Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Insult

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Insult
MCA-Stroke-Brain-Human-2
Insultdan vafot etgan odam miyasining bir boʻlagi
 
Klassifikatsiyasi va tashqi linklar
OMIM 601367
DiseasesDB 2247
MedlinePlus 000726
eMedicine neuro/9/{{{eMedicineTopic}}}
MeSH D020521

Insult (lotincha: insulto — zarba, hujum qilmoq) — bosh miyada qon aylanishning toʻsatdan buzilib, miya toʻqimasining zararlanishi va funksiyasining izdan chiqishi; miyaga qon quyilishi. Gipertoniya kasalligi, miya tomirlari aterosklerozi, anevrizma, vaskulit va boshqa bir qancha kasalliklar insultga sabab boʻla oladi.

Gemorragik va ishemik insultlar farq qilinadi. Gemorragik insult yoki apopleksiyada miyaga qon quyiladi. Garchi insult koʻpchilik odamlarda toʻsatdan paydo boʻlsada, biroq kasallik nishonasi oldindan seziladi. Masalan, gipertoniya kasalligi va aterosklerozda miyaga toʻsatdan, koʻpincha kishi hayajonlanganda qon quyiladi. Baʼzan bosh gʻuvillaydi, ogʻriydi, aylanadi, boshda ogʻirlik seziladi. Qon quyilishi (gemorragiya) miya toʻqimasini yemirib, tegishli funksiyalarni buzadi; kishi hushdan ketib, qusadi, yuzi qizaradi, tez-tez chuqur, koʻpincha xirillab nafas oladi, pulsi tarang va siyraklashgan boʻladi, harorati koʻtariladi, siydik va najasi kelmay qoladi yoki beixtiyor chiqib ketadi. Hayot uchun xavfli bu holat 1—3 kun davom etib, keyin bemor hushiga keladi va miyaning biror sohasi zararlanganligini koʻrsatuvchi belgilar yuzaga chiqadi; koʻpincha gavdaning oʻng yoki chap qismi falaj boʻladi (gemiplegiya), bemor tildan qoladi yoki tuzuk gapira olmaydi. Bir necha oydan keyin falaj deyarli barham topishi, bemor yana tilga kirishi mumkin.

MCA Territory Infarct
Oʻng yarimsharida ishemik insult boʻlgan miyaning KT tasviri.

Ishemik insult miya tomirlarining trombozi natijasida paydo boʻladi, bu miya toʻqimasining yumshashi — miya infarktiga sabab boʻladi. Bosh ogʻrishi, aylanishi kabi dastlabki belgilar paydo boʻlgandan keyin bemor hushdan ketmay, qoʻl yoki oyoq uvishadi, soʻngra parez yoki falaj boʻladi, sezish qobiliyati yoʻqoladi yoki pasayadi, nutq buziladi. Bemorning rangi oʻchgan, koʻz qorachiqlari tor, pulsi zaif, ammo harorati normal boʻladi. Buzilgan funksiyalar bir necha oyda asliga kelishi mumkin.

Emboliyaga aloqador insultda miyada qon aylanishi toʻsatdan (baʼzan jismoniy zoʻriqishdan) buziladi. Emboliyadan oldin kishining umumiy ahvoli ogʻirlashadi: darmoni quriydi, halloslaydi, yuragi "oʻynaydi", harorati koʻtariladi. Miya toʻqimasi qonsizlanganligi tufayli qoʻl-oyoq falaj boʻladi, sezmaydi, baʼzan nutq buziladi. Buzilgan funksiyalar 1—3 oy ichida (baʼzan toʻla) tiklanishi mumkin. Insultning dastlabki belgilari paydo boʻlganda darhol vrach chaqirish, bemorni tamomila tinch qoʻyish kerak. Keyin u vrach maslahati bilan parvarish qilinadi[1].

