Kannauj jangi
Kannauj jangi yoki Bilgram jangi (shuningdek, Ganga jangi nomi bilan ham tanilgan)[7] — 1540-yil 17-mayda Hindistonning Uttar-Pradesh shtatidagi Kannauj shahri yaqinida Shershoh va Humoyun qo‘shinlari o‘rtasida bo‘lib o‘tgan jang. To‘qnashuv Bilgram yaqinida yuz bergan va unda Humoyun mag‘lubiyatga uchragan[8][9].
| Kannauj jangi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Boburiylar va Afg‘on urushlari | |||||||
| |||||||
| Raqiblar | |||||||
| Sur imperiyasi | |||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||
| Shershoh | Humoyun Bayramxon (POW) Askariy Mirzo Hindal Mirzo Haydar Beg | ||||||
| Kuchlar | |||||||
| Bahsli 30 000 (Ahmad)[2] 15 000 (Ali Xon)[1][3] yoki 5 000 kishi (Ahmad)[4] |
Bahsli 100 000 otliq[5][2] 40 000–50 000 (Ali Xon)[2][6] Ko‘p miqdordagi artilleriya[3] | ||||||
| Yoʻqotishlar | |||||||
| Noma’lum | Og‘ir | ||||||
Tarixi
1539-yil 26-iyunda Shershoh boshchiligidagi qo‘shin Chausa jangida Humoyun boshchiligidagi Boburiylar qo‘shinini tor-mor etdi. Boburiylar imperatori Humoyun jang maydonidan qochib, Gang daryosiga sakradi va shu tariqa jon saqlab qoldi. Chausa jangidagi mag‘lubiyatdan so‘ng Humoyun Agraga qaytib, Shershohga qarshi yana kurashish uchun akalaridan yordam so‘radi. Akalaridan biri Hindal Mirzo qo‘shinini unga yordamga yuborishga va’da berdi. Biroq boshqa akasi Komron Mirzo Humoyun qo‘mondonligi ostida o‘z qo‘shinini yuborishga rozi bo‘lmadi, chunki u taxtni o‘zi egallashni istardi. Keyinchalik Komron hokimiyatni ukasi Humoyundan tortib olishga muvaffaq bo‘la olmadi va qo‘shini bilan birga Lohurga yo‘l oldi. Shunga qaramay, Humoyun Shershohga qarshi jang qilish uchun yetarli miqdorda qo‘shin to‘plashga muvaffaq bo‘ldi[10]. Chausa jangidagi g‘alabadan so‘ng Sher Xon o‘zini sulton deb e’lon qildi. U tobora kuchayib, katta obro‘-e’tibor qozondi va Shershoh unvonini qabul qildi. Bu vaqtda Humoyun va uning akalari esa samarasiz tortishuvlar bilan vaqtlarini behuda o‘tkazayotgan edilar[11].
Jang

Mag‘lubiyatdan so‘ng Humoyun Agraga qaytib, akasi Hindal Mirzoning tartibsizliklariga barham berib, vaziyatni yana izga soldi[1]. Boburiylar qo‘shini qisqa vaqt ichida jangovar safga tizildi. Humoyun va Mirza Haydar markaziy qismga qo‘mondonlik qildilar. Hindal daryoga tutash chap qanotga joylashtirildi, o‘ng qanotga esa Yadgar Nasir Mirzo boshchilik qildi. Askariy ilg‘or qism boshiga qo‘yildi. Qo‘shinning oldingi safi besh ming nafar pilta miltiq bilan qurollangan askar tomonidan mustahkamlandi. E’tiborlisi, Boburiylar qo‘shinida zaxira kuchlari ham, qanotlarni himoya qiluvchi alohida bo‘linmalar ham yo‘q edi. Ularning jangovar kuchi taxminan 40 000 askardan iborat bo‘lsa-da, umumiy qo‘shin soni qariyb 200 000 kishiga yetardi[12].
