Jobir ibn Yazid al-Juʼfiy
Jobir ibn Yazid al-Juʼfiy | |
|---|---|
arabcha: جابر بن یزید الجُعفی | |
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Vafoti |
tax. 745–750 |
| Dini | Islom |
| Hudud | Kufa |
| Mashhur ish(lar)i | Risālat al-Juʿfi |
| Kasbi | roviy |
Jobir ibn Yazid al-Juʼfiy (arabcha: جابر بن یزید الجُعفی), tax. 745–750-yillarda vafot etgan, Kufalik hadis roviychisi va shia imomlari Muhammad al-Boqir (677–732) va Jaʼfar as-Sodiq (tax. 700–765)ning sahobalaridan biri edi[1]. Uning obroʻsi keyingi musulmonlar orasida bir xilda boʻlmagan: ayrim sunniy va shia ulamolari uni ishonchli manba deb hisoblashgan boʻlsa, boshqalari uni oʻziga nisbat berilgan „ekstremistik“ yoki „mubolagʻali“ (gʻulāt) gʻoyalari uchun rad etganlar[1]. Baʼzi manbalarda u „mubolagʻachi“ al-Mugʻira ibn Saidning gʻoyalariga ergashgan, deb aytiladi, boshqa manbalar esa buni inkor etadi[1].
Baʼzan u beshinchi shia imomi Muhammad al-Boqirning bābi (darvozasi) sifatida tan olingan boʻlib, imom unga 70 (yoki 70000) maxfiy hadis rivoyat qilgani aytiladi. Jobir, shuningdek, Risālat al-Juʿfiy nomli kitobda jamlangan ayrim boshqa hadislarning ham asosiy rivoyatchisidir[2][3][4]. Shialar Jobirni gʻali (soʻzma-soʻz tarjimasi — „mubolagʻa qiluvchi“) sifatida rad etmaydilar, ehtimol u mashhur gʻali al-Mugʻira bin Said al-Ijliy bilan boʻlgan nizoda al-Boqir tomonini olgani uchun shunday etirof etilgan boʻlishi mumkin[5][6].
Jobir, shuningdek, Muhammad al-Boqir oʻz izdoshlarining savollariga javob berganini oʻz ichiga olgan Umm al-Kitāb nomli gʻulāt asarining ham roviychisidir[7][2]. Ushbu kitobning asosiy qismida al-Boqir al-Ju’fiyga koinot qanday yaratilgani, inson ruhi bu dunyoga qanday tushib qolganligi va undan qanday qutulish mumkinligi kabi sirlarni oshkor qiladi[4]. Ibn Hajar shunday deydi: Abu Naʼim Suriyning isnodi bilan aytishicha, Jobir hadis rivoyat qilganda „haddasana“ va „axbarona“ desa, uning rivoyati sahih boʻladi. Sufyon orqali Ibn Mahdiy shunday degan: „Hadis rivoyatida undan taqvodorroq kishini koʻrmaganman.“ Ibn Ulayya Shaʼbadan rivoyat qilib shunday degan: „Jobir hadis rivoyat qilishda ustadir“. Shuningdek, Yahyo bin Abi Bakr Shubadan rivoyat qilib aytadi: „Qachonki Jobir haddasana va axbarona desa, u eng ishonchli kishilardan biri boʻladi.“ Zuhayr bin Muoviya ham rivoyat qiladi: „U samitum deganlarida, u eng rostgoʻy kishilardan boʻlardi.“ Vaqiy shunday deydi: „Xohlagan narsangda shubhalan, ammo Jobirning ishonchliligida shubhalanma.“ Odil Navhiz shunday deydi: „Jobir imomiylarning tobeinlari va faqihlaridan boʻlib, kufalik edi, uning juda koʻp rivoyatlari bor. Uning din haqidagi ilmi keng edi. Baʼzi buyuk muhaddislar uni madh etgan, boshqalari esa uni rajʼatga eʼtiqod qilishda ayblagan. Jobir Kufa shahrida vafot etgan. Uning Tafsiri Qurʼon nomli bir kitobi bor. Zarkaliy bu asarni Aʼlom kitobida zikr qilgan. Shayx Tusiy uni imom Boqir va Jaʼfar Sodiqning sahobalaridan sanagan.“[8] Henry Corbin fikriga koʻra, bu kitob Thomasning bolaligidagi xushxabariga oʻxshaydi, shu orqali shia imomologiyasi bilan gnostik xristologiya oʻrtasidagi oʻxshashlikni namoyon qiladi. Asarning asosiy tushunchalaridan biri – bu muqaddas tajribani tasvirlashdir. Uning markaziy motivi ruhiy timsollarni psixologik va falsafiy tushuntirish boʻlib, moʻminlar oʻz-oʻzini poklash va yangilash amallarini bajarishga yoʻnaltiriladi. Ranglar nazariyalar va ong darajalarini ifodalash uchun ishlatiladi, kishi bu darajalarni oʻzida taniy olishi lozim[9].
Ismi
Manbalarda uning kunyasi Abu Abdulloh, Abu Muhammad va Abu Yazid sifatida tilga olinadi, ammo koʻproq Abu Muhammad qoʻllanadi. Al-Juʼfiy nisbasidan tashqari, ayrim manbalarda uning nisbasi al-Kufiy tarzida ham qayd etiladi[10].