Ishemik insultlar

Ishemik insult—boshqacha miya infarkti ham deyiladi. Ishemik insult, asosan, 45—50 yoshdan keyin koʻproq qariyalarda uchraydi. Bu kasallik kelib chiqishining asosiy sabablari, bosh miya qon tomirlari aterosklerozi, xafaqon kasalligi, bosh miya qontomirlarining yalligʻlanishi, qon bosimning pasayishi, bosh miya qontomirlarning anevrizmlaridir. Ishemik insultning

kelib chiqishi asosan bosh miya qontomirlarining qisilishi, yaʼni angiospazmidir. Turli xil gemodinamik oʻzgarishlar har xil ruhiy holatlar bosh miya qontomirlarining qisilishiga olib keladi va u yerdan qonning oʻtishi sekinlashadi. Bunda bosh miya toʻqimasida yumshashish holati yuzaga keladi. Qon tomirlari ichida tromb hosil boʻlishi, bunda bosh miya qontomirlarida qonning sekin aylanishi tufayli qontomirlar devorida qonning shaklli elementlari choʻka boshlaydi. Natijada, qonning oʻzidan tromb hosil boʻladi. Tromb hosil boʻlishiga yana qonning biokimyoviy oʻzgarishi, yaʼni uni ivishining buzilishidir. Bundan tashqari, kalla suyagi tashqarisidagi ekstrokranial qontomirlarining qisilishi ham ishemik insultga olib keladi.

Klinik manzarasi

Ishemik insult boʻlishidan oldin bir necha hafta yoki oylar oldin belgi beradi. Bu belgilar: bosh aylanishi, qisqa vaqt hushning yoʻqolishi, koʻz oldining qorangʻilashishi, umumiy darmonsizlik, oʻtib ketuvchi paresteziyalar yoki qoʻl-oyoqdagi parezlardir. Kasallik koʻpincha asta-sekin boshlanadi. Kechasi yoki ertalabga yaqin kuzatiladi. Buning asosiy sababi kechasi tinch yotganda bosh miyadagi qon aylanishi sekinlashadi va tromb hosil boʻlishiga moyillik koʻpayadi. Ertalab uyqudan turgandan keyin bemor, asosan, hushini yoʻqotmaydi, bemor oʻng yoki chap tomonida qoʻl-oyogʻining harakati kamligi yoki yoʻqolganligidan

shikoyat qiladi. Ishemik insult boʻlganda bemorning hushi saqlangan boʻlib, bosh ogʻriq boʻlmaydi yoki juda kam rivojlangan boʻladi. Yuz terisi oqargan, tomir urishi pasaygan, qon bosimi pasaygan, tana harorati bir meyorda saqlangan yoki subfebril boʻladi. Asab sohasida juda rivojlanmagan meningial belgilar, kalla bosh miya nervlari VII—XII juftida markaziy falajlanish faqat qarama-qarshi tomonda kuzatiladi. Oʻng yoki chap tomonda gemiparez yoki gemiplegiya markaziy xarakterda tonusi baland, trofikasi buzilmagan. Pay reflekslarining anizorefleksiyasi, 1— 3—4-kunlari pay reflekslari pasaygan boʻladi yoki umuman chaqirilmasligi

mumkin. Keyinchalik patologik reflekslari paydo boʻladi (Babinskiy, Rassolima). Sezgi sohasining chap yoki oʻng tomonida gemigipesteziya kuzatiladi.

Gipergidroz, baʼzan bemorning hushi karaxt, tezda muloqotga kirisha olmaydi, savollarga javob berishi qiyin kechadi. Motor afaziyasi — bemor gapga tushunadi, lekin gapira olmaydi. Sensor afaziyasi — bemor gapga tushunmaydi hamda gapira olmaydi. Bosh miyaning oldingi arteriyasi zararlanganda bemorning yuzida gemispazm — yuzning bir tomonga tortilib turishi, gemiparez koʻproq oyoqlarda, gemianesteziya, ataksiya — muvozanatning buzilishi, giperkinez — ixtiyorsiz harakatlar kuzatiladi. Ruhiyatning buzilishi (eyforiya, oʻz-oʻziga tanqidchilikning pasayishi). Bosh miyaning orqa arteriyasi zararlanganda esa ataksiya, gemianopsiya, alternashgan belgilar (ptoz, tashqariga qarab qolgan gʻilaylik chap tomonda, gemiplegiya, gemianesteziya esa oʻng tomonda) kuzatiladi.

Ishemik insultning vertebrobazillar qontomirlar sohasida (umurtqa, bazillar arteriyalar va orqa miya arteriyasi) zararlanish boʻlsa, bemor bosh aylanishi, koʻngil aynish, qusish va muvozanatning buzilishi (mastga oʻxshab yurish), quloqda shovqin boʻlishidan, ensa va boʻyinning orqa sohasidagi ogʻriqdan shikoyat qiladi. Asab sohasini tekshirganimizda nistagm, diplopiya, ataksiya (statik va dinamik), nutq oʻzgarishlari, koʻrish va eshitishning pasayishi, dizartriya, oʻtkinchi tetraparezlar hamda hushning oʻtkinchi buzilishlari kuzatiladi. Ishemik insultlar koʻproq qari yoshdagi odamlarda uchraydi. Bosh miya qontomirlar aterosklerozi, arterial gipotenziya, stenokardiya, infarkt miokard va boshqa kasalliklar natijasida kelib chiqadi.

