Kirmon (Sosoniylar viloyati)
| Kirmon Kirmon | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Viloyat Sosoniylar davlati | |||||||||
| 224 — 650 | |||||||||
 Kirmon xaritasi | |||||||||
| Maʼmuriy markaz | Karmana (224 — 480-yillar) Shiragan (480-yillar — 650) | ||||||||
| Tarixiy davr | Soʻnggi antik davr | ||||||||
• Tashkil etilgan |
224 | ||||||||
| 650 | |||||||||
| |||||||||
| Hozirda tarkibida | Eron | ||||||||
Kirmon (Pahlaviy: Kirmon) — soʻnggi antik davrda mavjud boʻlgan Sosoniylar davlati viloyati, hozirgi Kirmon viloyati hududiga toʻgʻri keladi. Viloyat gʻarbda Pars, shimoli-sharqda Abarshahr va Sakaston, sharqda Paradan, shimolda Isfahon, janubda esa Mazun bilan chegaradosh edi. Viloyatning poytaxti Shiragon boʻlgan.
Manbalarga koʻra, ushbu viloyat maʼlum darajada vassal qirollik sifatida faoliyat yuritgan boʻlib, asosan, hukmdor sulolasiga mansub shahzodalar tomonidan boshqarilgan. Ular „Kirmonshoh“ (Kirman qiroli) unvonini olgan. Qirollik sulolasiga mansub boʻlmagan viloyat hokimlari esa marzbon unvoni bilan atalgan.
Nomi
Viloyat nomi qadimgi fors tilidagi „Karmana“ soʻzidan kelib chiqqan. Uning etimologiyasi borasida turli qarashlar mavjud boʻlsa-da, keng tarqalgan nazariyalardan biriga koʻra, bu nom qadimgi eroniy „*kṛma“- va oʻrta asrlar fors tilidagi „kerm“ (qurt) soʻzlari bilan bogʻliq[1].
Tarixi
Viloyat dastlab Parfiya imperiyasi tarkibida boʻlgan. III asr boshlarida birinchi Sosoniy hukmdor Ardashir I (h. 224–242) tomonidan zabt etilgan. Oʻrta asr eronlik tarixchi Tabariyning yozishicha, Ardashir I Kirmonda hukmronlik qilgan Balash ismli mahalliy podshohni hokimiyatdan agʻdargan. Balash Arshakiylar sulolasi yoki Parfiyaning yetti zodagon urugʻidan biriga mansub boʻlgan boʻlishi mumkin[2]. Viloyatni egallaganidan soʻng Ardashir I Dashti Lut yaqinida Veh-Ardashir shahriga asos solgan[3]. Bu shahar bogʻlar bilan oʻralgan, koʻplab korizlar, quduqlar va sardobalar orqali suv bilan taʼminlangan kichik, ammo mustahkam himoyalangan maskan edi. Shuningdek, Ardashir I qadimiy Bam shahri yaqinidagi kichik daryo boʻyida joylashgan Narmashir karvon shahriga ham asos solgan[4]. Bu davrda viloyatning poytaxti qaysi shahar boʻlgani aniq emas. Soʻnggi Parfiya davrida yashagan yunon geografi Ptolemey viloyat shaharlari qatorida Aleksandriya va Karmana metropolisini tilga olgan boʻlsa, Ammianus Marcellinus „Karmana — barcha shaharlarning onasi“ deb yozgan. Biroq ularning hech biri bu borada qoʻshimcha maʼlumot bermagan[2]. Ardashirning oʻgʻillaridan biri, ismi ham Ardashir boʻlgan shahzoda Kirmon hokimi etib tayinlanib, unga Kirmonshoh unvoni berilgan. Shahzoda bu lavozimni Ardashirning vorisi Shopur I (h. 240–270) davrida ham saqlab qolgan[2]. Rivoyatlarga koʻra, Mahan shahri ham Sosoniylar davrida bunyod etilgan boʻlib, unga Kirmonning yana bir sosoniy hokimi Ozar Mahan asos solgan[2].
