Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Истахр

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Истахр — қад. Персеполнинг ўрта асрлардаги номи. Шаҳар ҳаробасидан 5 км нарида жойлашган. Истахр араблар томонидан 2 марта (643, 649-йил) босиб олинган. Ўрта асрларда Истахр жоме масжиди атрофи устунлар билан ўраб олинган бўлиб, Мақдисийнпнг ёзишича, ҳар бир устуннинг тепасида сигир тасвири туширилган; масжид илгари оташпа-растларнинг ибодатхонаси бўлган.

Istaxr
Истахр
Bu Erondagi ID tomonidan aniqlangan yodgorlikning fotosurati.
Бу Эрондаги ИД томонидан аниқланган ёдгорликнинг фотосурати.

Истахр сосонийлар даврида Форс вилоятининг асосий шаҳрилигича қолган. Истахр Сомсом ад-давла даври (989—998) да амир Қутулмуш томонидан шунчалик талон-торож этилганки, кейинчалик фақат қишлоқ сифатида тиклана олган холос. ХИИ аср бошида Истахр да атиги 100 та эркак қолган (Ибн алБалхий).[1]

Тарих

Дастлабки тарих

Эҳтимол, Истахрга айланган жой дастлаб Аҳамонийлар қироллик қароргоҳларини ўраб турган аҳоли пунктларининг бир қисми бўлган.[2] Унинг Зардуштийлик маркази сифатидаги диний аҳамияти милоддан аввалги ИВ асрда Аҳамонийлар шоҳи Артаксеркс ИИ (ҳ. 404-358) ҳукмронлиги даврида кўрсатилган. Унинг ҳукмронлиги даврида у Анаҳид ҳайкали ва Истахрга айланган жой яқинида маъбад қуришни буюрган. Бу маъбадни 10-аср географи ал-Масудий томонидан Истахрдан Андоза:Тахминан бир парасанг жойлашган деб тилга олинган маъбад харобалари билан боғлаш мумкин. Эроншунос Мери Бойснинг сўзларига кўра, бу ибодатхонанинг харобалари, эҳтимол, асл Ахамонийлар биносига тегишли бўлиб, у Александр Македониялик бошчилигидаги босқинчи Македонияликлар томонидан вайрон қилинган ва талон-тарож қилинган (ҳ. 336–323).[3] Истахрнинг алоҳида шаҳар сифатида асос солинганлиги яқин атрофдаги Персеполис Александр томонидан қулаганидан кўп ўтмай содир бўлган. Персеполиснинг катта қисми Истахрни қуриш учун ишлатилган кўринади.[4]

Фратарака ва Персис шоҳлари

Селевк И (ҳ. 305–280) милоддан аввалги 280-йилда вафот этганида, Персиснинг маҳаллий форслар ўз мустақиллигини қайта тиклай бошладилар. Қаршилик маркази Истахр бўлиб, атрофдаги тепаликлар билан яқин атрофдаги собиқ Ахамонийларнинг тантанали пойтахти Персеполисга қараганда яхшироқ ҳимоя таъминлаган кўринади. Бундан ташқари, "қишки йўл" деб номланувчи муҳим йўл Истахр бўйлаб чўзилиб, Персисдан Пасаргадаэ ва Абада орқали Исфаҳонга олиб борган. Истахрнинг шаҳар сифатида маркази Полвар дарёсининг жанубий ва шарқий томонида жойлашган эди. У милоддан аввалги 3-асрдан милодий 3-аср бошларига қадар форс "Фратарака" ҳокимлари ва Форс шоҳларининг пойтахти сифатида гуллаб-яшнаган.[5][6]


Кейинги Сосонийлар сулоласининг шу номдаги аждоди Сосон Истахрдан келиб чиққан ва дастлаб шаҳар ичидаги муҳим Анаҳид олов ибодатхонасининг қўриқчиси бўлиб хизмат қилган.[4][6][7] Анъанага кўра, Сосон ИИИ аср бошларида Истахрда Парфия вассали сифатида ҳукмронлик қилган Базранги сулоласига мансуб аёлга уйланган.[7] 205/6 йилда Сосоннинг ўғли Папак ҳукмдори Гочиҳрни тахтдан ағдарган. Истахр.[8] Ўз навбатида, Папакнинг ўғиллари Шапур ва Ардашир В Персиснинг сўнгги икки шоҳи сифатида ҳукмронлик қилишган.[9]

