Kechiktirilgan soliq
Kechiktirilgan soliq — bu korporativ daromad solig‘ini foydani tan olishga yaqinroq yoki unga mos keladigan asosda aks ettirish uchun hisobga olinadigan shartli aktiv yoki majburiyat. Kechiktirilgan soliq majburiyatlari korporativ soliqqa tortishda kapital harajatlar uchun qoʻllaniladigan amortizatsiya usuli buxgalteriya amortizatsiyasiga nisbatan tezroq boʻlganda yuzaga keladi.
Kechiktirilgan soliq aktivlari esa sof zararlarni keyingi davrlarga oʻtkazish natijasida yuzaga keladi va ular faqatgina ushbu aktiv kelajakdagi soliq davrlarida ishlatilishi ehtimoli yuqori deb baholangandagina aktiv sifatida tan olinadi. Turli mamlakatlarda aktivlar yoki majburiyatlarni diskontlashga ruxsat berilishi yoki talab qilinishi mumkin. Shuningdek, haqiqiy aktiv yoki majburiyat sifatida tan olinmagan boʻlsa ham, potensial aktivlar va majburiyatlar haqida maʼlumot ochiqlash talablari mavjud boʻladi.
Doimiy va vaqtinchalik farqlar
Agar foyda va zarar hisobotidagi biror modda hech qachon soliq uchun hisobga olinmasa yoki aksincha, faqat soliq maqsadida hisobga olinib, foyda va zarar hisobotida aks ettirilmasa, bu doimiy farq hisoblanadi. Doimiy farqlar kechiktirilgan soliqni yuzaga keltirmaydi.
Agar daromad yoki xarajat soliq maqsadida va buxgalteriya hisobida turli davrlarda tan olinsa, bu vaqtinchalik farqni yuzaga keltiradi. Vaqtinchalik farqlar kechiktirilgan soliqni keltirib chiqaradi, biroq aktiv yoki majburiyat sifatida tan olinishi mamlakat va standartlarga bogʻliq ravishda farq qilishi mumkin.
Vaqtinchalik farqlar odatda moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda tan olingan aktiv yoki majburiyatning balans qiymati bilan uning soliq bazasi oʻrtasidagi farq sifatida hisoblanadi. Bundan tashqari, foyda va zarar hisobotidagi xarajatlar va soliq uchun ruxsat etilgan summalar oʻrtasidagi farqlar ham hisoblab chiqiladi va ular yil boshidan yil oxirigacha boʻlgan oʻzgarish bilan mos kelishi kerak[1].
Misol
Vaqtinchalik farqlar asosida kechiktirilgan soliqni hisoblashning asosiy tamoyili quyidagi misolda koʻrsatilgan, bunda kompaniyada soliq amortizatsiyasiga ega boʻlgan asosiy vositalar bor.
Faraz qilaylik, kompaniya $1,000 qiymatga aktiv sotib oladi va u buxgalteriya hisobida 5 yil davomida toʻgʻri chiziqli usulda (har yili $200) amortizatsiya qilinadi. Shu bilan birga, kompaniya soliq maqsadida kamayib boruvchi qoldiq usulida yiliga 25% amortizatsiya hisoblaydi. Korporativ daromad solig‘i stavkasi 35% deb olinadi.
| Xarid | 1-yil | 2-yil | 3-yil | 4-yil | |
|---|---|---|---|---|---|
| Buxgalteriya qiymati | $1,000 | $800 | $600 | $400 | $200 |
| Soliq qiymati | $1,000 | $750 | $563 | $422 | $316 |
| Soliqka tortiladigan/(ayiriladigan) vaqtinchalik farq | $0 | $50 | $37 | $(22) | $(116) |
| 35% stavkada kechiktirilgan soliq majburiyati/(aktiv) | $0 | $18 | $13 | $(8) | $(41) |
1- va 2-yillarda soliq bazasi buxgalteriya qiymatidan past boʻlganligi sababli kompaniya kechiktirilgan soliq majburiyatini tan olishi kerak. Bu kompaniya soliq amortizatsiyasini buxgalteriya amortizatsiyasiga nisbatan tezroq qoʻllaganini anglatadi va kelajakda soliq amortizatsiyasi kamroq boʻladi.