Shopur II (h. 309–379) Arabiston yarimoroliga qilgan muvaffaqiyatli yurishidan soʻng bir qancha arab qabilalarini imperiyaning turli hududlariga, jumladan, Kirmonga koʻchirib joylashtirdi. Ularning ayrimlari Abanga joylashtirilgan edi[3]. Shopur III davrida (h. 383–388) uning oʻgʻli Bahrom IV Kirmon hokimi lavozimida xizmat qilgan. Aynan u Shiragon shahrini bunyod etgan boʻlib, bu shahar Sosoniylar davrining qolgan qismida viloyat markazi vazifasini bajargan[5][4]. Shiragon muhim iqtisodiy markaz boʻlib, tanga zarb qilinadigan markaz boʻlgan hamda viloyat qishloq xoʻjaligida katta ahamiyat kasb etgan[6]. Anushirvon (h. 531–579) notinch Pariz qabilasining katta qismini qirgʻin qildirib, omon qolganlarini boshqa joylarga surgun qilgan. Shuningdek, uning hukmronligi davrida Kirmonda keng koʻlamli obodonlashtirish va sugʻorish ishlari amalga oshirilib, koʻplab yirik korizlar qurilgan. Rivoyatlarga koʻra, ayni paytda keng miqyosda daraxt ekish ishlari ham olib borilgan[3]. Anushirvon, shuningdek, oʻz imperiyasini kust deb ataluvchi toʻrtta harbiy-maʼmuriy okrugga boʻlgan. Shu islohot natijasida Kirmon Nimroz (janubi-sharqiy) kusti tarkibiga kiritilgan.
Arablarning Forsni zabt etishi davrida Sosoniylarning soʻnggi hukmdori Yazdigard III (h. 632–651) 649—650-yillarda Kirmonga qochib borgan. Biroq viloyatning marzboni (hokimi) bilan munosabatlari yomonlashgach, koʻp oʻtmay bu yerni tark etishga majbur boʻlgan. Oradan koʻp vaqt oʻtmay arab qoʻshinlari Kirmon hududiga kirib kelib, marzbonni magʻlub etib oʻldirgan va butun viloyatni oʻz nazoratlariga olganlar[7]. Kirmonning zabt etilishiga arab lashkarboshisi Mujashi ibn Masʼud as-Sulamiy boshchilik qilgan. Ayrim shaharlarni qurolli kuch bilan egallagan boʻlsa, boshqalari jiddiy qarshiliksiz taslim boʻlgan[8]. Arablar, shuningdek, oʻzlari yetib kelishidan sal avval viloyatning koʻplab hududlarini egallab olgan koʻrinadigan, Kaspiy dengizining sharqiy tomonlaridan koʻchib kelgan baluj qabilalari bilan ham kurash olib borgan[9]. Arablar istilosi oqibatida viloyat aholisining katta qismi qoʻshni Sakaston va Makran hududlariga koʻchib ketgan[2].
Geografiyasi, savdosi va boshqaruvi
Savdo nuqtayi nazaridan Kirmon, asosan, Pars va Midiya bilan bogʻlangan boʻlib, bu aloqalar Fors koʻrfazi orqali yoki Istaxr hamda Hamadon kabi yirik shaharlarga olib boruvchi quruqlik yoʻllari orqali amalga oshirilgan. Hormuz portiga keltirilgan mahsulotlar Valashgird orqali Jiruftga va viloyatning janubiy yoʻnalishlariga yetkazilgan. Jiruft esa togʻlar orqali oʻtuvchi markaziy Kirmon yoʻli bilan Bahromobodga, undan esa Kirmonshoh va Yazd orqali janubi-sharqiy yoʻnalish boʻylab yaxshi mustahkamlangan Veh-Ardashir shahriga tutashgan. Ehtimol, bu shahar zarbxona markazi vazifasini ham bajargan[10].
Butun Kirmon viloyati uchun bitta amargar (bosh moliyaviy amaldor) tayinlangan. Bu esa viloyatning amargari lavozimida xizmat qilgan shaxs davlat boshqaruvida nihoyatda muhim mavqega ega boʻlganini anglatadi[11].
