Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Insult: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
{{Kasallik2|image=MCA-Stroke-Brain-Human-2.JPG|OMIM=601367|DiseasesDB=2247|MedlinePlus=000726|eMedicineSubj=neuro/9|MeSH=D020521|tagyozuv=Insultdan vafot etgan odam miyasining bir bo'lagi}}
{{Kasallik2|image=MCA-Stroke-Brain-Human-2.JPG|OMIM=601367|DiseasesDB=2247|MedlinePlus=000726|eMedicineSubj=neuro/9|MeSH=D020521|tagyozuv=Insultdan vafot etgan odam miyasining bir boʻlagi}}
'''Insult''' ({{lang-la|insulto}} — zarba, hujum qilmoq) — [[bosh miya]]da [[qon]] aylanishning toʻsatdan buzilib, miya [[toʻqima]]sining zararlanishi va funksiyasining izdan chiqishi; miyaga qon quyilishi. [[Gipertoniya]] kasalligi, miya tomirlari aterosklerozi, [[anevrizma]], [[vaskulit]] va boshqa bir qancha kasalliklar insultga sabab boʻla oladi.
'''Insult''' ({{lang-la|insulto}} — zarba, hujum qilmoq) — [[bosh miya]]da [[qon]] aylanishning toʻsatdan buzilib, miya [[toʻqima]]sining zararlanishi va funksiyasining izdan chiqishi; miyaga qon quyilishi. [[Gipertoniya]] kasalligi, miya tomirlari aterosklerozi, [[anevrizma]], [[vaskulit]] va boshqa bir qancha kasalliklar insultga sabab boʻla oladi.


== Ishemik insultlar ==
== Ishemik insultlar ==


Ishemik insult—boshqacha miya infarkti ham deyiladi. Ishemik insult, asosan, 45—50 yoshdan keyin ko‘proq qariyalarda uchraydi. Bu kasallik kelib chiqishining asosiy sabablari, bosh miya qon tomirlari [[Ateroskleroz|aterosklerozi]], [[xafaqon]] kasalligi, bosh miya qontomirlarining yallig‘lanishi, qon bosimning pasayishi, bosh miya qontomirlarning anevrizmlaridir. Ishemik insultning
Ishemik insult—boshqacha miya infarkti ham deyiladi. Ishemik insult, asosan, 45—50 yoshdan keyin koʻproq qariyalarda uchraydi. Bu kasallik kelib chiqishining asosiy sabablari, bosh miya qon tomirlari [[Ateroskleroz|aterosklerozi]], [[xafaqon]] kasalligi, bosh miya qontomirlarining yalligʻlanishi, qon bosimning pasayishi, bosh miya qontomirlarning anevrizmlaridir. Ishemik insultning


kelib chiqishi asosan bosh miya qontomirlarining qisilishi, ya’ni [[Angiospazm|angiospazmidir]]. Turli xil gemodinamik o‘zgarishlar har xil ruhiy holatlar bosh miya qontomirlarining qisilishiga olib keladi va u yerdan qonning o‘tishi sekinlashadi. Bunda bosh miya to‘qimasida yumshashish holati yuzaga keladi. Qon tomirlari ichida [[tromb]] hosil bo‘lishi, bunda bosh miya qontomirlarida qonning sekin aylanishi tufayli qontomirlar devorida qonning shaklli elementlari cho‘ka boshlaydi. Natijada, qonning o‘zidan tromb hosil bo‘ladi. Tromb hosil bo‘lishiga yana qonning biokimyoviy o‘zgarishi, ya’ni uni ivishining buzilishidir. Bundan  tashqari, kalla suyagi tashqarisidagi ekstrokranial qontomirlarining qisilishi ham ishemik insultga olib keladi.
kelib chiqishi asosan bosh miya qontomirlarining qisilishi, yaʼni [[Angiospazm|angiospazmidir]]. Turli xil gemodinamik oʻzgarishlar har xil ruhiy holatlar bosh miya qontomirlarining qisilishiga olib keladi va u yerdan qonning oʻtishi sekinlashadi. Bunda bosh miya toʻqimasida yumshashish holati yuzaga keladi. Qon tomirlari ichida [[tromb]] hosil boʻlishi, bunda bosh miya qontomirlarida qonning sekin aylanishi tufayli qontomirlar devorida qonning shaklli elementlari choʻka boshlaydi. Natijada, qonning oʻzidan tromb hosil boʻladi. Tromb hosil boʻlishiga yana qonning biokimyoviy oʻzgarishi, yaʼni uni ivishining buzilishidir. Bundan  tashqari, kalla suyagi tashqarisidagi ekstrokranial qontomirlarining qisilishi ham ishemik insultga olib keladi.


=== Klinik manzarasi ===
=== Klinik manzarasi ===


Ishemik insult bo‘lishidan oldin bir necha hafta yoki oylar oldin belgi beradi. Bu belgilar: [[bosh aylanishi]], qisqa vaqt hushning yo‘qolishi, ko‘z oldining qorang‘ilashishi, umumiy darmonsizlik, o‘tib ketuvchi paresteziyalar yoki qo‘l-oyoqdagi [[Parez|parezlardir]]. Kasallik ko‘pincha asta-sekin boshlanadi. Kechasi yoki ertalabga yaqin kuzatiladi. Buning asosiy sababi kechasi tinch yotganda bosh miyadagi qon aylanishi sekinlashadi va tromb hosil bo‘lishiga moyillik ko‘payadi. Ertalab uyqudan turgandan keyin bemor, asosan, hushini yo‘qotmaydi, bemor o‘ng yoki chap tomonida qo‘l-oyog‘ining harakati kamligi yoki yo‘qolganligidan
Ishemik insult boʻlishidan oldin bir necha hafta yoki oylar oldin belgi beradi. Bu belgilar: [[bosh aylanishi]], qisqa vaqt hushning yoʻqolishi, koʻz oldining qorangʻilashishi, umumiy darmonsizlik, oʻtib ketuvchi paresteziyalar yoki qoʻl-oyoqdagi [[Parez|parezlardir]]. Kasallik koʻpincha asta-sekin boshlanadi. Kechasi yoki ertalabga yaqin kuzatiladi. Buning asosiy sababi kechasi tinch yotganda bosh miyadagi qon aylanishi sekinlashadi va tromb hosil boʻlishiga moyillik koʻpayadi. Ertalab uyqudan turgandan keyin bemor, asosan, hushini yoʻqotmaydi, bemor oʻng yoki chap tomonida qoʻl-oyogʻining harakati kamligi yoki yoʻqolganligidan