3- va 4-yillarda esa soliq qiymati buxgalteriya qiymatidan yuqori boʻladi, shuning uchun kompaniya kechiktirilgan soliq aktivini tan oladi (agar kelajakda yetarli foyda boʻlishi kutilsa). Bu kompaniya kelajakda buxgalteriya amortizatsiyasiga nisbatan koʻproq soliq amortizatsiyasidan foydalanishini bildiradi.
Vaqt farqlari
Koʻplab hollarda vaqtinchalik farq va vaqt farqi yondashuvlari bir xil natija beradi. Biroq ayrim holatlarda, masalan asosiy vositalarni qayta baholashda, farqlar yuzaga kelishi mumkin. Bunday holatda balans yondashuvi kechiktirilgan soliq aktivini keltirib chiqarishi mumkin, ammo vaqt farqi yondashuvida odatda taʼsir boʻlmaydi.
Kechiktirilgan soliq hisobining asoslanishi
Kechiktirilgan soliq moslashtirish prinsipiga asoslanadi.
Misollar
Kechiktirilgan soliq majburiyatlari
Kechiktirilgan soliq majburiyatlari odatda soliq imtiyozlari buxgalteriya xarajatlaridan oldin qoʻllanilganda yoki daromad hisobga olingan, ammo hali soliqqa tortilmagan hollarda yuzaga keladi.
Kechiktirilgan soliq aktivlari
Kechiktirilgan soliq aktivlari odatda buxgalteriya hisobida xarajat tan olinganidan keyin soliq imtiyozlari berilganda yuzaga keladi:
- kompaniya zaxira shakllantirishi mumkin, lekin soliq imtiyozi faqat ushbu zaxira ishlatilganda beriladi
- kompaniya zarar koʻrishi va ushbu zararlarni kelajakdagi soliqqa tortiladigan daromadni kamaytirish uchun keyingi davrlarga oʻtkazishi mumkin
Bu aktiv kompaniya balansida kelajakdagi davrlarda daromad soligʻi xarajatlarini kamaytirish uchun ishlatilishi mumkin.
Kechiktirilgan soliq aktivlari va majburiyatlarini hisobdan chiqarish
Boshqaruv kompaniyaning haqiqiy moliyaviy holatini toʻgʻri aks ettirish majburiyatiga ega va zarur hollarda baholash hamda taxminlar kiritadi. Soliq aktivlari va majburiyatlari boʻyicha kelajakda ushbu farqlarni amalga oshirish ehtimoli mavjud boʻlishi kerak.
Masalan, avvalgi yillardagi zararlar tufayli soliq aktivi shakllangan boʻlishi mumkin. Bunday holda kechiktirilgan soliq aktivi faqat kelajakda yetarli soliqqa tortiladigan foyda mavjud boʻlishi kutilgandagina tan olinadi[2]. Agar kompaniya kelajakda foyda koʻrmasligi aniq boʻlsa, soliq aktivining qiymati kamayadi.
Agar soliq aktivlari yoki majburiyatlarining balans qiymati oʻzgarsa, kompaniya hisobdan chiqarish amalga oshirishi kerak. Baʼzi hollarda, ayniqsa jiddiy xatoliklar yuz berganda, oldingi yillar moliyaviy natijalarini qayta koʻrib chiqish talab qilinadi. Bunday tuzatishlar tegishli moliyaviy yil foyda va zarar hisobotida sezilarli daromad yoki xarajat sifatida aks ettiriladi.
Manbalar
Havolalar
- Summary of International Accounting Standard 12: Income Taxes (Wayback Machine saytida 2008-09-10 sanasida arxivlangan) by the International Accounting Standards Board
- Summary of Financial Accounting Standard 109: Income Taxes — US Financial Accounting Standard
- Financial Reporting Standard 19: Deferred Tax — UK Financial Reporting Standard