Shia imomlari bilan munosabatlari
Uning Madinaga kelgan yili (hijriy) 96-yil atrofida boʻladi. Jobirdan rivoyat qilingan xabarga koʻra, beshinchi shia imomi Muhammad Boqir bilan birinchi uchrashuvida u oʻzini Kufalik va Juʼfiylar oilasidan ekanini aytgan hamda al-Boqirdan bilim olish niyatida kelganini bildirishga harakat qilgan[10].
U Madinaga safar qilgan, ammo, ehtimol, madinaliklarning shia kufaliklariga nisbatan munosabati sababli, imom al-Boqir Jobirdan madinaliklarga oʻzini madinalik deb tanishtirishini soʻragan, chunki shaharga kirib u yerdan chiqmay qolgan kishi ulardan biri hisoblanadi. Shu uchrashuvda imom Jobirga ikki kitob bergan va shu ikki kitobdan birining mazmunini Umaviylar hukmronligi davrida oshkor qilmaslikni, faqat ularning hokimiyati qulagach ochiqlashni buyurgan. Agar bu rivoyat sahih boʻlsa, u Jobirning al-Boqir huzuridagi yuqori maqomini koʻrsatadi[10].
Jobir, shuningdek, faqih (fiqh olimi) edi. Anʼanaviy shia va sunniy adabiyotida Jobir haqida bir-biriga zid xabar va rivoyatlar mavjud boʻlib, ular uning maqomi borasida turli va hatto qarama-qarshi fikrlarning paydo boʻlishiga sabab boʻlgan. Oltinchi shia imomi Jaʼfar as-Sodiqning aytishicha, u Jobirni paygʻambar Muhammadning koʻz oʻngida boʻlgan Salmon Forisiy kabi maqomda deb bilgan. Ammo boshqa bir rivoyatda as-Sodiq nodon odamlar uning hadislarini eshitib, masxara qilmasin deb, Jobirning nomini tilga olishni man etgan. Yana bir rivoyatda, Jobir al-Boqirga shunday degan: „Siz menga shunday ogʻir soʻzlar va sirlarni omonat qildingizki, baʼzan sabrim qolmaydi, aqlimdan ozib qoladigandek boʻlaman.“ Qarindoshlari bunday holatda sahroga chiqib, chuqur quduq kovlab, sirlarni oʻsha yerga aytib „tushirib yuborishni“ unga maslahat berganlar[10].
Aytishlaricha, Jobir oʻz bilimlarining koʻp qismini Madinada imom al-Boqirdan olgan va u bilan 18 yil davomida tahsil olgan. U qariyb 70 000 hadis eshitganini, biroq ularning 50 000 tasini hech kimga aytmaganini daʼvo qilgan[11].
Jobir ehtimol imom Jaʼfar as-Sodiq bilan Iroqda uchrashgan va undan ham rivoyatlar eshitgan. Jobir juda faol roviy boʻlgan. „Agar Jobir boʻlmaganda, Kufa hadisdan xoli boʻlar edi“, degan gap ham rivoyat qilinadi[11].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Dakake 2007–2012.
- ↑ 2,0 2,1 Lalani 2000, ss. 107–108
- ↑ صفری, نعمت اله. جابر بن یزید جعفی (persian). دانشنامه جهان اسلام, 1393.
- ↑ 4,0 4,1 Kohlberg 1993, s. 399.
- ↑ Lalani 2000, ss. 108, 109.
- ↑ Buckley 2020.
- ↑ Halm 2001–2012.
- ↑ Maerefat, Mohamad Hadi. Tafsir and Commentators — 384-bet.
- ↑ Corbin, Henry. The History of Islamic Philosophy, Translated by Liadain Sherrard with the assistance of Philip Sherrard, London and New York: Kegan Paul International, 2001 — 75–76-bet.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 "Jabir ibn Yazid al-Ju'fi". Encyclopedia of Islamic World. Archived from the original on 2025-04-11. https://web.archive.org/web/20250411095119/https://rch.ac.ir/article/Details?id=10165&&searchText.<!--->
- ↑ 11,0 11,1 Tavoosi, Saied. "Jabir ibn Yazid al-Ju'fi". Center for the Great Islamic Encyclopedia. https://www.cgie.org.ir/fa/article/223692/%D8%AC%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%AC%D8%B9%D9%81%DB%8C.
Adabiyotlar
- Fleet, K.; Krämer, G.; Matringe, D. et al., eds (2020). "Muḥammad al-Bāqir". Encyclopaedia of Islam (Three nashri). doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_36641. ISBN 9789004413443. https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_36641.
- Dakake, Maria (2007–2012). "Jāber Joʿfi". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica. XIV/3. 312–313 b. http://www.iranicaonline.org/articles/jaber-jofi.
- Halm, Heinz (2001–2012). "Ḡolāt". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica. https://iranicaonline.org/articles/golat.
- Kohlberg, Etan. MUHAMMAD B. ALI ZAYN AL- ABIDIN Pellat, Heinrichs: . New York: Encyclopaedia of Islam, Volume VII, 1993.
- Lalani, Arzina R.. Early Shi'i Thought: The Teachings of Imam Muhammad Al-Baqir. I. B. Tauris, 2000. ISBN 978-1860644344.