shikoyat qiladi. Ishemik insult bo‘lganda bemorning hushi saqlangan bo‘lib, bosh og‘riq bo‘lmaydi yoki juda kam rivojlangan bo‘ladi. Yuz terisi oqargan, tomir urishi pasaygan, [[qon bosimi]] pasaygan, tana harorati bir meyorda saqlangan yoki subfebril bo‘ladi. Asab sohasida juda rivojlanmagan meningial belgilar, kalla [[bosh miya nervlari]] VII—XII juftida markaziy falajlanish faqat qarama-qarshi tomonda kuzatiladi. O‘ng yoki chap tomonda gemiparez yoki gemiplegiya markaziy xarakterda tonusi  baland, trofikasi buzilmagan. Pay reflekslarining anizorefleksiyasi, 1— 3—4-kunlari pay reflekslari pasaygan bo‘ladi yoki umuman chaqirilmasligi
shikoyat qiladi. Ishemik insult boʻlganda bemorning hushi saqlangan boʻlib, bosh ogʻriq boʻlmaydi yoki juda kam rivojlangan boʻladi. Yuz terisi oqargan, tomir urishi pasaygan, [[qon bosimi]] pasaygan, tana harorati bir meyorda saqlangan yoki subfebril boʻladi. Asab sohasida juda rivojlanmagan meningial belgilar, kalla [[bosh miya nervlari]] VII—XII juftida markaziy falajlanish faqat qarama-qarshi tomonda kuzatiladi. Oʻng yoki chap tomonda gemiparez yoki gemiplegiya markaziy xarakterda tonusi  baland, trofikasi buzilmagan. Pay reflekslarining anizorefleksiyasi, 1— 3—4-kunlari pay reflekslari pasaygan boʻladi yoki umuman chaqirilmasligi


mumkin. Keyinchalik patologik reflekslari paydo bo‘ladi (Babinskiy, Rassolima). Sezgi sohasining chap yoki o‘ng tomonida gemigipesteziya kuzatiladi.
mumkin. Keyinchalik patologik reflekslari paydo boʻladi (Babinskiy, Rassolima). Sezgi sohasining chap yoki oʻng tomonida gemigipesteziya kuzatiladi.


Gipergidroz, ba’zan bemorning hushi karaxt, tezda muloqotga kirisha olmaydi, savollarga javob berishi qiyin kechadi. Motor afaziyasi — bemor gapga tushunadi, lekin gapira olmaydi. Sensor afaziyasi — bemor gapga tushunmaydi hamda gapira olmaydi. Bosh miyaning oldingi arteriyasi zararlanganda bemorning yuzida gemispazm — yuzning bir tomonga tortilib turishi, gemiparez ko‘proq oyoqlarda, [[gemianesteziya]], [[ataksiya]] — muvozanatning buzilishi, [[giperkinez]] — ixtiyorsiz harakatlar kuzatiladi. Ruhiyatning buzilishi ([[eyforiya]], o‘z-o‘ziga tanqidchilikning pasayishi). Bosh miyaning orqa arteriyasi zararlanganda esa ataksiya, [[gemianopsiya]], alternashgan belgilar (ptoz, tashqariga qarab qolgan g‘ilaylik chap tomonda, gemiplegiya, gemianesteziya esa o‘ng tomonda) kuzatiladi.
Gipergidroz, baʼzan bemorning hushi karaxt, tezda muloqotga kirisha olmaydi, savollarga javob berishi qiyin kechadi. Motor afaziyasi — bemor gapga tushunadi, lekin gapira olmaydi. Sensor afaziyasi — bemor gapga tushunmaydi hamda gapira olmaydi. Bosh miyaning oldingi arteriyasi zararlanganda bemorning yuzida gemispazm — yuzning bir tomonga tortilib turishi, gemiparez koʻproq oyoqlarda, [[gemianesteziya]], [[ataksiya]] — muvozanatning buzilishi, [[giperkinez]] — ixtiyorsiz harakatlar kuzatiladi. Ruhiyatning buzilishi ([[eyforiya]], oʻz-oʻziga tanqidchilikning pasayishi). Bosh miyaning orqa arteriyasi zararlanganda esa ataksiya, [[gemianopsiya]], alternashgan belgilar (ptoz, tashqariga qarab qolgan gʻilaylik chap tomonda, gemiplegiya, gemianesteziya esa oʻng tomonda) kuzatiladi.


Ishemik insultning vertebrobazillar qontomirlar sohasida (umurtqa, bazillar arteriyalar va orqa miya arteriyasi) zararlanish bo‘lsa, bemor bosh aylanishi, ko‘ngil aynish, [[qusish]] va muvozanatning buzilishi (mastga o‘xshab yurish), quloqda shovqin bo‘lishidan, ensa va bo‘yinning orqa sohasidagi og‘riqdan shikoyat qiladi. Asab sohasini tekshirganimizda nistagm, diplopiya, ataksiya (statik va dinamik), nutq o‘zgarishlari, ko‘rish va eshitishning pasayishi, dizartriya, o‘tkinchi tetraparezlar hamda hushning o‘tkinchi buzilishlari kuzatiladi. Ishemik insultlar ko‘proq qari yoshdagi odamlarda uchraydi. Bosh miya qontomirlar aterosklerozi, arterial gipotenziya, [[stenokardiya]], [[Miokard infarkti|infarkt miokard]] va boshqa kasalliklar natijasida kelib chiqadi.
Ishemik insultning vertebrobazillar qontomirlar sohasida (umurtqa, bazillar arteriyalar va orqa miya arteriyasi) zararlanish boʻlsa, bemor bosh aylanishi, koʻngil aynish, [[qusish]] va muvozanatning buzilishi (mastga oʻxshab yurish), quloqda shovqin boʻlishidan, ensa va boʻyinning orqa sohasidagi ogʻriqdan shikoyat qiladi. Asab sohasini tekshirganimizda nistagm, diplopiya, ataksiya (statik va dinamik), nutq oʻzgarishlari, koʻrish va eshitishning pasayishi, dizartriya, oʻtkinchi tetraparezlar hamda hushning oʻtkinchi buzilishlari kuzatiladi. Ishemik insultlar koʻproq qari yoshdagi odamlarda uchraydi. Bosh miya qontomirlar aterosklerozi, arterial gipotenziya, [[stenokardiya]], [[Miokard infarkti|infarkt miokard]] va boshqa kasalliklar natijasida kelib chiqadi.