Gemorragik insult

Gemorragik insult, boshqacha aytganda bosh miyaga qon quyilishdir. Asosiy keltirib chiqaruvchi sabablar: xafaqon kasalligi, bosh miya aterosklerozi, ularning birgalikdagi uygʻunlashishi, bosh miya qontomirlarining anevrizmlari, bosh miya jarohatlari, vaskulitlar, leykoz, qand kasalligi va boshqalar. Bosh miyaga qon quyilishiga ikkita asosiy sabab boʻladi. Birinchidan, qontomirlarining yorilib ketishi boʻlsa, ikkinchidan, qontomirlar oʻtkazuvchanligining buzilishi, bunda qontomirlar yorilmaydi.

Klinik manzarasi

Gemorragik insult koʻproq kunduz kunlari, bemor ruhiy holatidan keyin qattiq xafachilik, noxush xabarlar, juda kuchli hayajonlanishdan keyin boshlanadi. Kasallik koʻpincha toʻsatdan boshlanib bemorning hushi yoʻqoladi va bemor yiqiladi. Bemorda kuchli bosh ogʻriq, yuzning qizarishi, qusish, tana harorati koʻtarilgan boʻlib, sopor yoki koma holatiga tushadi. Umumiy ahvoli juda ogʻir boʻlib, burun-lab atrofi koʻkargan nafas olishi tez yuzaki tovush bilan xirillab chiqadi. Qon bosimi baland— 220/140 simob ustuniga teng yoki undan ham oshgan, tomir urishi tezlashgan. Asab sohasi tekshirganimizda meningial belgilar (ensa mushagi tarangligi, Kernig, Brudzinskiy) juda rivojlangan, chunki bosh miyada shish borligi uchun, yuzi asimmetriya, burun-lab qatlami silliqlashgan, ogʻiz burchagi

pastga tushgan, koʻz qorachigʻi anizokoriyasi, qorachiqning yorugʻlikka javob reaksiyasi susaygan yoki yoʻqolgan. Yutinish va gapirish yoʻqolgan, oʻng

yoki chap tomonda qoʻl-oyoqning falajlanishi, oyoq panjasi tashqariga buralib qolgan, qoʻllarni koʻtarib tashlaganda falajlangan qoʻl «qamchisimondek»

tezda tushib ketadi, oyoqda ham shunday boʻladi. Qoʻl-oyoqlarda mushaklar tonusi pasaygan — gipotoniya, pay reflekslari pasaygan yoki chaqirilmaydi, patologik reflekslari uchraydi. Sezgi kamayadi yoki yoʻqoladi. Falajlanish hamma vaqt markaziy xarakterda boʻlgani uchun asta-sekinlik bilan mushaklar tonusi oshib boradi, pay reflekslari baland, gapirishi noaniq— dizartriya, motor va sensor afaziyalar kuzatiladi. Agar qon miya qorinchalariga quyilsa, bunda kasalning ahvoli juda ham ogʻir — koma holatida, nigoh qarash, qusish, yurakning tez-tez urishi, nafas olishning qiyinlashishi va tutqanoq xuruji klonik va tonik qaltirashlar kuzatiladi. Biryilgacha—tiklanish davri, bir yildan keyin esa qoldiq davri deyiladi.

Pardalar orasiga qon quyilishi

Pardalar orasiga qon quyilishi—boshqacha subaraxnoidal qon quyilish deyiladi. Bunda qon miya pardalarining orasiga qontomirlarining yorilishi natijasida quyiladi. Miyaning asosi va ustki qismlarida qon quyiladi. Bemor qattiq bosh ogʻrishidan, koʻngil aynishidan va qusishdan shikoyat qiladi. Asab sohasida meningial belgilar kuzatiladi. Bemor yorugʻlikka, tashqi taʼsirotlarga juda ham taʼsirchan boʻladi. Tutqanoq belgilari bosh miyaning ustki (konveksital) qismida qon quyilganda klonik-tonik qaltirashlar kuzatiladi. Agar miyaning asosi (bazillar)da qon quyilish boʻlsa, bunda II— III—IV—VI kalla bosh miya nervlarining zararlanishi kuzatiladi. Qoʻl va oyoqlarda falajlanish boʻlmaydi, gipotonus, giperrefleksiya, giperesteziya, bemorda ruhiy qoʻzgʻalishlar kuzatiladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda nafas olish va yurak ish faoliyatining buzilishlari, yuz terisi koʻkargan, hushi yoʻqolgan, tana harorati 39°C va undan ham yuqori boʻladi. Miyacha yarim sharlariga qon quyilganda bosh aylanish, qusish, ensa va boʻyinning orqa tomonida ogʻriq, nistagm, ataksiya holatlari kuzatiladi. Miya ustunida qon quyilsa, kalla bosh miyanervlarining yadrolari va ularning yoʻllarini zararlaydi. Bunda alternashgan alomatlar (yuzning bir tomonida kalla bosh miya nervlarining falajlanishi boʻlsa, qarama-qarshi tomonda esa gemiparez) kuzatiladi. Bosh miya toʻqimalariga qon quyilsa, koʻproq ichki kapsula, oʻrta miya arteriyasida boʻlsa, umumiy miya belgilari, mahalliy miya belgilari bilan birgalikda keladi. Bosh miya poʻstlogʻiga yaqin joyda qon quyilsa, nutq buzilishlari motor yoki sensor afaziya boʻladi. Meningial belgilar bunda kamroq uchraydi, orqa miya suyuqligida qon boʻlmaydi. Agar orqa miya suyuqligida qon boʻlsa, unda aralash qon ketishi kuzatiladi.

Subaraxnoidal qon ketish 50 yoshgacha boʻlgan bemorlarda uchraydi. Bunga sabab bosh miya qontomirlar anevrizmlari 50 %ni tashkil etadi. Kamroq holatlarda arterial gipertenziya va bosh miya qontomirlari aterosklerozi sababchi boʻladi.

Klinik manzarasi

Unda meningial va umumiy miya belgilari juda rivojlangan boʻladi. Mahalliy miya belgilari boʻlmaydi yoki kam rivojlangan boʻladi. Qon ketish toʻsatdan boshlanadi. Bemorda birdan bosh ogʻriq, ensa mushagining tarangligi, Kernig, Brudzinskiy belgilari rivojlangan boʻladi. Bosh ogʻriq kuchli boʻlib, uning taʼsiridan bemorlar qichqirib yuboradi, qoʻllari bilan boshini ushlaydi, bosadi. Yuzi qizargan, ruhiy qoʻzgʻalishlar, qochishga harakat qiladilar, toʻshakda yotolmaydi, tana harorati baland boʻladi. Orqa miya suyuqligida qon boʻladi. Ogʻir hollarda bemorning hushi boʻlmaydi, sopor yoki koma holatda boʻladi. Mahalliy miya belgilaridan—

gʻilaylik, diplopiya va yengil gemiparezlar boʻladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda kasallik birdan boshlanib, hushning yoʻqolishi, nafas olish shovqinli

boʻlib, bemor xirillab nafas oladi. Sopor va koma holatiga tezda tushib qoladi. Bemorning tana harorati 39—40°C, sovuq qotganday titrash, tomir

urishi tezlashgan, sovuq ter bosish, orqa miyani punksiya qilganda orqa miya suyuqligida qon boʻladi. Mahalliy miya belgilari kam rivojlangan boʻladi.

Mushaklarda tonik tirishish, gipotoniya bilan almashinib turadi.

Davosi

Tibbiyot hamshiralari insult bilan ogʻrigan bemorlarni juda ehtiyotlik bilan qarashlari talab etiladi. Bemor boshini tana qismidan biroz baland koʻtarib qoʻyish, harakat qilishlariga yoʻl qoʻymaslik lozim. Kasallikning oʻtkir davrida bemorni tinch qoʻyish, ogʻzida tish protezlari boʻlsa, olib qoʻyish lozim. Ogʻiz atrofi va ichini soʻlak va qusuq qoldiqlaridan tozalab, toza havo kirishini taʼminlash, pastki jagʻni ushlab turish, tilini orqaga tortib ketmasligi va nafas olishini yaxshilash uchun havo oʻtkazgich qoʻyish, yuqori nafas yoʻllarini elektrotsos yordamida tozalash, oshqozonga zond qoʻyish talab etiladi. Miyada qon aylanishini yaxshilovchi dorilar— eufillin 2,4 % 5—10 ml tomir ichiga, magneziy sulfat 25 % 5—10 ml mushak orasiga novokain bilan, papaverin 2 % 2 ml, dibazol 1 % 2—4 ml mushak

orasiga qilinadi. Bemorga birinchi kuni shirinchoy, meva sharbati keyinchalik yutinish boʻlmasa, zond orqali kuniga 5 marta ovqatlantirish talab etiladi.