Сосонийлар империяси

224-йилда Персилик Ардашир В Сосонийлар империясига асос солган ва қироллик даврида Ардашир И номи билан танилган (ҳ. 224–242).[4] Бойcе асрлар олдин македонияликлар томонидан вайрон қилинган маъбад Сосонийлар даврида қайта тикланганини таъкидлайди. Унинг қўшимча қилишича, ўз асарларини анъаналарга асослаган Ал-Масудийнинг сўзларига кўра, маъбад "дастлаб 'бутхона' бўлган, кейинчалик у Ахамонийлар сулоласининг афсонавий салафи Ҳомай томонидан олов ибодатхонасига айлантирилган". Афтидан, дастлабки Сосонийлар даврида ёки ундан бироз олдинроқ, зардуштийлик иконокластик ҳаракати Анаҳиднинг култ-образини муқаддас олов билан алмаштиришга олиб келган. Ал-Масудий бу муқаддас оловни "зардуштийлик оловлари орасида энг ҳурматга сазоворларидан бири" деб таърифлаган. Истахрдаги бу ибодатхонани Анаҳид билан боғлаш давом этган ва тарихчи ат-Табарий (923-йилда вафот этган) уни "Анаҳид олов уйи" сифатида танилганини таъкидлаган.[7]

Зардуштийликнинг нуфузли руҳонийси Картир, бошқа лавозимлар қатори, "Анҳид-Ардашир ва Анаҳид хонимнинг Стахридаги оташ(лар)" (āдур ī анаҳīд ардахšīр удāҳī'ғ) бошлиғи (пāдихšāй) этиб тайинланган. Баҳрам ИИ (Андоза:Салтанат274–293). Бойcе таъкидлашича, Картирнинг юқори мартабали мақоми ҳисобга олинса, бу лавозимларнинг тайинланиши Истахрдаги муқаддас оловлар жуда юқори ҳурматга сазовор бўлганидан далолат беради.[7]

Истахр Сосонийлар даврида ўзининг энг юқори чўққисига чиққан ва Парс Сосонийлар вилоятининг асосий шаҳри, вилояти ва диний маркази бўлиб хизмат қилган.[2][6] Асосий иқтисодий фаолият маркази бўлган Истахрда "СТ" (Стахр) бош ҳарфлари билан қисқартирилган муҳим Сосонийлар зарбхонаси жойлашган бўлиб, у Баҳрам В (ҳ. ) ҳукмронлигидан сулола қулашигача тангалари ишлаб чиқарган, шунингдек, Сосонийлар қироллик хазинасига эга бўлган. (ганж ī šāҳīгāн).[5][6][10] Бу хазина Денкард ва Мадайāн и ҳазар дадестан да тез-тез тилга олинади. Хазина шунингдек, Буюк Авесто нинг чекланган нусхаларидан бирини сақлаган, эҳтимол, ҳозирги замондаги Авесто қўлёзмаси олинган нусхалардан бири.[10]

Араб истилоси ва халифаликлар

Мусулмонлар Форсни босиб олиши пайтида, Араблар Эронни босиб олиши доирасида, босқинчилар дастлаб Байзада қароргоҳ қурдилар.[2] Истахр фуқаролари арабларга қаттиқ қаршилик кўрсатдилар. 640-йилда Ал-Ала'а Ал-Ҳадрами бошчилигидаги биринчи уриниш тўлиқ муваффақияцизликка учради. 643-йилда араблар Абу Мусо ал-Ашъарий ва Усмон ибн Абу ал-Ос бошчилигида янги юриш уюштирдилар, бу эса Истахрни таслим бўлишга мажбур қилди. Бироқ, Истахр аҳолиси тезда қўзғолон кўтариб, у ерда ўтирган араб ҳокимини ўлдирди.[4] 648/9-йилда Басра ҳокими генерал Абдаллаҳ ибн Амир яна бир юриш уюштирди, бу эса оғир жанглардан сўнг Истахрни яна таслим бўлишга мажбур қилди.[2] Кейинги қўзғолонларнинг бостирилиши кўплаб форсларнинг ўлимига олиб келди.[4] Бироқ, Истахрнинг нотинч аҳолиси яна бир бор қўзғолон кўтарди, бу эса арабларни 649-йилда Истахрга қарши яна бир юриш қилишга ундади. Бу сўнгги юриш яна бир бор унинг кўплаб аҳолисининг ўлимига олиб келди.[2] Истахрнинг Марвдашт дарёсида жойлашган Сосоний қалъаси. "Энг шарқий чиқиш нуқтаси", арабларнинг Парсни босиб олишига қарши сўнгги қаршилик кўрсатилган жойга айланди.[6]

