Kolyur

Kolyur (Colure)
Turi	Astronomik va geometrik tushuncha
Qo'llanilish obyekti	Osmon sferasi
Asosiy funksiyasi	Osmon koordinatalarini belgilash
Turlari	Tengkunlik kolyuri, Quyosh turdimi kolyuri
Uzviy bog'liq tushunchalar	Osmon ekvatori, Ekliptika, Osmon qutblari

Kolyur (lotincha: coluri, qadimgi yunoncha κόλουρος (kolouros) — "kesilgan", "dumi kesilgan") — astronomiyada osmon sferasining ikkita eng asosiy meridianlaridan (katta aylanalaridan) birini anglatuvchi atama. Bu ikkala kolyur ham osmon sferasining shimoliy va janubiy qutblaridan kesib o'tadi va koinotdagi obyektlarning koordinatalarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega .

Turlari

Astronomiyada kolyurlarning ikki asosiy turi mavjud:

• Tengkunlik kolyuri (inglizcha: Equinoctial colure) — osmon sferasining qutblari hamda ikkita Tengkunlik (bahorgi va kuzgi tengkunlik) nuqtalari orqali o'tuvchi katta aylana meridianidir. Ushbu kolyur osmon ekvatorini ham, ekliptikani ham bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) nuqtalarda kesib o'tadi.
• Quyosh turdimi kolyuri (inglizcha: Solstitial colure) — osmon qutblari hamda ikkita Quyosh turdimi (yozgi va qishki) nuqtalari orqali o'tuvchi katta aylanadir. Ushbu kolyur ekliptikani yozgi (Saraton) va qishki (Jaddi) nuqtalarda kesib o'tadi.

Bu ikkala kolyur osmon qutblarida o'zaro to'g'ri burchak (90 daraja) ostida kesishadi va osmon sferasini to'rtta teng qismga bo'lib beradi.

Tarixi va atama kelib chiqishi

"Kolyur" atamasi qadimgi yunon astronomiyasidan meros bo'lib o'tgan. Uning "dumi kesilgan" deb tarjima qilinishi qadimgi sferik modellarga borib taqaladi. Osmon sferasida kolyurlar shunday chizilganki, ularning janubiy (yoki kuzatuvchi ufqidan pastdagi) qismlari doimo ko'rinmas bo'lib qoladi, shuning uchun qadimgi astronomlar bu aylanani to'liq emas, "kesilgan" deb tasavvur qilishgan.

Shuningdek qarang

• Osmon sferasi
• Astronomik koordinatalar tizimi
• Tengkunlik
• Quyosh turdimi
• Ekliptika
• Osmon ekvatori