== Gemorragik insult ==
== Gemorragik insult ==


Gemorragik insult, boshqacha aytganda bosh miyaga qon quyilishdir. Asosiy keltirib chiqaruvchi sabablar: [[xafaqon]] kasalligi, bosh miya aterosklerozi, ularning birgalikdagi uyg‘unlashishi, bosh miya qontomirlarining anevrizmlari, bosh miya jarohatlari, vaskulitlar, [[leykoz]], [[Qandli diabet|qand kasallig]]<nowiki/>i va boshqalar. Bosh miyaga qon quyilishiga ikkita asosiy sabab bo‘ladi. Birinchidan, qontomirlarining yorilib ketishi bo‘lsa, ikkinchidan, qontomirlar o‘tkazuvchanligining buzilishi, bunda qontomirlar yorilmaydi.
Gemorragik insult, boshqacha aytganda bosh miyaga qon quyilishdir. Asosiy keltirib chiqaruvchi sabablar: [[xafaqon]] kasalligi, bosh miya aterosklerozi, ularning birgalikdagi uygʻunlashishi, bosh miya qontomirlarining anevrizmlari, bosh miya jarohatlari, vaskulitlar, [[leykoz]], [[Qandli diabet|qand kasallig]]<nowiki/>i va boshqalar. Bosh miyaga qon quyilishiga ikkita asosiy sabab boʻladi. Birinchidan, qontomirlarining yorilib ketishi boʻlsa, ikkinchidan, qontomirlar oʻtkazuvchanligining buzilishi, bunda qontomirlar yorilmaydi.


=== Klinik manzarasi ===
=== Klinik manzarasi ===


Gemorragik insult ko‘proq kunduz kunlari, bemor ruhiy holatidan keyin qattiq xafachilik, noxush xabarlar, juda kuchli hayajonlanishdan keyin boshlanadi. Kasallik ko‘pincha to‘satdan boshlanib bemorning hushi yo‘qoladi va bemor yiqiladi. Bemorda kuchli bosh og‘riq, yuzning qizarishi, [[qusish]], tana harorati ko‘tarilgan bo‘lib, sopor yoki koma holatiga tushadi. Umumiy ahvoli juda og‘ir bo‘lib, burun-lab atrofi ko‘kargan nafas olishi tez yuzaki tovush bilan xirillab chiqadi. Qon bosimi baland— 220/140 simob ustuniga teng yoki undan ham oshgan, tomir urishi tezlashgan. Asab sohasi tekshirganimizda meningial belgilar (ensa mushagi tarangligi, Kernig, Brudzinskiy) juda rivojlangan, chunki bosh miyada shish borligi uchun, yuzi asimmetriya, burun-lab qatlami silliqlashgan, og‘iz burchagi
Gemorragik insult koʻproq kunduz kunlari, bemor ruhiy holatidan keyin qattiq xafachilik, noxush xabarlar, juda kuchli hayajonlanishdan keyin boshlanadi. Kasallik koʻpincha toʻsatdan boshlanib bemorning hushi yoʻqoladi va bemor yiqiladi. Bemorda kuchli bosh ogʻriq, yuzning qizarishi, [[qusish]], tana harorati koʻtarilgan boʻlib, sopor yoki koma holatiga tushadi. Umumiy ahvoli juda ogʻir boʻlib, burun-lab atrofi koʻkargan nafas olishi tez yuzaki tovush bilan xirillab chiqadi. Qon bosimi baland— 220/140 simob ustuniga teng yoki undan ham oshgan, tomir urishi tezlashgan. Asab sohasi tekshirganimizda meningial belgilar (ensa mushagi tarangligi, Kernig, Brudzinskiy) juda rivojlangan, chunki bosh miyada shish borligi uchun, yuzi asimmetriya, burun-lab qatlami silliqlashgan, ogʻiz burchagi


pastga tushgan, ko‘z qorachig‘i anizokoriyasi, qorachiqning yorug‘likka javob reaksiyasi susaygan yoki yo‘qolgan. Yutinish va gapirish yo‘qolgan, o‘ng
pastga tushgan, koʻz qorachigʻi anizokoriyasi, qorachiqning yorugʻlikka javob reaksiyasi susaygan yoki yoʻqolgan. Yutinish va gapirish yoʻqolgan, oʻng


yoki chap tomonda qo‘l-oyoqning falajlanishi, oyoq panjasi tashqariga buralib qolgan, qo‘llarni ko‘tarib tashlaganda falajlangan qo‘l «qamchisimondek»
yoki chap tomonda qoʻl-oyoqning falajlanishi, oyoq panjasi tashqariga buralib qolgan, qoʻllarni koʻtarib tashlaganda falajlangan qoʻl «qamchisimondek»


tezda tushib ketadi, oyoqda ham shunday bo‘ladi. Qo‘l-oyoqlarda mushaklar tonusi pasaygan — gipotoniya, pay reflekslari pasaygan yoki chaqirilmaydi, patologik reflekslari uchraydi. Sezgi kamayadi yoki yo‘qoladi. [[Falaj|Falajlanish]] hamma vaqt markaziy xarakterda bo‘lgani uchun asta-sekinlik bilan mushaklar tonusi oshib boradi, pay reflekslari baland, gapirishi noaniq— dizartriya, motor va sensor afaziyalar kuzatiladi. Agar qon miya qorinchalariga quyilsa, bunda kasalning ahvoli juda ham og‘ir — koma holatida, nigoh qarash, qusish, yurakning tez-tez urishi, nafas olishning qiyinlashishi va tutqanoq xuruji klonik va tonik qaltirashlar kuzatiladi. Biryilgacha—tiklanish davri, bir yildan keyin esa ''qoldiq davri'' deyiladi.
tezda tushib ketadi, oyoqda ham shunday boʻladi. Qoʻl-oyoqlarda mushaklar tonusi pasaygan — gipotoniya, pay reflekslari pasaygan yoki chaqirilmaydi, patologik reflekslari uchraydi. Sezgi kamayadi yoki yoʻqoladi. [[Falaj|Falajlanish]] hamma vaqt markaziy xarakterda boʻlgani uchun asta-sekinlik bilan mushaklar tonusi oshib boradi, pay reflekslari baland, gapirishi noaniq— dizartriya, motor va sensor afaziyalar kuzatiladi. Agar qon miya qorinchalariga quyilsa, bunda kasalning ahvoli juda ham ogʻir — koma holatida, nigoh qarash, qusish, yurakning tez-tez urishi, nafas olishning qiyinlashishi va tutqanoq xuruji klonik va tonik qaltirashlar kuzatiladi. Biryilgacha—tiklanish davri, bir yildan keyin esa ''qoldiq davri'' deyiladi.


== Pardalar orasiga qon quyilishi ==
== Pardalar orasiga qon quyilishi ==


Pardalar orasiga qon quyilishi—boshqacha subaraxnoidal qon quyilish deyiladi. Bunda qon miya pardalarining orasiga qontomirlarining yorilishi natijasida quyiladi. Miyaning asosi va ustki qismlarida qon quyiladi. Bemor qattiq bosh og‘rishidan, ko‘ngil aynishidan va qusishdan shikoyat qiladi. Asab sohasida meningial belgilar kuzatiladi. Bemor yorug‘likka, tashqi ta’sirotlarga juda ham ta’sirchan bo‘ladi. Tutqanoq belgilari bosh miyaning ustki (konveksital) qismida qon quyilganda klonik-tonik qaltirashlar kuzatiladi. Agar miyaning asosi (bazillar)da qon quyilish bo‘lsa, bunda II— III—IV—VI kalla bosh miya nervlarining zararlanishi kuzatiladi. Qo‘l va oyoqlarda falajlanish bo‘lmaydi, gipotonus, giperrefleksiya, [[giperesteziya]], bemorda ruhiy qo‘zg‘alishlar kuzatiladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda nafas olish va yurak ish faoliyatining buzilishlari, yuz terisi ko‘kargan, hushi yo‘qolgan, tana harorati 39°C va undan ham yuqori bo‘ladi. Miyacha yarim sharlariga qon quyilganda bosh aylanish, qusish, ensa va bo‘yinning orqa tomonida og‘riq, nistagm, ataksiya holatlari kuzatiladi. Miya ustunida qon quyilsa, kalla bosh miyanervlarining yadrolari  va ularning yo‘llarini zararlaydi. Bunda alternashgan alomatlar (yuzning bir tomonida kalla bosh miya nervlarining falajlanishi bo‘lsa, qarama-qarshi tomonda esa gemiparez) kuzatiladi. Bosh miya to‘qimalariga qon quyilsa, ko‘proq ichki kapsula, o‘rta miya arteriyasida bo‘lsa, umumiy miya belgilari, mahalliy miya belgilari bilan birgalikda keladi. Bosh miya po‘stlog‘iga yaqin joyda qon quyilsa, nutq buzilishlari motor yoki sensor afaziya bo‘ladi. Meningial belgilar bunda kamroq uchraydi, orqa miya suyuqligida qon bo‘lmaydi. Agar orqa miya suyuqligida qon bo‘lsa, unda aralash qon ketishi kuzatiladi.
Pardalar orasiga qon quyilishi—boshqacha subaraxnoidal qon quyilish deyiladi. Bunda qon miya pardalarining orasiga qontomirlarining yorilishi natijasida quyiladi. Miyaning asosi va ustki qismlarida qon quyiladi. Bemor qattiq bosh ogʻrishidan, koʻngil aynishidan va qusishdan shikoyat qiladi. Asab sohasida meningial belgilar kuzatiladi. Bemor yorugʻlikka, tashqi taʼsirotlarga juda ham taʼsirchan boʻladi. Tutqanoq belgilari bosh miyaning ustki (konveksital) qismida qon quyilganda klonik-tonik qaltirashlar kuzatiladi. Agar miyaning asosi (bazillar)da qon quyilish boʻlsa, bunda II— III—IV—VI kalla bosh miya nervlarining zararlanishi kuzatiladi. Qoʻl va oyoqlarda falajlanish boʻlmaydi, gipotonus, giperrefleksiya, [[giperesteziya]], bemorda ruhiy qoʻzgʻalishlar kuzatiladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda nafas olish va yurak ish faoliyatining buzilishlari, yuz terisi koʻkargan, hushi yoʻqolgan, tana harorati 39°C va undan ham yuqori boʻladi. Miyacha yarim sharlariga qon quyilganda bosh aylanish, qusish, ensa va boʻyinning orqa tomonida ogʻriq, nistagm, ataksiya holatlari kuzatiladi. Miya ustunida qon quyilsa, kalla bosh miyanervlarining yadrolari  va ularning yoʻllarini zararlaydi. Bunda alternashgan alomatlar (yuzning bir tomonida kalla bosh miya nervlarining falajlanishi boʻlsa, qarama-qarshi tomonda esa gemiparez) kuzatiladi. Bosh miya toʻqimalariga qon quyilsa, koʻproq ichki kapsula, oʻrta miya arteriyasida boʻlsa, umumiy miya belgilari, mahalliy miya belgilari bilan birgalikda keladi. Bosh miya poʻstlogʻiga yaqin joyda qon quyilsa, nutq buzilishlari motor yoki sensor afaziya boʻladi. Meningial belgilar bunda kamroq uchraydi, orqa miya suyuqligida qon boʻlmaydi. Agar orqa miya suyuqligida qon boʻlsa, unda aralash qon ketishi kuzatiladi.


Subaraxnoidal qon ketish 50 yoshgacha bo‘lgan bemorlarda uchraydi. Bunga sabab bosh miya qontomirlar anevrizmlari 50 %ni tashkil etadi. Kamroq holatlarda arterial gipertenziya va bosh miya qontomirlari aterosklerozi sababchi bo‘ladi.
Subaraxnoidal qon ketish 50 yoshgacha boʻlgan bemorlarda uchraydi. Bunga sabab bosh miya qontomirlar anevrizmlari 50 %ni tashkil etadi. Kamroq holatlarda arterial gipertenziya va bosh miya qontomirlari aterosklerozi sababchi boʻladi.


=== Klinik manzarasi ===
=== Klinik manzarasi ===


Unda meningial va umumiy miya belgilari juda rivojlangan bo‘ladi. Mahalliy miya belgilari bo‘lmaydi yoki kam rivojlangan bo‘ladi. Qon ketish to‘satdan boshlanadi. Bemorda birdan bosh og‘riq, ensa mushagining tarangligi, Kernig, Brudzinskiy belgilari rivojlangan bo‘ladi. Bosh og‘riq kuchli bo‘lib, uning ta’siridan bemorlar qichqirib yuboradi, qo‘llari bilan boshini ushlaydi, bosadi. Yuzi qizargan, ruhiy qo‘zg‘alishlar, qochishga harakat qiladilar, to‘shakda yotolmaydi, tana harorati baland bo‘ladi. Orqa miya suyuqligida qon bo‘ladi. Og‘ir hollarda bemorning hushi bo‘lmaydi, sopor yoki koma holatda bo‘ladi. Mahalliy miya belgilaridan—
Unda meningial va umumiy miya belgilari juda rivojlangan boʻladi. Mahalliy miya belgilari boʻlmaydi yoki kam rivojlangan boʻladi. Qon ketish toʻsatdan boshlanadi. Bemorda birdan bosh ogʻriq, ensa mushagining tarangligi, Kernig, Brudzinskiy belgilari rivojlangan boʻladi. Bosh ogʻriq kuchli boʻlib, uning taʼsiridan bemorlar qichqirib yuboradi, qoʻllari bilan boshini ushlaydi, bosadi. Yuzi qizargan, ruhiy qoʻzgʻalishlar, qochishga harakat qiladilar, toʻshakda yotolmaydi, tana harorati baland boʻladi. Orqa miya suyuqligida qon boʻladi. Ogʻir hollarda bemorning hushi boʻlmaydi, sopor yoki koma holatda boʻladi. Mahalliy miya belgilaridan—


g‘ilaylik, diplopiya va yengil gemiparezlar bo‘ladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda kasallik birdan boshlanib, hushning yo‘qolishi, nafas olish shovqinli
gʻilaylik, diplopiya va yengil gemiparezlar boʻladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda kasallik birdan boshlanib, hushning yoʻqolishi, nafas olish shovqinli


bo‘lib, bemor xirillab nafas oladi. Sopor va [[koma]] holatiga tezda tushib qoladi. Bemorning tana harorati 39—40°C, sovuq qotganday titrash, tomir
boʻlib, bemor xirillab nafas oladi. Sopor va [[koma]] holatiga tezda tushib qoladi. Bemorning tana harorati 39—40°C, sovuq qotganday titrash, tomir


urishi tezlashgan, sovuq ter bosish, orqa miyani punksiya qilganda orqa miya suyuqligida qon bo‘ladi. Mahalliy miya belgilari kam rivojlangan bo‘ladi.
urishi tezlashgan, sovuq ter bosish, orqa miyani punksiya qilganda orqa miya suyuqligida qon boʻladi. Mahalliy miya belgilari kam rivojlangan boʻladi.


Mushaklarda tonik tirishish, gipotoniya bilan almashinib turadi.
Mushaklarda tonik tirishish, gipotoniya bilan almashinib turadi.
== Davosi ==
== Davosi ==


Tibbiyot hamshiralari insult bilan og‘rigan bemorlarni juda ehtiyotlik bilan qarashlari talab etiladi. Bemor boshini tana qismidan biroz baland ko‘tarib qo‘yish, harakat qilishlariga yo‘l qo‘ymaslik lozim. Kasallikning o‘tkir davrida bemorni tinch qo‘yish, og‘zida tish protezlari bo‘lsa, olib qo‘yish lozim. Og‘iz atrofi va ichini so‘lak va qusuq qoldiqlaridan tozalab, toza havo kirishini ta’minlash, pastki jag‘ni ushlab turish, tilini orqaga tortib ketmasligi va nafas olishini yaxshilash uchun havo o‘tkazgich qo‘yish, yuqori nafas yo‘llarini elektrotsos yordamida tozalash, oshqozonga zond qo‘yish talab etiladi. Miyada qon aylanishini yaxshilovchi dorilar— eufillin 2,4 % 5—10 ml tomir ichiga, magneziy sulfat 25 % 5—10 ml mushak orasiga [[novokain]] bilan, papaverin 2 % 2 ml, [[dibazol]] 1 % 2—4 ml mushak
Tibbiyot hamshiralari insult bilan ogʻrigan bemorlarni juda ehtiyotlik bilan qarashlari talab etiladi. Bemor boshini tana qismidan biroz baland koʻtarib qoʻyish, harakat qilishlariga yoʻl qoʻymaslik lozim. Kasallikning oʻtkir davrida bemorni tinch qoʻyish, ogʻzida tish protezlari boʻlsa, olib qoʻyish lozim. Ogʻiz atrofi va ichini soʻlak va qusuq qoldiqlaridan tozalab, toza havo kirishini taʼminlash, pastki jagʻni ushlab turish, tilini orqaga tortib ketmasligi va nafas olishini yaxshilash uchun havo oʻtkazgich qoʻyish, yuqori nafas yoʻllarini elektrotsos yordamida tozalash, oshqozonga zond qoʻyish talab etiladi. Miyada qon aylanishini yaxshilovchi dorilar— eufillin 2,4 % 5—10 ml tomir ichiga, magneziy sulfat 25 % 5—10 ml mushak orasiga [[novokain]] bilan, papaverin 2 % 2 ml, [[dibazol]] 1 % 2—4 ml mushak


orasiga qilinadi. Bemorga birinchi kuni shirinchoy, meva sharbati keyinchalik yutinish bo‘lmasa, zond orqali kuniga 5 marta ovqatlantirish talab etiladi.
orasiga qilinadi. Bemorga birinchi kuni shirinchoy, meva sharbati keyinchalik yutinish boʻlmasa, zond orqali kuniga 5 marta ovqatlantirish talab etiladi.
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|+
|+
|-
|-
|Nafasolish faoliyatini yaxshilash:yuqori nafas
|Nafasolish faoliyatini yaxshilash:yuqori nafas
y‘o‘llarini tozalash, erkin nafasolishga yo‘l qoyish;  
y‘oʻllarini tozalash, erkin nafasolishga yoʻl qoyish;  
boshni yuqoriga ko‘tarish; og‘iz ichini so‘lak va qusuq  
boshni yuqoriga koʻtarish; ogʻiz ichini soʻlak va qusuq  
massalaridan tozalash; pastki jag‘ni
massalaridan tozalash; pastki jagʻni
ushlab turish; havo o‘tkazgich qo‘yish; tilning
ushlab turish; havo oʻtkazgich qoʻyish; tilning
orqaga ketib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik; burun  
orqaga ketib qolishiga yoʻl qoʻymaslik; burun  
orqali kateter qo‘yish.Yurak-qon tomir faoliyati
orqali kateter qoʻyish.Yurak-qon tomir faoliyati
buzilishlarida: qon bosim pasayganda: kofein 20%
buzilishlarida: qon bosim pasayganda: kofein 20%
2,0 ml t/ o, mezaton 1% 2,0 ml m/ o, gidrokortizon  
2,0 ml t/ o, mezaton 1% 2,0 ml m/ o, gidrokortizon  
50 mg, prednizolon 60 mg, kokarboksilaza
50 mg, prednizolon 60 mg, kokarboksilaza
1 b 00 mg t/ i. Qon bosim ko‘tarilganda; dib 2,0 m\o;  
1 b 00 mg t/ i. Qon bosim koʻtarilganda; dib 2,0 m\o;  
magneziy sulfat 2 % 5—10,0 ml m/ o
magneziy sulfat 2 % 5—10,0 ml m/ o
|kislorod terapiya;
|kislorod terapiya;
=== Parvarish qilish ===
=== Parvarish qilish ===


Bemorni qimirlatmasdan, nafas olishini yaxshilab, boshini biroz baland ko‘tarib, kiyimlarini yechib yotqizish kerak. Agar bemor qusgan bo‘lsa, og‘zini tozalab qo‘yish lozim. [[Zotiljam]] bo‘lmasligi uchun bemorni o‘ng va chapga yonbosh qilib yotqizib turish, orqasiga, ko‘krak qafasiga xantal va bankani kunaro qo‘yish kerak. Antibiotiklar buyuriladi. Dumba, kurak sohalariga oblipexa yoki baliq moyidan surtib turish lozim. Bemorning siydigi tutilib qolsa, [[kateter]] qo‘yish bilan siydirib olish kerak. Kasallikning birinchi kunidan boshlab [[gemiparez]] yoki gemiplegiya bo‘lsa, kontrakturalarning oldini olish uchun falaj bo‘lgan qo‘l-oyoqlarni fiziologik holatga keltirish, ularning tagiga yostiq qo‘yib, yelka bo‘g‘imi bilan bir xil balandlikda bo‘lishini ta’minlash zarur. Falajlangan qo‘lning bir necha marta tanasidan uzoqlashtirib qo‘yish, qo‘lni ichini yuqori (spinasiya) holatga qo‘yish, barmoqlarni to‘g‘rilab ochib qo‘yish lozim. Bularga qum xaltachalardan foydalansa bo‘ladi. Qo‘ltiq ostiga valik yoki yostiqchani 30 daqiqagacha qo‘yish kerak. Oyoqni to‘g‘rilashda tizza bo‘g‘imiga va oyoq panjasiga qum xaltachalar qo‘yish kerak bo‘ladi.
Bemorni qimirlatmasdan, nafas olishini yaxshilab, boshini biroz baland koʻtarib, kiyimlarini yechib yotqizish kerak. Agar bemor qusgan boʻlsa, ogʻzini tozalab qoʻyish lozim. [[Zotiljam]] boʻlmasligi uchun bemorni oʻng va chapga yonbosh qilib yotqizib turish, orqasiga, koʻkrak qafasiga xantal va bankani kunaro qoʻyish kerak. Antibiotiklar buyuriladi. Dumba, kurak sohalariga oblipexa yoki baliq moyidan surtib turish lozim. Bemorning siydigi tutilib qolsa, [[kateter]] qoʻyish bilan siydirib olish kerak. Kasallikning birinchi kunidan boshlab [[gemiparez]] yoki gemiplegiya boʻlsa, kontrakturalarning oldini olish uchun falaj boʻlgan qoʻl-oyoqlarni fiziologik holatga keltirish, ularning tagiga yostiq qoʻyib, yelka boʻgʻimi bilan bir xil balandlikda boʻlishini taʼminlash zarur. Falajlangan qoʻlning bir necha marta tanasidan uzoqlashtirib qoʻyish, qoʻlni ichini yuqori (spinasiya) holatga qoʻyish, barmoqlarni toʻgʻrilab ochib qoʻyish lozim. Bularga qum xaltachalardan foydalansa boʻladi. Qoʻltiq ostiga valik yoki yostiqchani 30 daqiqagacha qoʻyish kerak. Oyoqni toʻgʻrilashda tizza boʻgʻimiga va oyoq panjasiga qum xaltachalar qoʻyish kerak boʻladi.


Bemor hushiga kelgan kundan boshlab, yengil uqalash, nafas mashqlari hamda sust harakatlar qilish tavsiya etiladi<ref>{{Kitob manbasi|title=ASAB VA RUHIY KASALLIKLAR|publisher=«Bilim» nashriyoti, 2004|author=X. Q. Shodmonov, X. Sh. Eshmurodov O. T. Tursunova}}</ref>.
Bemor hushiga kelgan kundan boshlab, yengil uqalash, nafas mashqlari hamda sust harakatlar qilish tavsiya etiladi<ref>{{Kitob manbasi|title=ASAB VA RUHIY KASALLIKLAR|publisher=«Bilim» nashriyoti, 2004|author=X. Q. Shodmonov, X. Sh. Eshmurodov O. T. Tursunova}}</ref>.

2026-yil 20-noyabr, 11:58 dagi (joriy) koʻrinishi

Insult
MCA-Stroke-Brain-Human-2
Insultdan vafot etgan odam miyasining bir boʻlagi
 
Klassifikatsiyasi va tashqi linklar
OMIM 601367
DiseasesDB 2247
MedlinePlus 000726
eMedicine neuro/9/{{{eMedicineTopic}}}
MeSH D020521

Insult (lotincha: insulto — zarba, hujum qilmoq) — bosh miyada qon aylanishning toʻsatdan buzilib, miya toʻqimasining zararlanishi va funksiyasining izdan chiqishi; miyaga qon quyilishi. Gipertoniya kasalligi, miya tomirlari aterosklerozi, anevrizma, vaskulit va boshqa bir qancha kasalliklar insultga sabab boʻla oladi.

Gemorragik va ishemik insultlar farq qilinadi. Gemorragik insult yoki apopleksiyada miyaga qon quyiladi. Garchi insult koʻpchilik odamlarda toʻsatdan paydo boʻlsada, biroq kasallik nishonasi oldindan seziladi. Masalan, gipertoniya kasalligi va aterosklerozda miyaga toʻsatdan, koʻpincha kishi hayajonlanganda qon quyiladi. Baʼzan bosh gʻuvillaydi, ogʻriydi, aylanadi, boshda ogʻirlik seziladi. Qon quyilishi (gemorragiya) miya toʻqimasini yemirib, tegishli funksiyalarni buzadi; kishi hushdan ketib, qusadi, yuzi qizaradi, tez-tez chuqur, koʻpincha xirillab nafas oladi, pulsi tarang va siyraklashgan boʻladi, harorati koʻtariladi, siydik va najasi kelmay qoladi yoki beixtiyor chiqib ketadi. Hayot uchun xavfli bu holat 1—3 kun davom etib, keyin bemor hushiga keladi va miyaning biror sohasi zararlanganligini koʻrsatuvchi belgilar yuzaga chiqadi; koʻpincha gavdaning oʻng yoki chap qismi falaj boʻladi (gemiplegiya), bemor tildan qoladi yoki tuzuk gapira olmaydi. Bir necha oydan keyin falaj deyarli barham topishi, bemor yana tilga kirishi mumkin.

MCA Territory Infarct
Oʻng yarimsharida ishemik insult boʻlgan miyaning KT tasviri.

Ishemik insult miya tomirlarining trombozi natijasida paydo boʻladi, bu miya toʻqimasining yumshashi — miya infarktiga sabab boʻladi. Bosh ogʻrishi, aylanishi kabi dastlabki belgilar paydo boʻlgandan keyin bemor hushdan ketmay, qoʻl yoki oyoq uvishadi, soʻngra parez yoki falaj boʻladi, sezish qobiliyati yoʻqoladi yoki pasayadi, nutq buziladi. Bemorning rangi oʻchgan, koʻz qorachiqlari tor, pulsi zaif, ammo harorati normal boʻladi. Buzilgan funksiyalar bir necha oyda asliga kelishi mumkin.

Emboliyaga aloqador insultda miyada qon aylanishi toʻsatdan (baʼzan jismoniy zoʻriqishdan) buziladi. Emboliyadan oldin kishining umumiy ahvoli ogʻirlashadi: darmoni quriydi, halloslaydi, yuragi "oʻynaydi", harorati koʻtariladi. Miya toʻqimasi qonsizlanganligi tufayli qoʻl-oyoq falaj boʻladi, sezmaydi, baʼzan nutq buziladi. Buzilgan funksiyalar 1—3 oy ichida (baʼzan toʻla) tiklanishi mumkin. Insultning dastlabki belgilari paydo boʻlganda darhol vrach chaqirish, bemorni tamomila tinch qoʻyish kerak. Keyin u vrach maslahati bilan parvarish qilinadi[1].

Ishemik insultlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ishemik insult—boshqacha miya infarkti ham deyiladi. Ishemik insult, asosan, 45—50 yoshdan keyin koʻproq qariyalarda uchraydi. Bu kasallik kelib chiqishining asosiy sabablari, bosh miya qon tomirlari aterosklerozi, xafaqon kasalligi, bosh miya qontomirlarining yalligʻlanishi, qon bosimning pasayishi, bosh miya qontomirlarning anevrizmlaridir. Ishemik insultning

kelib chiqishi asosan bosh miya qontomirlarining qisilishi, yaʼni angiospazmidir. Turli xil gemodinamik oʻzgarishlar har xil ruhiy holatlar bosh miya qontomirlarining qisilishiga olib keladi va u yerdan qonning oʻtishi sekinlashadi. Bunda bosh miya toʻqimasida yumshashish holati yuzaga keladi. Qon tomirlari ichida tromb hosil boʻlishi, bunda bosh miya qontomirlarida qonning sekin aylanishi tufayli qontomirlar devorida qonning shaklli elementlari choʻka boshlaydi. Natijada, qonning oʻzidan tromb hosil boʻladi. Tromb hosil boʻlishiga yana qonning biokimyoviy oʻzgarishi, yaʼni uni ivishining buzilishidir. Bundan tashqari, kalla suyagi tashqarisidagi ekstrokranial qontomirlarining qisilishi ham ishemik insultga olib keladi.

Klinik manzarasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ishemik insult boʻlishidan oldin bir necha hafta yoki oylar oldin belgi beradi. Bu belgilar: bosh aylanishi, qisqa vaqt hushning yoʻqolishi, koʻz oldining qorangʻilashishi, umumiy darmonsizlik, oʻtib ketuvchi paresteziyalar yoki qoʻl-oyoqdagi parezlardir. Kasallik koʻpincha asta-sekin boshlanadi. Kechasi yoki ertalabga yaqin kuzatiladi. Buning asosiy sababi kechasi tinch yotganda bosh miyadagi qon aylanishi sekinlashadi va tromb hosil boʻlishiga moyillik koʻpayadi. Ertalab uyqudan turgandan keyin bemor, asosan, hushini yoʻqotmaydi, bemor oʻng yoki chap tomonida qoʻl-oyogʻining harakati kamligi yoki yoʻqolganligidan

shikoyat qiladi. Ishemik insult boʻlganda bemorning hushi saqlangan boʻlib, bosh ogʻriq boʻlmaydi yoki juda kam rivojlangan boʻladi. Yuz terisi oqargan, tomir urishi pasaygan, qon bosimi pasaygan, tana harorati bir meyorda saqlangan yoki subfebril boʻladi. Asab sohasida juda rivojlanmagan meningial belgilar, kalla bosh miya nervlari VII—XII juftida markaziy falajlanish faqat qarama-qarshi tomonda kuzatiladi. Oʻng yoki chap tomonda gemiparez yoki gemiplegiya markaziy xarakterda tonusi baland, trofikasi buzilmagan. Pay reflekslarining anizorefleksiyasi, 1— 3—4-kunlari pay reflekslari pasaygan boʻladi yoki umuman chaqirilmasligi

mumkin. Keyinchalik patologik reflekslari paydo boʻladi (Babinskiy, Rassolima). Sezgi sohasining chap yoki oʻng tomonida gemigipesteziya kuzatiladi.

Gipergidroz, baʼzan bemorning hushi karaxt, tezda muloqotga kirisha olmaydi, savollarga javob berishi qiyin kechadi. Motor afaziyasi — bemor gapga tushunadi, lekin gapira olmaydi. Sensor afaziyasi — bemor gapga tushunmaydi hamda gapira olmaydi. Bosh miyaning oldingi arteriyasi zararlanganda bemorning yuzida gemispazm — yuzning bir tomonga tortilib turishi, gemiparez koʻproq oyoqlarda, gemianesteziya, ataksiya — muvozanatning buzilishi, giperkinez — ixtiyorsiz harakatlar kuzatiladi. Ruhiyatning buzilishi (eyforiya, oʻz-oʻziga tanqidchilikning pasayishi). Bosh miyaning orqa arteriyasi zararlanganda esa ataksiya, gemianopsiya, alternashgan belgilar (ptoz, tashqariga qarab qolgan gʻilaylik chap tomonda, gemiplegiya, gemianesteziya esa oʻng tomonda) kuzatiladi.

Ishemik insultning vertebrobazillar qontomirlar sohasida (umurtqa, bazillar arteriyalar va orqa miya arteriyasi) zararlanish boʻlsa, bemor bosh aylanishi, koʻngil aynish, qusish va muvozanatning buzilishi (mastga oʻxshab yurish), quloqda shovqin boʻlishidan, ensa va boʻyinning orqa sohasidagi ogʻriqdan shikoyat qiladi. Asab sohasini tekshirganimizda nistagm, diplopiya, ataksiya (statik va dinamik), nutq oʻzgarishlari, koʻrish va eshitishning pasayishi, dizartriya, oʻtkinchi tetraparezlar hamda hushning oʻtkinchi buzilishlari kuzatiladi. Ishemik insultlar koʻproq qari yoshdagi odamlarda uchraydi. Bosh miya qontomirlar aterosklerozi, arterial gipotenziya, stenokardiya, infarkt miokard va boshqa kasalliklar natijasida kelib chiqadi.

Gemorragik insult

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Gemorragik insult, boshqacha aytganda bosh miyaga qon quyilishdir. Asosiy keltirib chiqaruvchi sabablar: xafaqon kasalligi, bosh miya aterosklerozi, ularning birgalikdagi uygʻunlashishi, bosh miya qontomirlarining anevrizmlari, bosh miya jarohatlari, vaskulitlar, leykoz, qand kasalligi va boshqalar. Bosh miyaga qon quyilishiga ikkita asosiy sabab boʻladi. Birinchidan, qontomirlarining yorilib ketishi boʻlsa, ikkinchidan, qontomirlar oʻtkazuvchanligining buzilishi, bunda qontomirlar yorilmaydi.