Hermann Knackfuß - Umaviylar Ispaniyada kemadan tushmoqda, 711
Ҳерманн Кнаcкфуß - Умавийлар Испанияда кемадан тушмоқда, 711

Истахр сосонийлар қулаганидан кейин ҳам узоқ вақт давомида Зардуштийликнинг қалъаси бўлиб қолди. Умавийлар ва Аббосийлар даврларида Истахрда кўплаб араб-сосонийлар тангалари ва ислоҳ қилинган умавийлар тангалари зарб қилинган.[2] Истахр илк ислом даврида "жуда муҳим жой" бўлиб қолди.[4] Бу муҳим қал'а жойлашган жой бўлиб, у ислом даврида, "шубҳасиз, аввалгидек" кўпинча шаҳар ҳукмдорларининг хазинаси бўлиб хизмат қилган. Қал'а турли хил номлар билан Қал-э-е Эстахр ("Эстахр қалъаси") ёки Эстахр-Яр ("Эстахрнинг дўсти") номи билан танилган.[2] Умавийлар халифалиги даврида ҳокимлар кўпинча қалъада яшашган; Масалан, Зиёд ибн Абиҳ халифа Муовия И (ҳ. 661–680) га қарши кураши давомида узоқ вақт Истахр қалъасида яшаган.[4]

Аббосийлар тахтга ўтиргандан сўнг, Форснинг сиёсий маркази аста-секин Широзга кўчиб ўтди.[2] Бу Истахрнинг таназзулига катта ҳисса қўшди.[4] Бироқ, шаҳар ҳали ҳам Саффорийлар ва Форсдаги халифа ҳокимлари ўртасидаги урушларда тилга олинади. 890-йил 11-апрелда Саффорий ҳукмдори Амр ибн ал-Лайс (ҳ. 879-901) Истахрда халифа ҳокими Муса Муфлеҳийни мағлуб этди. Эроншунос Адриан Давид Ҳугҳ Биварнинг фикрига кўра, Истахрга тегишли бўлган охирги танга, тахмин қилинишича, Дулафидлар томонидан 895/6-йилда зарб қилинган тангадир.[2]

Буйидлар ва Салжуқийлар

Бу ҳудуд Х асрнинг биринчи ярмида Буйидлар таркибига кирди. Минг йиллик бошларида кўплаб саёҳат ёзувчилари ва географлар Истахр ҳақида ёзганлар. Х асрнинг ўрталарида саёҳат ёзувчиси Истахр (ўзи ҳам маҳаллий) уни ўрта катталикдаги шаҳар деб таърифлаган. Географ Ал-Мақдиси тахминан ўттиз йил ўтгач, 985 йилда Истахр дарёси устидаги кўприк ва унинг "гўзал боғи"ни мақтаган.[4] Шунингдек, у шаҳарнинг бош масжиди буқа пойтахтлар билан безатилганини таъкидлаган. Бойcе ва Стреcк & Милеснинг ёзишича, бу масжид дастлаб "āдур ī анāҳīд ардахšīр" ("Анаҳид-Ардашир олови") жойлашган ва охирги Сосоний шоҳи Яздегерд ИИИ (ҳ. 632–651) тахтга ўтирган ўша Сосоний ибодатхонаси бўлган.[10][4] Бироқ, замонавий санъат тарихчиси Маттҳеw Cанепанинг сўзларига кўра, археологик далиллар шуни кўрсатадики, масжид 7-асрда араб ҳукмронлиги даврида қурилган ва шунинг учун у Сосоний ибодатхонасига айлантирилмаган.[6] Ал-Мақдисий шунингдек, масжид дастлаб олов ибодатхонаси бўлган деб тахмин қилинганини, унда "Персеполисдан ўймакорлик буюмлари" топилганини таъкидлаган. ишлатилган".[4]