Umumiy davolash Qiyosiy davolash
gemorragik insult ishemik insult
Nafasolish faoliyatini yaxshilash:yuqori nafas

y‘oʻllarini tozalash, erkin nafasolishga yoʻl qoyish; boshni yuqoriga koʻtarish; ogʻiz ichini soʻlak va qusuq massalaridan tozalash; pastki jagʻni ushlab turish; havo oʻtkazgich qoʻyish; tilning orqaga ketib qolishiga yoʻl qoʻymaslik; burun orqali kateter qoʻyish.Yurak-qon tomir faoliyati buzilishlarida: qon bosim pasayganda: kofein 20% 2,0 ml t/ o, mezaton 1% 2,0 ml m/ o, gidrokortizon 50 mg, prednizolon 60 mg, kokarboksilaza 1 b 00 mg t/ i. Qon bosim koʻtarilganda; dib 2,0 m\o; magneziy sulfat 2 % 5—10,0 ml m/ o

kislorod terapiya;

askorbin kislota 5% 0,5 ml t/i kalsiy xlor 10% 5 — 1 0,0 ml t/i , amniokapron kislatasi 5 % 100ml t/i

noshpa 2,0 ml, pa

paverin 2,0 ml m/ o, kavinton 20 mg yoki terental 5,0 ml NaCL bilan nikotin kislota 1% 1,0 ml, stugeron 1 ta tab. 3 mahal, gemodez 400,0 ml va reopoligyukin 400 ml

Parvarish qilish

Bemorni qimirlatmasdan, nafas olishini yaxshilab, boshini biroz baland koʻtarib, kiyimlarini yechib yotqizish kerak. Agar bemor qusgan boʻlsa, ogʻzini tozalab qoʻyish lozim. Zotiljam boʻlmasligi uchun bemorni oʻng va chapga yonbosh qilib yotqizib turish, orqasiga, koʻkrak qafasiga xantal va bankani kunaro qoʻyish kerak. Antibiotiklar buyuriladi. Dumba, kurak sohalariga oblipexa yoki baliq moyidan surtib turish lozim. Bemorning siydigi tutilib qolsa, kateter qoʻyish bilan siydirib olish kerak. Kasallikning birinchi kunidan boshlab gemiparez yoki gemiplegiya boʻlsa, kontrakturalarning oldini olish uchun falaj boʻlgan qoʻl-oyoqlarni fiziologik holatga keltirish, ularning tagiga yostiq qoʻyib, yelka boʻgʻimi bilan bir xil balandlikda boʻlishini taʼminlash zarur. Falajlangan qoʻlning bir necha marta tanasidan uzoqlashtirib qoʻyish, qoʻlni ichini yuqori (spinasiya) holatga qoʻyish, barmoqlarni toʻgʻrilab ochib qoʻyish lozim. Bularga qum xaltachalardan foydalansa boʻladi. Qoʻltiq ostiga valik yoki yostiqchani 30 daqiqagacha qoʻyish kerak. Oyoqni toʻgʻrilashda tizza boʻgʻimiga va oyoq panjasiga qum xaltachalar qoʻyish kerak boʻladi.

Bemor hushiga kelgan kundan boshlab, yengil uqalash, nafas mashqlari hamda sust harakatlar qilish tavsiya etiladi[2].

Profilaktika

Oldini olish uchun dam olish, mehnat qilish va ovqatlanishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish; ruhiy-asabiy zoʻriqmaslik, tomir kasalliklarini oʻz vaqtida davolatish lozim. Davo nafas olish va yurak-tomir sistemasi faoliyatini barqarorlashtirish, miyaning qon bilan taʼminlanishini yaxshilash, miyada shish paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, jarroxlik usuli yoki zarur dori-darmonlar bilan bemor sogʻligini tiklash, shifobaxsh badan tarbiya, massaj va hokazodan iborat[1].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. ↑ X. Q. Shodmonov, X. Sh. Eshmurodov O. T. Tursunova. ASAB VA RUHIY KASALLIKLAR. «Bilim» nashriyoti, 2004.