 1918.
- Лефт-Wинг Cоммунисм: ан Инфантиле Дисордер, 1920.
- "Ласт Тестамент" Леттерс то тҳе Cонгресс, 1923–1924.
Тарихлар
- Исааc Деуцчер. Тҳе Пропҳет Армед: Троцкй 1879–1921, 1954.
- Исааc Деуцчер. Тҳе Пропҳет Унармед: Троцкй 1921–1929, 1959.
- Моше Леwин. Ленин'с Ласт Струггле, 1969.
- Эдwард Ҳаллетт Cарр. Тҳе Руссиан Револутион Фром Ленин то Сталин: 1917–1929, 1979.
Бошқа муаллифлар
- Блаcкледге, Паул (3 Жулй 2006). „Wҳат wас Доне ан эхтендед ревиэw оф Ларс Лиҳ'с Ленин Редисcоверед“. Интернатионал Соcиалисм. № 11.
- Ленин Релоадед: Тоwард а Политиcс оф Трутҳ. Дурҳам: Дуке Университй Пресс, 2007. ИСБН 978-0822339410.
- Лиэбман, Марcел. Ленинисм Ундер Ленин. Тҳе Мерлин Пресс, 1980. ИСБН 0-85036-261-Х.
- Медведев, Рой. Ленинисм анд Wестерн Соcиалисм. Версо Боокс, 1981. ИСБН 0-86091-739-8.
- Ҳардинг, Неил. Ленинисм. Дуке Университй Пресс, 1996. ИСБН 0-8223-1867-9.
- Сталин, Жосепҳ. Фоундатионс оф Ленинисм. Университй Пресс оф тҳе Паcифиc, 2001. ИСБН 0-89875-212-4.
- Жамес, C.Л.Р.. Нотес он Диалеcтиcс: Ҳегел, Марх, Ленин. Плуто Пресс, 2005. ИСБН 0-7453-2491-6.
- Wилсон, Эдмунд. То тҳе Финланд Статион: А Студй ин тҳе Wритинг анд Аcтинг оф Ҳисторй. Пҳоэних Пресс, 2004. ИСБН 0-7538-1800-0.
- Гортер, Ҳерман; Паннекоэк, Антониэ; Панкҳурст, Сйлвиа; Рüҳле, Отто. Нон-Ленинист Мархисм: Wритингс он тҳе Wоркерс Cоунcилс. Ст Петерсбург, Флорида: Ред анд Блаcк Публишерс, 2007. ИСБН 978-0-9791813-6-8.
- Ле Бланc, Паул. Ленин анд тҳе Револутионарй Партй. Ҳуманитиэс Пресс Интернатионал, Инc., 1990. ИСБН 0-391-03604-1.
- Грегор, А. Жамес. Тҳе Фаcес оф Жанус: Мархисм анд Фасcисм ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй. Неw Ҳавен, CТ: Яле Университй Пресс, 2000 — 133-бет. ИСБН 0-300-07827-7.
- Ленин, В. И.; Žиžэк, Славож. Ленин 2017: Ремемберинг, Репеатинг, анд Wоркинг Тҳроугҳ. Версо Боокс, 2017. ИСБН 978-1786631886.
- Колакоwски, Лесзек. Маин Cурренц оф Мархисм. Cларендон Пресс, 1978.
- Марcусе, Ҳерберт. Совиэт Мархисм: Ан Аналйсис. Cолумбиа Университй Пресс, 1958.
- Лукаcс, Георг. Ҳисторй анд Cласс Cонсcиоуснесс. МИТ Пресс, 1972.
- Себестен, Виcтор. Ленин: Тҳе Ман, тҳе Диcтатор, анд тҳе Мастер оф Террор.. Пантҳеон Боокс, 2017. ИСБН 9781101871638.
- Волкогонов, Дмитри. Ленин: А Неw Биограпҳй. Лондон: ҲарперCоллинс, 1994. ИСБН 978-0-00-255123-6.
Ташқи ҳаволалар
| Викиомборда „Ленинизм“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
Владимир Лениннинг асарлари
- Wҳат Ис То Бе Доне?.
- Империалисм: Тҳе Ҳигҳест Стаге оф Cапиталисм.
- Тҳе Стате анд Револутион.
- "Тҳе Ленин Арчиве".
- "Фирст Cонференcе оф тҳе Cоммунист Интернатионал".
Бошқа мавзули ҳаволалар
- "Марcел Лиэбман он Ленин анд демоcраcй" (Wайбаcк Мачине сайтида 27 Септембер 2011 санасида архивланган).
- "Ан эхcерпт он Ленинисм анд Стате Cапиталисм фром тҳе wорк оф Ноам Чомскй".
- Роса Лухембург. "Организатионал Қуэстионс оф тҳе Руссиан Соcиал Демоcраcй".
- Карл Корсч. "Ленин'с Пҳилосопҳй".
- "Cйбер Ленинисм".
- "Ленинист Эбоокс"[Усурпед!].
- Антон Паннекоэк. "Ленин ас а Пҳилосопҳер".
- Паул Маттиcк. "Тҳе Ленин Легенд".