Kontent qismiga oʻtish

Isatay Taymanov qoʻzgʻoloni

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Isatay Taymanov qoʻzgʻoloni
Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi
Sanalar 1836—1838
Urush yeri Bukey oʻrdasi (Kichik juz)
Sabab Qozoqlar oʻrtasidagi yer nizolari, Jangir-Kereyxon siyosatidan norozilik, yuqori soliqlar, chorva mollarining katta miqdorda yoʻqotilishi va kazak qoʻshinlarining vahshiyliklari.
Natija Qoʻzgʻolonning bostirilishi
Raqiblar
Rossiya bayrogʻi Rossiya imperiyasi
Bukey oʻrdasi 		Qozoq isyonchilari
Qoʻmondonlar
Rossiya Vasiliy Perovskiy
Jangir-Kereyxon 		Isatay Taymanov  †
Mahambet Oʻtemisuli

Isatay Taymanov qoʻzgʻoloni (qozoqcha: Исатай Тайманұлы көтерілісі) — Kichik juzda Isatay Taymanov va Mahambet Oʻtemisuli boshchiligidagi qozoq dehqonlarining qoʻzgʻoloni boʻlib, Rossiya imperiyasi va uning vassali Bukey oʻrdasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan.

Tarixi

Isatay Taymanov va Mahambet Oʻtemisuli boshchiligidagi Bukey oʻrdasidagi qoʻzgʻolonning asosiy sababi yetarli darajada yaylovlar yoʻqligi natijasida koʻp sonli qozoqlar (sharuvalar)ning qashshoqlashishi edi. Yaroqli yerlar maydoni tinimsiz kamayib borardi. Katta va Kichik Oʻzen boʻyida hamda Qamish-Samar koʻllari atrofida joylashgan, dehqonchilik uchun qulay yerlar muntazam ravishda kazak xutorlari (xoʻjaliklari) uchun tortib olinardi. Qolgan yerlar notekis taqsimlanib, asosiy yaylovlar xon Jangir va uning yaqinlari ixtiyorida qoldirilardi. Vaziyatni Ural daryosidan oʻtish va uning qayirlarida chorva boqish taqiqlanganligi yanada ogʻirlashtirdi. Oila boqishdan umidini uzgan va yerlarning adolatli taqsimlanishiga erisha olmagan sharuvalar sultonlar va xonning koʻchmanchi qarorgohlaridagi chorva mollarini ochiqchasiga talashga kirishdi.

Qoʻzgʻolon

Bukey oʻrdasidagi qoʻzgʻolon uch davrga boʻlinadi[1]:

  1. 1833—1836-yillar — qoʻzgʻolonning asosiy shart-sharoitlari shakllanishi;
  2. 1837-yil — qoʻzgʻolonning rivojlanishi, isyonchilarning chor maʼmuriyati jazo otryadlari va Jangir-Kereyxon yugurdaklari bilan toʻqnashuvi;
  3. 1837-yil oxiri — 1838-yil iyul — isyonchilar kuchlarining zaiflashishi va qoʻzgʻolonning magʻlubiyati.

1836-yilning fevralidan boshlab stixiyali chiqishlar starshina Taymanov va unga qoʻshilgan oqin Mahambet tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Ular xonning va Ural kazak qoʻshinlarining yerlarini egallashga, Uralga oʻtishga va chorvalarni haydab ketishga chaqirdilar. Qoʻzgʻolonga starshinalar boshchiligidagi bir necha urugʻlar qoʻshildi. Masalan, alimuli qabilasining nazar urugʻidan boʻlgan biy Jusip Qulanuli isyonchilarga homiylik qilib, yordam tariqasida 500 ga yaqin jangchi yubordi[1].

Xon oʻrdasining qamal qilinishi

1837-yil 12 (24)-oktyabrdan 25-oktyabrgacha (6-noyabr) Isatay Taymanov Mahambet Oʻtemisuli bilan birgalikda Xon oʻrdasini qamal qildi va Jangir-Kereyxonga talablar qoʻydi. Qamal ikki hafta davom etdi va faqat rus otryadlari koʻrinishidagi yordamchi kuchlar yetib kelgachgina, isyonchilar qamalni toʻxtatib, chekinishga majbur boʻldi. Isyonchilar qurshovga olindi, shunda Isatay 1000 kishilik isyonchilar otryadi boshida Jideli mavzesida Kulagin qal’asidan chiqqan podpolkovnik Merkulov otryadiga hujum qildi. Isyonchilarning ustun kuchlari bosimi ostida Merkulov boshqa kazak otryadlariga chekinishga majbur boʻldi[2][3].