Минтақанинг совуқ иқлими Истахр қалъасининг тепасида қор тўпланишига олиб келди, бу эса ўз навбатида тўғон билан ўралган саройга айланди. Бу тўғон Буйид 'Адуд ал-Давла (ҳ. 949-983) томонидан қал'а гарнизони учун муносиб сув омборини яратиш мақсадида ташкил этилган. Ўша даврдаги манбага кўра, Буйид Абу Калижар (ҳ. 1024–1048) ўғли ва баҳоловчи билан қалъага кўтарилганда, унда жуда кўп миқдорда кумуш ва қимматбаҳо тошлар сақланганини топган. 969/70-йилларга оид Адуд ал-Давланинг сосоний услубидаги тож кийган олтин медали Истахрда яратилган бўлиши мумкин.[2]

Истахрнинг шаҳарнинг ўзи эмас, балки унинг қалъасини билдирувчи сўнгги нумизматик далиллари 1063-йилга тўғри келади. Ушбу танга Форснинг номаълум Салжуқ шаҳзодаси Расултегиннинг буйруғи билан зарб қилинган. Бироқ, Бивар Форснинг бошқа ҳудудларига тегишли бўлган баъзи тангалар аслида Истахрдан келган тангалар бўлиши мумкинлигини таъкидлайди. Ўз аргументларини Ибн ал-Асир ёзувларига асослайдиган Биварнинг сўзларига кўра, Истахр хазинасида аввалги сулолаларнинг хазиналари бўлган. Ибн ал-Асирнинг ёзишича, Салжуқлар султони Алп Арслан (ҳ. 1063-1072) 1066/7-йилда Истахр қалъасини забт этганида, унинг ҳокими унга афсонавий Эрон шоҳи Жамшид номи ёзилган қимматбаҳо косани берган. Истахр шунингдек, шаҳарнинг тўқимачилик дўкони вазифасини бажарувчи "Қал-э е Шекасте" ва шаҳарнинг қурол-яроғ омбори бўлган "Қал-э е Ошконван"ни ҳам сақлаган. Гарчи бу қалъаларнинг жойлашуви Истахрнинг ички ядросидан анча узоқда бўлиб кўринса-да, ўрта асрларда улар "катта шаҳар" Истахр ичида ҳисобланган.[2]

Буйид Абу Калижар ҳукмронлигининг сўнгги йилларида бир вазир Истахрнинг маҳаллий ер эгаси билан низога киришган. Абу Калижар, ўз навбатида, Қутулмиш бошчилигидаги Истахрга қўшин юборди, улар шаҳарни вайрон қилишди ва талон-тарож қилишди. Истахр ҳеч қачон тикланмади ва "юздан ортиқ аҳолиси бўлмаган" қишлоққа айланди.[5][4]

1074-йилда, Салжуқийлар ҳукмронлиги даврида, Фадлуя исмли қўзғолончи Форс вилояти устидан назоратни қўлга киритди ва Истахр қалъасида ўрнашиб олди. Салжуқийлар империясининг машҳур вазири Низом ал-Мулк кейинчалик қалъани қамал қилди. Фадлуя қўлга олиниб, қалъада қамоққа олинди ва бир йил ўтгач, қочишга уринганида қатл этилди. Кейинги даврларда қал'а кўпинча "юқори лавозимли амалдорлар ва шаҳзодалар учун давлат қамоқхонаси" сифатида ишлатилган.[4]

Кейинги давр

тах. 1590 йилда Истахр қалъаси ҳали ҳам яхши ҳолатда бўлган ва одамлар яшаганлиги ҳақида хабар берилган. Бир мунча вақт ўтгач, исёнкор Сафавийлар қўмондони қалъага бошпана топган. Кейинчалик у Сафавийлар Шоҳ ("Қирол") Буюк Аббос (ҳ. 1588–1629) томонидан қамал қилинган, натижада қал'а вайрон бўлган. 1621-йилда Истахрга ташриф буюрган италиялик сайёҳ Пиэтро делла Валленинг сўзларига кўра, у харобага айланган.[4]

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Бивар 1998.
  3. ↑ Бойс 1998.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Стреcк & Милес 2012.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Бивар 1998, сс. 643–646.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Cанепа 2018.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Бойcе 1998.
  8. ↑ Даряээ 2012.
  9. ↑ Wиэсеҳöфер 1986.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Бойcе 1998, сс. 643–646.