Aholisi
Kirmon aholisining asosiy qismini eroniy xalqlar tashkil etgan va viloyat doimiy ravishda gʻarbiy hududlardan koʻchib kelgan eroniy muhojirlarni qabul qilib turgan. Shu bilan birga, undan sharqroqda joylashgan viloyatlar asta-sekin hind tillari va madaniyati taʼsiri ostiga oʻta boshlagan. Kirmondagi eroniy aholining tili va urf-odatlari forslar hamda midiyaliklarning madaniyati va turmush tarziga juda yaqin boʻlgan[6].
Kirmondagi eroniy aholining bir qismi koʻchmanchi tarzda hayot kechirgan. Gʻarbiy togʻli hududlarda yashagan balujlar shular jumlasiga kirgan. Viloyatda, shuningdek, eroniy boʻlmagan mahalliy koʻchmanchi guruhlar ham mavjud boʻlgan. Masalan, jatlar Ahamoniylar imperiyasi davrida yashagan Yutiya (Outii) qabilasining avlodlari hisoblangan. Pariz qabilasi Rudbarning shimolidagi togʻlarda istiqomat qilgan boʻlsa, ayrim arab qabilalari Kirmon sohillarining baʼzi qismlarida yashagan. Kelib chiqishi noaniq boʻlgan va eroniy tillardan birida soʻzlashgan koʻchmanchi xalq boʻlmish Kofchilar esa Bashagird togʻ tizmasi hamda uning gʻarbiy qismlarida istiqomat qilgan[6].
Manbalar
- ↑ Schmitt 1990, ss. 822–823.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Planhol & Hourcade 2014.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Christensen 1993, s. 179.
- ↑ 4,0 4,1 Christensen 1993, s. 182.
- ↑ Al-Tabari 1985–2007, v. 5: p. 69.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Brunner 1983, ss. 771–772.
- ↑ Morony 1986, ss. 203–210.
- ↑ Daryaee 2011, s. 214.
- ↑ Elfenbein 1988, ss. 633–644.
- ↑ Brunner 1983, ss. 771–773.
- ↑ MacKenzie & Chaumont 1989, ss. 925–926.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. Edmund (2013). "KERMAN v. From the Islamic Conquest to the Coming of the Mongols". Encyclopaedia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/kerman-05-islamic-conquest.
- Bosworth, C. Edmund (2011). "QOFṢ". Encyclopaedia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/qofs.
- Brunner, Christopher „Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy“, . The Cambridge History of Iran: The Seleucid, Parthian, and Sasanian periods (2). Cambridge: Cambridge University Press, 1983 — 747–778-bet. ISBN 978-0-521-24693-4.
- Christensen, Peter. The Decline of Iranshahr: Irrigation and Environments in the History of the Middle East, 500 B.C. to A.D. 1500. Museum Tusculanum Press, 1993 — 1–351-bet. ISBN 9788772892597.
- Daryaee, Touraj. The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford University Press, 2011 — 1–432-bet. ISBN 978-0199875757. Qaraldi: 2017-yil 29-yanvar (2019-yil 1-yanvarda asl nusxadan arxivlangan).
- MacKenzie, D. N.; Chaumont, M. L. (1989). "ĀMĀRGAR". Encyclopaedia Iranica. 925–926 b. http://www.iranicaonline.org/articles/amargar.
- Morony, M. (1986). "ʿARAB ii. Arab conquest of Iran". Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 2. 203–210 b. http://www.iranicaonline.org/articles/arab-ii.
- Morony, Michael (1989). "BEH-ARDAŠĪR". Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 1. 93–94 b. http://www.iranicaonline.org/articles/beh-ardasir-mid.
- Planhol, Xavier de; Hourcade, Bernard (2014). "KERMAN ii. Historical Geography". Encyclopaedia Iranica. https://iranicaonline.org/articles/kerman-historical-geography.
- Al-Tabari, Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir. The History of Al-Ṭabarī.. Albany, NY: State University of New York Press, 1985–2007.
- Zarrinkub, Abd al-Husain „The Arab conquest of Iran and its aftermath“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 1–57-bet. ISBN 978-0-521-20093-6.
- Schmitt, Rüdiger (1990). "CARMANIA". Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 7. 822–823 b. http://www.iranicaonline.org/articles/carmania-region-east-of-fars-province.
- Elfenbein, J. (1988). "BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 6. 633–644 b. http://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii.