Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Kannauj jangi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Kannauj jangi
Boburiylar va Afgʻon urushlari
Battle plan of Kannauj
Sanalar 1540-yil 17-may
Urush yeri Kannauj, Boburiylar imperiyasi
Natija Sur imperiyasi gʻalabasi[1]
Raqiblar
Sur imperiyasi Boburiylar imperiyasi
Qoʻmondonlar
Shershoh Humoyun
Bayramxon (POW)
Askariy Mirzo
Hindal Mirzo
Haydar Beg
Kuchlar
Bahsli
30 000 (Ahmad)[2]
15 000 (Ali Xon)[1][3]
yoki 5 000 kishi (Ahmad)[4]
Bahsli
100 000 otliq[5][2]
40 000–50 000 (Ali Xon)[2][6]
Koʻp miqdordagi artilleriya[3]
Yoʻqotishlar
Nomaʼlum Ogʻir

Kannauj jangi yoki Bilgram jangi (shuningdek, Ganga jangi nomi bilan ham tanilgan)[7] — 1540-yil 17-mayda Hindistonning Uttar-Pradesh shtatidagi Kannauj shahri yaqinida Shershoh va Humoyun qoʻshinlari oʻrtasida boʻlib oʻtgan jang. Toʻqnashuv Bilgram yaqinida yuz bergan va unda Humoyun magʻlubiyatga uchragan[8][9].

Tarixi

1539-yil 26-iyunda Shershoh boshchiligidagi qoʻshin Chausa jangida Humoyun boshchiligidagi Boburiylar qoʻshinini tor-mor etdi. Boburiylar imperatori Humoyun jang maydonidan qochib, Gang daryosiga sakradi va shu tariqa jon saqlab qoldi. Chausa jangidagi magʻlubiyatdan soʻng Humoyun Agraga qaytib, Shershohga qarshi yana kurashish uchun akalaridan yordam soʻradi. Akalaridan biri Hindal Mirzo qoʻshinini unga yordamga yuborishga vaʼda berdi. Biroq boshqa akasi Komron Mirzo Humoyun qoʻmondonligi ostida oʻz qoʻshinini yuborishga rozi boʻlmadi, chunki u taxtni oʻzi egallashni istardi. Keyinchalik Komron hokimiyatni ukasi Humoyundan tortib olishga muvaffaq boʻla olmadi va qoʻshini bilan birga Lohurga yoʻl oldi. Shunga qaramay, Humoyun Shershohga qarshi jang qilish uchun yetarli miqdorda qoʻshin toʻplashga muvaffaq boʻldi[10]. Chausa jangidagi gʻalabadan soʻng Sher Xon oʻzini sulton deb eʼlon qildi. U tobora kuchayib, katta obroʻ-eʼtibor qozondi va Shershoh unvonini qabul qildi. Bu vaqtda Humoyun va uning akalari esa samarasiz tortishuvlar bilan vaqtlarini behuda oʻtkazayotgan edilar[11].

Jang

Battle of Kannauj
Boburiylar va Sur qo‘shinlarining jangovar saf tortishi

Magʻlubiyatdan soʻng Humoyun Agraga qaytib, akasi Hindal Mirzoning tartibsizliklariga barham berib, vaziyatni yana izga soldi[1]. Boburiylar qoʻshini qisqa vaqt ichida jangovar safga tizildi. Humoyun va Mirza Haydar markaziy qismga qoʻmondonlik qildilar. Hindal daryoga tutash chap qanotga joylashtirildi, oʻng qanotga esa Yadgar Nasir Mirzo boshchilik qildi. Askariy ilgʻor qism boshiga qoʻyildi. Qoʻshinning oldingi safi besh ming nafar pilta miltiq bilan qurollangan askar tomonidan mustahkamlandi. Eʼtiborlisi, Boburiylar qoʻshinida zaxira kuchlari ham, qanotlarni himoya qiluvchi alohida boʻlinmalar ham yoʻq edi. Ularning jangovar kuchi taxminan 40 000 askardan iborat boʻlsa-da, umumiy qoʻshin soni qariyb 200 000 kishiga yetardi[12].

Mirza Haydar afgʻon qoʻshinining sonini taxminan 15 000 kishi deb baholagan. Shershoh oʻz qoʻshinini yetti qismga ajratdi va markaziy qismga shaxsan qoʻmondonlik qilib, himoya xandaqi ortida joylashdi. Raqiblaridan farqli ravishda, u zaxira kuchlarini hamda har ikki qanotning tashqi chekkalarida joylashgan alohida boʻlinmalarni saqlab qoldi. Uning strategiyasi Humoyun qoʻshinining chap qanotiga kutilmagan hujum uyushtirish, shu bilan birga Boburiylarni daryo va taʼminot yoʻllaridan uzib qoʻyishga qaratilgan edi[12]. Hindal dastlabki hujumga muvaffaqiyatli qarshilik koʻrsatdi va hatto jangning ilk bosqichida Jalal Xonni yaralashga muvaffaq boʻldi. Shershoh bunga javoban oʻgʻliga qoʻshimcha kuch yubordi. Shundan soʻng u hujumni keskin kuchaytirdi. Ayni paytda ilgʻor qismlar oʻrtasidagi toʻqnashuv Askariy uchun muvaffaqiyatsiz kechdi va u afgʻonlarning qarshiligi tufayli ortga chekinishga majbur boʻldi. Jang natijasini oʻzgartirishi mumkin boʻlgan Boburiylar artilleriyasi esa jangga qoʻshila olmadi, chunki toʻqnashuvning shiddat bilan boshlanishi ogʻir toʻplarni kerakli joyga olib kelishga imkon bermadi. Mirzo Haydar keyinchalik qayd etganidek, birorta ham toʻp yoki oʻqotar quroldan oʻq uzilmagan, natijada artilleriya kuchlari butunlay samarasiz qolgan edi[12].

Afgʻonlarning tinimsiz hujumi ostida Boburiylar askarlari oʻz pozitsiyalarini tashlab qochishni boshladilar. Humoyun safni qayta tiklash va qoʻshin ustidan nazoratni saqlab qolishga uringan boʻlsa-da, vaziyatni endi oʻnglab boʻlmas edi. U jang maydonini tark etib, Agra tomon chekinishdan boshqa chora topa olmadi. Daryodan oʻtish nihoyatda xavfli kechdi va koʻplab askarlar suvga choʻkib halok boʻldi. Narigi sohilga yetib borganida Humoyun bilan birga faqat oz sonli soqchilar qolgan edi. Mainpuri mintaqasidagi Bhogaon yaqinida uning qoʻshinidan omon qolganlarga mahalliy aholi hujum qilgani vaziyatni yanada ogʻirlashtirdi. Nihoyat, Humoyun arang Agraga yetib bordi, biroq uning qoʻshini deyarli butunlay tor-mor etilgan edi[12]. Boburiylar qoʻshinining magʻlubiyati Humoyunning Sindga qochishiga sabab boʻldi[13][14][15].

Humoyunning taʼqib qilinishi

Ushbu hal qiluvchi gʻalabadan soʻng Shershoh daryodan oʻtib, Kannauj ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi. Shundan soʻng u Barmazid Gaurni katta qoʻshin boshida Humoyunni taʼqib qilish va uni Hindiston yarimorolidan quvib chiqarish uchun yubordi. Biroq unga ochiq jangga kirishmaslik buyurildi. Boshqa bir qoʻshin Gvaliorni qamal qilishga yoʻnaltirildi, qoʻshimcha kuchlarga esa Sambhal va Gang daryosining sharqida joylashgan hududlarni egallab, nazorat ostiga olish vazifasi topshirildi[16].

Barmazid Humoyunni tinimsiz taʼqib qilib, Agragacha yetib bordi. Shaharga kirgach, uning qoʻshinlari u yerda qolgan bir qancha Boburiylar askarini oʻldirdi. Bir necha kundan soʻng Shershoh ham Agraga yetib keldi. Bu vaqt ichida u yangi bosib olingan hududlarda oʻz hokimiyatini mustahkamlash bilan shugʻullangan edi. Barmazidning xatti-harakatlaridan xabar topgan Shershoh bundan norozi boʻlib, uni ortiqcha qon toʻkish uchun qattiq koyidi. Shundan soʻng u sobiq imperatorni taʼqib qilishni davom ettirish vazifasini Barmazid va Xattasxonga topshirdi. Humoyun Lohurga yetib kelganida, uni taʼqib qilayotgan afgʻon qoʻshinlari allaqachon Sultanpur Lodhigacha yetib borgan edi. Ular masofani juda tez qisqartirib, Humoyunga qayta kuch toʻplash yoki oʻz mavqeini tiklash uchun deyarli imkon qoldirmadilar[12].

Oqibatlari

Kannauj jangidan soʻng Humoyun deyarli qochoqqa aylandi. U akalari bilan birga Agraga eson-omon yetib bordi, biroq Shershoh qoʻshini bilan ularni taʼqib qilayotgani sababli shaharda qololmadi. Humoyun hatto Lahorga yetib bormasidan Shershoh Dehli va Agrani egallab olgani haqida xabar topdi. Shershoh Dehli imperatori boʻldi va Sur imperiyasiga asos soldi. Humoyun Lohurda akalari bilan uchrashdi, ammo ularning har biri oʻz manfaatlarini koʻzlagani sababli Sher Xonga qarshi kurashish uchun birlashgan qoʻshin toʻplay olmadilar. Komron Panjob va Afgʻoniston xavfsizligidan tashvishlanayotgan boʻlsa, Hindal Sind ustidan nazoratni qoʻlga kiritishni istardi. Kannauj jangidan keyin Humoyun umrining keyingi 15 yilini surgunda oʻtkazdi[17].

Abu Nosir Muhammad Hindal Mirzo oʻzining Tarixi Rashidiy (Tarikh-i-Rashidi) asarida Humoyun qoʻshinining magʻlubiyatini amirlarining notoʻgʻri qarorlari va uzoqni koʻra bilmasligi bilan izohlagan. Uning fikricha, ular hatto amir unvoniga ham munosib emas edilar. Jangda shaxsan ishtirok etgan Mirza Haydar yuqori harbiy lavozimlarga malakasiz va qadrsiz kishilarning tayinlanishi Boburiylar qoʻshinining jangovar salohiyatiga jiddiy putur yetkazganini tanqid qilgan[18].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Bhattacharya 2020, s. 42 "At the Battle of Bilgram (1540), the Mughal Army clashed with the force of Sher. Thanks to Humayun’s passive leadership, the Mughals were defeated."
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Ahmad 1931, s. 72.
  3. ↑ 3,0 3,1 Ali Xon 1925, s. 40.
  4. ↑ Ahmad, Nizamu'ddin. 223. Tabaqat-i-Akbari. Vol. 2 (en), 1931 — 71–72-bet. 
  5. ↑ The Cambridge Shorter History of India (en). CUP Archive — 332-bet. 
  6. ↑ Ali Khan, Zulfiqar. Sher Shah Suri, Emperor of India. Civil and Military Gazette Press, 1925 — 12-bet. 
  7. ↑ Qanungo, kalikaranjan. Sher Shah And His Times, 1965 — 227-bet. 
  8. ↑ Sarkar, J.M. Belal Hossain. History of Indian Subcontinent. Hasan Book House, 2012 — 17-bet. 
  9. ↑ „Battle of Bilgram (1540)“. Indian Express (2020-yil 2-noyabr). 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
  10. ↑ „Battle of Kanauj“. Indian Contents. 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
  11. ↑ „Battle of Bilgram“. History for Exam. 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Sher Shah and His Successors — 35-36-bet. 
  13. ↑ Ali Khan 1925, s. 34-36.
  14. ↑ Chandra, Satish. History of Medieval India: 800-1700 (en). Orient BlackSwan, 2007 — 216–217-bet. ISBN 978-81-250-3226-7. Qaraldi: 2024-yil 20-fevral (2023-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan). 
  15. ↑ Mehta, J. L.. never made an impression on me,+but as soon as I saw this man,+it entered into my mind that he ought to be arrested for I find in him the qualities of greatness and the marks of mightiness. Advanced Study in the History of Medieval India (en). Sterling Publishers Pvt. Ltd — 169-bet. ISBN 978-81-207-1015-3. Qaraldi: 2024-yil 20-fevral (2023-yil 4-noyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  16. ↑ Sher Shah and His Successors — 37-bet. 
  17. ↑ „History“. Government of Uttar Pradesh’s Portal. 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-avgust.
  18. ↑ Anooshahr, Ali (30 October 2014). "Mughals, Mongols, and Mongrels: The Challenge of Aristocracy and the Rise of the Mughal State in the Tarikh-i Rashidi". Journal of Early Modern History 18 (6): 559–577. doi:10.1163/15700658-12342420. https://brill.com/view/journals/jemh/18/6/article-p559_2.xml. Qaraldi: 4 November 2022. Kannauj jangi]]

Adabiyotlar