Mirza Haydar afg‘on qo‘shinining sonini taxminan 15 000 kishi deb baholagan. Shershoh o‘z qo‘shinini yetti qismga ajratdi va markaziy qismga shaxsan qo‘mondonlik qilib, himoya xandaqi ortida joylashdi. Raqiblaridan farqli ravishda, u zaxira kuchlarini hamda har ikki qanotning tashqi chekkalarida joylashgan alohida bo‘linmalarni saqlab qoldi. Uning strategiyasi Humoyun qo‘shinining chap qanotiga kutilmagan hujum uyushtirish, shu bilan birga Boburiylarni daryo va ta’minot yo‘llaridan uzib qo‘yishga qaratilgan edi[12]. Hindal dastlabki hujumga muvaffaqiyatli qarshilik ko‘rsatdi va hatto jangning ilk bosqichida Jalal Xonni yaralashga muvaffaq bo‘ldi. Shershoh bunga javoban o‘g‘liga qo‘shimcha kuch yubordi. Shundan so‘ng u hujumni keskin kuchaytirdi. Ayni paytda ilg‘or qismlar o‘rtasidagi to‘qnashuv Askariy uchun muvaffaqiyatsiz kechdi va u afg‘onlarning qarshiligi tufayli ortga chekinishga majbur bo‘ldi. Jang natijasini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan Boburiylar artilleriyasi esa jangga qo‘shila olmadi, chunki to‘qnashuvning shiddat bilan boshlanishi og‘ir to‘plarni kerakli joyga olib kelishga imkon bermadi. Mirzo Haydar keyinchalik qayd etganidek, birorta ham to‘p yoki o‘qotar quroldan o‘q uzilmagan, natijada artilleriya kuchlari butunlay samarasiz qolgan edi[12].
Afg‘onlarning tinimsiz hujumi ostida Boburiylar askarlari o‘z pozitsiyalarini tashlab qochishni boshladilar. Humoyun safni qayta tiklash va qo‘shin ustidan nazoratni saqlab qolishga uringan bo‘lsa-da, vaziyatni endi o‘nglab bo‘lmas edi. U jang maydonini tark etib, Agra tomon chekinishdan boshqa chora topa olmadi. Daryodan o‘tish nihoyatda xavfli kechdi va ko‘plab askarlar suvga cho‘kib halok bo‘ldi. Narigi sohilga yetib borganida Humoyun bilan birga faqat oz sonli soqchilar qolgan edi. Mainpuri mintaqasidagi Bhogaon yaqinida uning qo‘shinidan omon qolganlarga mahalliy aholi hujum qilgani vaziyatni yanada og‘irlashtirdi. Nihoyat, Humoyun arang Agraga yetib bordi, biroq uning qo‘shini deyarli butunlay tor-mor etilgan edi[12]. Boburiylar qo‘shinining mag‘lubiyati Humoyunning Sindga qochishiga sabab bo‘ldi[13][14][15].
Humoyunning ta’qib qilinishi
Ushbu hal qiluvchi g‘alabadan so‘ng Shershoh daryodan o‘tib, Kannauj ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi. Shundan so‘ng u Barmazid Gaurni katta qo‘shin boshida Humoyunni ta’qib qilish va uni Hindiston yarimorolidan quvib chiqarish uchun yubordi. Biroq unga ochiq jangga kirishmaslik buyurildi. Boshqa bir qo‘shin Gvaliorni qamal qilishga yo‘naltirildi, qo‘shimcha kuchlarga esa Sambhal va Gang daryosining sharqida joylashgan hududlarni egallab, nazorat ostiga olish vazifasi topshirildi[16].
Barmazid Humoyunni tinimsiz ta’qib qilib, Agragacha yetib bordi. Shaharga kirgach, uning qo‘shinlari u yerda qolgan bir qancha Boburiylar askarini o‘ldirdi. Bir necha kundan so‘ng Shershoh ham Agraga yetib keldi. Bu vaqt ichida u yangi bosib olingan hududlarda o‘z hokimiyatini mustahkamlash bilan shug‘ullangan edi. Barmazidning xatti-harakatlaridan xabar topgan Shershoh bundan norozi bo‘lib, uni ortiqcha qon to‘kish uchun qattiq koyidi. Shundan so‘ng u sobiq imperatorni ta’qib qilishni davom ettirish vazifasini Barmazid va Xattasxonga topshirdi. Humoyun Lohurga yetib kelganida, uni ta’qib qilayotgan afg‘on qo‘shinlari allaqachon Sultanpur Lodhigacha yetib borgan edi. Ular masofani juda tez qisqartirib, Humoyunga qayta kuch to‘plash yoki o‘z mavqeini tiklash uchun deyarli imkon qoldirmadilar[12].