Tastobe jangi

Dastlab yer muammosini Rossiya rasmiylari yordamida hal qilish umidi saqlanib qolgan edi. Isatay Taymanov general-gubernator V. A. Perovskiyga shunday murojaat qilgan:

„Bizning iltimos va shikoyatlarimizni hech kim qabul qilmayapti, mol-mulkimizni tortib olishmoqda va biz imperator hazratlariga sodiqlik qasamyodini qabul qilgan boʻlsak-da, xuddi chet elliklardek hamma narsadan hadiksirab yashayapmiz. Siz bu yerda boshliq boʻlganingiz sababli, bizning achinarli ahvolimizni tushunadigan va shikoyatlarimiz boʻyicha umumxalq tekshiruvi oʻtkazadigan adolatli amaldorlarni yuborishingizni soʻrashni lozim topdim. Ayniqsa, shikoyatlarimiz janob podpolkovnik Dal tomonidan oʻrganilishini xohlaymiz“.

Biroq, yakunda bir necha yuzlab Ural va Astraxan kazaklari hamda xon Jangirga sodiq otryadlardan iborat jazo ekspeditsiyasini tashkil etishga qaror qilindi. 1837-yil 3 (15)-noyabrda jazo otryadlari Tastobe yaqinida isyonchilar ustidan gʻalaba qozondi[4][2][5]. Tarqalib ketgan isyonchilarning bir qismi Uralning chap sohiliga oʻtishga va qayta guruhlanishga muvaffaq boʻldi[6].

Oqbuloq jangi

Bahorda Perovskiy Peterburgga Taymanov qoʻshini „asta-sekin koʻpayib, chiziqqa (chegaraga) ancha yaqinlasha boshladi va soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, endi ikki kunlik yoʻl masofasida turibdi. Ikki-uch ming kishi toʻsatdan hujum qilib, chiziqning istalgan nuqtasini yorib oʻtishi va katta tartibsizliklar keltirib chiqarishi mumkin“, deb xabar berdi[7]. Ural ortiga muntazam qoʻshinlar, Ural va Orenburg kazaklaridan iborat ekspeditsiya yuborildi. 1838-yil 30-iyun (12-iyul) kuni isyonchilar Oqbuloq jangida magʻlub etildi, Isatay Taymanov halok boʻldi, ruslar esa bir necha yarador bilan qutulib qoldi[8]. Mahambet Oʻtemisuli omon qolgan ishtirokchilar bilan janubga qochdi, biroq 1846-yil 8 (20)-oktyabrda hozirgi Atirau viloyati hududida yollanma qotillar tomonidan oʻldirildi.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 КНЭ, том II 2005.
  2. ↑ 2,0 2,1 Ж.К. Касымбаев. История Казахстана (XVIII в.—1914 г.). Алматы: Мектеп, 2012 — 256-bet. ISBN 9786012936452. 
  3. ↑ З.Е. Кабульдинов „Окружение восставшими Ханской ставки“, . История Казахстана за 8 класс (XVIII в.–1914 г.). Алматы: Атамура, 2012 — 328-bet. ISBN 978-601-282-577-0.  (Wayback Machine saytida 2024-04-02 sanasida arxivlangan)
  4. ↑ „1837 г. ноября 17. — Рапорт подп. Геке оренбургскому военному губернатору о действиях карательных отрядов против Исатая Тайманова.“. 2007-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 7-yanvar.
  5. ↑ З.Е. Кабульдинов „Сражение под Тас-Тюбе“, . История Казахстана за 8 класс (XVIII в.–1914 г.). Алматы: Атамура, 2012 — 328-bet. ISBN 978-601-282-577-0. [sayt ishlamaydi]
  6. ↑ А.Т. Каипбаева. „Исатай Тайманулы (Тайманов)“ (ru). iie.kz. Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова (2024-yil 6-aprel). Qaraldi: 2024-yil 1-aprel.
  7. ↑ „1838 г. июня 26. — Письмо оренбургского военного губернатора В. Перовского управляющему МИД графу К. Нессельроде о руководителе восстания в Букеевском ханстве И. Тайманове.“. 2014-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 7-yanvar.
  8. ↑ Терентьев М. А. История завоевания Средней Азии. В трех томах. Том 1. Вступит. статья, справки и комментарии, именной и географ. указатели — Г. А. Бордюгов, А. Г. Макаров, Б. В. Соколов. — М.: АИРО-XXI, ИП Секачев В.Ю 2022. −544с 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Isatay_Taymanov_qoʻzgʻoloni&oldid=509745" dan olindi