Jeti Jargʻi
| Asl nomi | Жеті Жарғы |
|---|---|
| Oʻzbekcha tarjimasi | „Yetti Qonun“ |
| Joriy etuvchi | Toʻyqaxon |
| Joriy etish sanasi | taxminan 1680–1718 |
| Yurisprudensiya | Qozoq xonligi |
| Status | tarixiy |
Jeti Jargʻi (qozoqcha: „Жеті Жарғы“, soʻzma-soʻz maʼnosi „Yetti Qonun“) — taxminan 1680–1718‑yillarda Qozoq xonligida Toʻyqaxon tomonidan joriy qilingan qonunlar majmui edi[1].
Tarkibi
Jeti Jargʻi quyidagi 7 qonundan (jargʻi) iborat edi:
- 1‑jargʻi: Yer qonuni (qozoqcha: Жер дауы), u koʻchmanchi xalqlar uchun oʻta muhim boʻlgan yaylovlar bilan bogʻliq yer nizolarini tartibga solgan, chunki ular tirikchilik va foyda uchun yaylovlarga tayanishardi
- 2‑jargʻi: Oila qonuni; Rafail Zinurovga koʻra, u asosan islomiy shariat qonunlariga tayangan va oilaviy hayotni, taloq tartibini hamda er‑xotin oʻrtasidagi masʼuliyat taqsimotini tartibga solgan. Shuningdek, u yettinchi avlodigacha qarindosh boʻlgan kishilarga oʻrtasidagi nikohni taqiqlagan[2].
- 3‑jargʻi: Harbiy qonun; u safarbarlik, qoʻshimcha lashkar chaqirish, sarkardalarni saylash va harbiy xizmat sharoitlariga oid masalalarni tartibga solgan
- 4‑jargʻi: Sud qonuni; u sudga tortish tartibi va shartlarini, sud qarorlarini hamda baʼzan alohida qaror chiqarish uchun maxsus qurultoylar chaqirilishini talab etadigan yirik ishlar qoidalarini belgilagan
- 5‑jargʻi: Jinoyat qonuni; u qotillikdan tashqari barcha jinoyatlar uchun jazolarni tartibga solgan, chunki Jeti Jargʻi jinoyat va fuqarolik (xususiy) huquqini bir‑biridan ajratmagan. Agar mahkum jarimani toʻlamasa, butun jamoa uni toʻlashga majbur boʻlgan. Bunday holda, mahkumning urugʻi uni oʻzlari lozim topgancha jazolash huquqiga ega boʻlgan
- 6‑jargʻi: Qon qonuni; u qotillik va tan jarohati uchun jazoni tartibga solgan. Qon (qozoqcha:Құн) — qotil yoki uning urugʻi oʻldirilgan odam mansub boʻlgan urugʻga toʻlashga majbur boʻlgan tovon miqdori boʻlib, aks holda jabrlanuvchi urugʻi qon olishga haqli boʻlgan. Oddiy urugʻ aʼzosini oʻldirish 1000 qoʻy, oddiy ayolni oʻldirish 500 qoʻy miqdoridagi qon bilan baholangan; sultonning oʻlimi 7 erkakning qoniga teng boʻlgan; sulton yoki xoʻjani haqorat qilish 9 qoʻy bilan tovon toʻlashni talab qilgan; nasroniylikka oʻtish mol‑mulkni musodara qilish uchun asos hisoblangan. Kufr soʻzlash oʻlim jazosiga sabab boʻlgan, ijro usuli toshboʻron qilish edi[2].
- 7‑jargʻi: Beva qonuni (qozoqcha: Жесір дауы); u bevaxonalar va yetimlarning mulkiy hamda shaxsiy huquqlarini, shuningdek ularning jamiyatdagi maqomini tartibga solgan. Shuningdek, u bevaxonalar va yetimlarni qoʻllab‑quvvatlash borasida jamoa aʼzolari va marhum er qarindoshlarining majburiyatlarini belgilagan.
Manbalar
- ↑ Saken Uzbekuly. „Khan Tauke i pravovoĭ pami͡a︡tnik "Zheti zhargy"“. Open Library. Qaraldi: 2014-yil 5-mart.
- ↑ 2,0 2,1 „«Жети жаргы» («Семь установлений») Тауке-хана как великий памятник права: правовой обычай, судопроизводство и наказание“. cyberleninka.ru. 2024-yil 5-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 7-iyul.
Adabiyotlar
- Seit Kenzheahmetuli, Ulttik Adet Guryptyn Beimalim 220 Turi