Kolyur: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | |||
| '''Turi''' || Astronomik va geometrik tushuncha | | '''Turi''' || Astronomik va geometrik tushuncha | ||
|- | |- | ||
| ''' | | '''Qoʻllanilish obyekti''' || [[Osmon sferasi]] | ||
|- | |- | ||
| '''Asosiy funksiyasi''' || Osmon koordinatalarini belgilash | | '''Asosiy funksiyasi''' || Osmon koordinatalarini belgilash | ||
| '''Turlari''' || Tengkunlik kolyuri, Quyosh turdimi kolyuri | | '''Turlari''' || Tengkunlik kolyuri, Quyosh turdimi kolyuri | ||
|- | |- | ||
| '''Uzviy | | '''Uzviy bogʻliq tushunchalar''' || [[Osmon ekvatori]], [[Ekliptika]], Osmon qutblari | ||
|} | |} | ||
'''Kolyur''' ({{lang-la|coluri}}, qadimgi yunoncha ''κόλουρος'' (kolouros) — "kesilgan", "dumi kesilgan") — astronomiyada [[Osmon sferasi|osmon sferasining]] ikkita eng asosiy meridianlaridan (katta aylanalaridan) birini anglatuvchi atama. Bu ikkala kolyur ham osmon sferasining shimoliy va janubiy qutblaridan kesib | '''Kolyur''' ({{lang-la|coluri}}, qadimgi yunoncha ''κόλουρος'' (kolouros) — "kesilgan", "dumi kesilgan") — astronomiyada [[Osmon sferasi|osmon sferasining]] ikkita eng asosiy meridianlaridan (katta aylanalaridan) birini anglatuvchi atama. Bu ikkala kolyur ham osmon sferasining shimoliy va janubiy qutblaridan kesib oʻtadi va koinotdagi obyektlarning koordinatalarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega <ref>{{Cite book |title=A Text-book of General Astronomy |last=Young |first=Charles Augustus |year=1898 |publisher=Ginn & company |pages=31}}</ref>. | ||
== Turlari == | == Turlari == | ||
Astronomiyada kolyurlarning ikki asosiy turi mavjud: | Astronomiyada kolyurlarning ikki asosiy turi mavjud: | ||
* '''Tengkunlik kolyuri''' ({{lang-en|Equinoctial colure}}) — osmon sferasining qutblari hamda ikkita [[Tengkunlik]] (bahorgi va kuzgi tengkunlik) nuqtalari orqali | * '''Tengkunlik kolyuri''' ({{lang-en|Equinoctial colure}}) — osmon sferasining qutblari hamda ikkita [[Tengkunlik]] (bahorgi va kuzgi tengkunlik) nuqtalari orqali oʻtuvchi katta aylana meridianidir. Ushbu kolyur osmon ekvatorini ham, ekliptikani ham bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) nuqtalarda kesib oʻtadi. | ||
* '''Quyosh turdimi kolyuri''' ({{lang-en|Solstitial colure}}) — osmon qutblari hamda ikkita Quyosh turdimi (yozgi va qishki) nuqtalari orqali | * '''Quyosh turdimi kolyuri''' ({{lang-en|Solstitial colure}}) — osmon qutblari hamda ikkita Quyosh turdimi (yozgi va qishki) nuqtalari orqali oʻtuvchi katta aylanadir. Ushbu kolyur ekliptikani yozgi (Saraton) va qishki (Jaddi) nuqtalarda kesib oʻtadi. | ||
Bu ikkala kolyur osmon qutblarida | Bu ikkala kolyur osmon qutblarida oʻzaro toʻgʻri burchak (90 daraja) ostida kesishadi va osmon sferasini toʻrtta teng qismga boʻlib beradi. | ||
== Tarixi va atama kelib chiqishi == | == Tarixi va atama kelib chiqishi == | ||
"Kolyur" atamasi qadimgi yunon astronomiyasidan meros | "Kolyur" atamasi qadimgi yunon astronomiyasidan meros boʻlib oʻtgan. Uning "dumi kesilgan" deb tarjima qilinishi qadimgi sferik modellarga borib taqaladi. Osmon sferasida kolyurlar shunday chizilganki, ularning janubiy (yoki kuzatuvchi ufqidan pastdagi) qismlari doimo koʻrinmas boʻlib qoladi, shuning uchun qadimgi astronomlar bu aylanani toʻliq emas, "kesilgan" deb tasavvur qilishgan. | ||
== Shuningdek qarang == | == Shuningdek qarang == | ||
2026-yil 20-noyabr, 15:15 dagi (joriy) koʻrinishi
| Kolyur (Colure) | |
|---|---|
| Turi | Astronomik va geometrik tushuncha |
| Qoʻllanilish obyekti | Osmon sferasi |
| Asosiy funksiyasi | Osmon koordinatalarini belgilash |
| Turlari | Tengkunlik kolyuri, Quyosh turdimi kolyuri |
| Uzviy bogʻliq tushunchalar | Osmon ekvatori, Ekliptika, Osmon qutblari |
Kolyur (lotincha: coluri, qadimgi yunoncha κόλουρος (kolouros) — "kesilgan", "dumi kesilgan") — astronomiyada osmon sferasining ikkita eng asosiy meridianlaridan (katta aylanalaridan) birini anglatuvchi atama. Bu ikkala kolyur ham osmon sferasining shimoliy va janubiy qutblaridan kesib oʻtadi va koinotdagi obyektlarning koordinatalarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega [1].
Turlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Astronomiyada kolyurlarning ikki asosiy turi mavjud:
- Tengkunlik kolyuri (inglizcha: Equinoctial colure) — osmon sferasining qutblari hamda ikkita Tengkunlik (bahorgi va kuzgi tengkunlik) nuqtalari orqali oʻtuvchi katta aylana meridianidir. Ushbu kolyur osmon ekvatorini ham, ekliptikani ham bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) nuqtalarda kesib oʻtadi.
- Quyosh turdimi kolyuri (inglizcha: Solstitial colure) — osmon qutblari hamda ikkita Quyosh turdimi (yozgi va qishki) nuqtalari orqali oʻtuvchi katta aylanadir. Ushbu kolyur ekliptikani yozgi (Saraton) va qishki (Jaddi) nuqtalarda kesib oʻtadi.
Bu ikkala kolyur osmon qutblarida oʻzaro toʻgʻri burchak (90 daraja) ostida kesishadi va osmon sferasini toʻrtta teng qismga boʻlib beradi.
Tarixi va atama kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]"Kolyur" atamasi qadimgi yunon astronomiyasidan meros boʻlib oʻtgan. Uning "dumi kesilgan" deb tarjima qilinishi qadimgi sferik modellarga borib taqaladi. Osmon sferasida kolyurlar shunday chizilganki, ularning janubiy (yoki kuzatuvchi ufqidan pastdagi) qismlari doimo koʻrinmas boʻlib qoladi, shuning uchun qadimgi astronomlar bu aylanani toʻliq emas, "kesilgan" deb tasavvur qilishgan.
Shuningdek qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Young, Charles Augustus. A Text-book of General Astronomy. Ginn & company, 1898 — 31-bet.