Oqibatlari
Kannauj jangidan so‘ng Humoyun deyarli qochoqqa aylandi. U akalari bilan birga Agraga eson-omon yetib bordi, biroq Shershoh qo‘shini bilan ularni ta’qib qilayotgani sababli shaharda qololmadi. Humoyun hatto Lahorga yetib bormasidan Shershoh Dehli va Agrani egallab olgani haqida xabar topdi. Shershoh Dehli imperatori bo‘ldi va Sur imperiyasiga asos soldi. Humoyun Lohurda akalari bilan uchrashdi, ammo ularning har biri o‘z manfaatlarini ko‘zlagani sababli Sher Xonga qarshi kurashish uchun birlashgan qo‘shin to‘play olmadilar. Komron Panjob va Afg‘oniston xavfsizligidan tashvishlanayotgan bo‘lsa, Hindal Sind ustidan nazoratni qo‘lga kiritishni istardi. Kannauj jangidan keyin Humoyun umrining keyingi 15 yilini surgunda o‘tkazdi[17].
Abu Nosir Muhammad Hindal Mirzo o‘zining Tarixi Rashidiy (Tarikh-i-Rashidi) asarida Humoyun qo‘shinining mag‘lubiyatini amirlarining noto‘g‘ri qarorlari va uzoqni ko‘ra bilmasligi bilan izohlagan. Uning fikricha, ular hatto amir unvoniga ham munosib emas edilar. Jangda shaxsan ishtirok etgan Mirza Haydar yuqori harbiy lavozimlarga malakasiz va qadrsiz kishilarning tayinlanishi Boburiylar qo‘shinining jangovar salohiyatiga jiddiy putur yetkazganini tanqid qilgan[18].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Bhattacharya 2020, s. 42 "At the Battle of Bilgram (1540), the Mughal Army clashed with the force of Sher. Thanks to Humayun’s passive leadership, the Mughals were defeated."
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Ahmad 1931, s. 72.
- ↑ 3,0 3,1 Ali Xon 1925, s. 40.
- ↑ Ahmad, Nizamu'ddin. 223. Tabaqat-i-Akbari. Vol. 2 (en), 1931 — 71–72-bet.
- ↑ The Cambridge Shorter History of India (en). CUP Archive — 332-bet.
- ↑ Ali Khan, Zulfiqar. Sher Shah Suri, Emperor of India. Civil and Military Gazette Press, 1925 — 12-bet.
- ↑ Qanungo, kalikaranjan. Sher Shah And His Times, 1965 — 227-bet.
- ↑ Sarkar, J.M. Belal Hossain. History of Indian Subcontinent. Hasan Book House, 2012 — 17-bet.
- ↑ „Battle of Bilgram (1540)“. Indian Express (2020-yil 2-noyabr). 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
- ↑ „Battle of Kanauj“. Indian Contents. 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
- ↑ „Battle of Bilgram“. History for Exam. 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Sher Shah and His Successors — 35-36-bet.
- ↑ Ali Khan 1925, s. 34-36.
- ↑ Chandra, Satish. History of Medieval India: 800-1700 (en). Orient BlackSwan, 2007 — 216–217-bet. ISBN 978-81-250-3226-7. Qaraldi: 2024-yil 20-fevral (2023-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ Mehta, J. L.. never made an impression on me,+but as soon as I saw this man,+it entered into my mind that he ought to be arrested for I find in him the qualities of greatness and the marks of mightiness. Advanced Study in the History of Medieval India (en). Sterling Publishers Pvt. Ltd — 169-bet. ISBN 978-81-207-1015-3. Qaraldi: 2024-yil 20-fevral (2023-yil 4-noyabrda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ Sher Shah and His Successors — 37-bet.
- ↑ „History“. Government of Uttar Pradesh’s Portal. 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
- ↑ Anooshahr, Ali (30 October 2014). "Mughals, Mongols, and Mongrels: The Challenge of Aristocracy and the Rise of the Mughal State in the Tarikh-i Rashidi". Journal of Early Modern History 18 (6): 559–577. doi:10.1163/15700658-12342420. https://brill.com/view/journals/jemh/18/6/article-p559_2.xml. Qaraldi: 4 November 2022.Kannauj jangi]]
Adabiyotlar
- Bhattacharya, Sabyasachi. A Comprehensive History of Modern Bengal, 1700-1950 (en). Asiatic Society, 2020. ISBN 978-93-89901-95-5.