Klinik manzarasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Gemorragik insult koʻproq kunduz kunlari, bemor ruhiy holatidan keyin qattiq xafachilik, noxush xabarlar, juda kuchli hayajonlanishdan keyin boshlanadi. Kasallik koʻpincha toʻsatdan boshlanib bemorning hushi yoʻqoladi va bemor yiqiladi. Bemorda kuchli bosh ogʻriq, yuzning qizarishi, qusish, tana harorati koʻtarilgan boʻlib, sopor yoki koma holatiga tushadi. Umumiy ahvoli juda ogʻir boʻlib, burun-lab atrofi koʻkargan nafas olishi tez yuzaki tovush bilan xirillab chiqadi. Qon bosimi baland— 220/140 simob ustuniga teng yoki undan ham oshgan, tomir urishi tezlashgan. Asab sohasi tekshirganimizda meningial belgilar (ensa mushagi tarangligi, Kernig, Brudzinskiy) juda rivojlangan, chunki bosh miyada shish borligi uchun, yuzi asimmetriya, burun-lab qatlami silliqlashgan, ogʻiz burchagi

pastga tushgan, koʻz qorachigʻi anizokoriyasi, qorachiqning yorugʻlikka javob reaksiyasi susaygan yoki yoʻqolgan. Yutinish va gapirish yoʻqolgan, oʻng

yoki chap tomonda qoʻl-oyoqning falajlanishi, oyoq panjasi tashqariga buralib qolgan, qoʻllarni koʻtarib tashlaganda falajlangan qoʻl «qamchisimondek»

tezda tushib ketadi, oyoqda ham shunday boʻladi. Qoʻl-oyoqlarda mushaklar tonusi pasaygan — gipotoniya, pay reflekslari pasaygan yoki chaqirilmaydi, patologik reflekslari uchraydi. Sezgi kamayadi yoki yoʻqoladi. Falajlanish hamma vaqt markaziy xarakterda boʻlgani uchun asta-sekinlik bilan mushaklar tonusi oshib boradi, pay reflekslari baland, gapirishi noaniq— dizartriya, motor va sensor afaziyalar kuzatiladi. Agar qon miya qorinchalariga quyilsa, bunda kasalning ahvoli juda ham ogʻir — koma holatida, nigoh qarash, qusish, yurakning tez-tez urishi, nafas olishning qiyinlashishi va tutqanoq xuruji klonik va tonik qaltirashlar kuzatiladi. Biryilgacha—tiklanish davri, bir yildan keyin esa qoldiq davri deyiladi.

Pardalar orasiga qon quyilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pardalar orasiga qon quyilishi—boshqacha subaraxnoidal qon quyilish deyiladi. Bunda qon miya pardalarining orasiga qontomirlarining yorilishi natijasida quyiladi. Miyaning asosi va ustki qismlarida qon quyiladi. Bemor qattiq bosh ogʻrishidan, koʻngil aynishidan va qusishdan shikoyat qiladi. Asab sohasida meningial belgilar kuzatiladi. Bemor yorugʻlikka, tashqi taʼsirotlarga juda ham taʼsirchan boʻladi. Tutqanoq belgilari bosh miyaning ustki (konveksital) qismida qon quyilganda klonik-tonik qaltirashlar kuzatiladi. Agar miyaning asosi (bazillar)da qon quyilish boʻlsa, bunda II— III—IV—VI kalla bosh miya nervlarining zararlanishi kuzatiladi. Qoʻl va oyoqlarda falajlanish boʻlmaydi, gipotonus, giperrefleksiya, giperesteziya, bemorda ruhiy qoʻzgʻalishlar kuzatiladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda nafas olish va yurak ish faoliyatining buzilishlari, yuz terisi koʻkargan, hushi yoʻqolgan, tana harorati 39°C va undan ham yuqori boʻladi. Miyacha yarim sharlariga qon quyilganda bosh aylanish, qusish, ensa va boʻyinning orqa tomonida ogʻriq, nistagm, ataksiya holatlari kuzatiladi. Miya ustunida qon quyilsa, kalla bosh miyanervlarining yadrolari va ularning yoʻllarini zararlaydi. Bunda alternashgan alomatlar (yuzning bir tomonida kalla bosh miya nervlarining falajlanishi boʻlsa, qarama-qarshi tomonda esa gemiparez) kuzatiladi. Bosh miya toʻqimalariga qon quyilsa, koʻproq ichki kapsula, oʻrta miya arteriyasida boʻlsa, umumiy miya belgilari, mahalliy miya belgilari bilan birgalikda keladi. Bosh miya poʻstlogʻiga yaqin joyda qon quyilsa, nutq buzilishlari motor yoki sensor afaziya boʻladi. Meningial belgilar bunda kamroq uchraydi, orqa miya suyuqligida qon boʻlmaydi. Agar orqa miya suyuqligida qon boʻlsa, unda aralash qon ketishi kuzatiladi.

Subaraxnoidal qon ketish 50 yoshgacha boʻlgan bemorlarda uchraydi. Bunga sabab bosh miya qontomirlar anevrizmlari 50 %ni tashkil etadi. Kamroq holatlarda arterial gipertenziya va bosh miya qontomirlari aterosklerozi sababchi boʻladi.

Klinik manzarasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Unda meningial va umumiy miya belgilari juda rivojlangan boʻladi. Mahalliy miya belgilari boʻlmaydi yoki kam rivojlangan boʻladi. Qon ketish toʻsatdan boshlanadi. Bemorda birdan bosh ogʻriq, ensa mushagining tarangligi, Kernig, Brudzinskiy belgilari rivojlangan boʻladi. Bosh ogʻriq kuchli boʻlib, uning taʼsiridan bemorlar qichqirib yuboradi, qoʻllari bilan boshini ushlaydi, bosadi. Yuzi qizargan, ruhiy qoʻzgʻalishlar, qochishga harakat qiladilar, toʻshakda yotolmaydi, tana harorati baland boʻladi. Orqa miya suyuqligida qon boʻladi. Ogʻir hollarda bemorning hushi boʻlmaydi, sopor yoki koma holatda boʻladi. Mahalliy miya belgilaridan—

gʻilaylik, diplopiya va yengil gemiparezlar boʻladi. Qorinchalar ichiga qon ketganda kasallik birdan boshlanib, hushning yoʻqolishi, nafas olish shovqinli

boʻlib, bemor xirillab nafas oladi. Sopor va koma holatiga tezda tushib qoladi. Bemorning tana harorati 39—40°C, sovuq qotganday titrash, tomir

urishi tezlashgan, sovuq ter bosish, orqa miyani punksiya qilganda orqa miya suyuqligida qon boʻladi. Mahalliy miya belgilari kam rivojlangan boʻladi.

Mushaklarda tonik tirishish, gipotoniya bilan almashinib turadi.

Tibbiyot hamshiralari insult bilan ogʻrigan bemorlarni juda ehtiyotlik bilan qarashlari talab etiladi. Bemor boshini tana qismidan biroz baland koʻtarib qoʻyish, harakat qilishlariga yoʻl qoʻymaslik lozim. Kasallikning oʻtkir davrida bemorni tinch qoʻyish, ogʻzida tish protezlari boʻlsa, olib qoʻyish lozim. Ogʻiz atrofi va ichini soʻlak va qusuq qoldiqlaridan tozalab, toza havo kirishini taʼminlash, pastki jagʻni ushlab turish, tilini orqaga tortib ketmasligi va nafas olishini yaxshilash uchun havo oʻtkazgich qoʻyish, yuqori nafas yoʻllarini elektrotsos yordamida tozalash, oshqozonga zond qoʻyish talab etiladi. Miyada qon aylanishini yaxshilovchi dorilar— eufillin 2,4 % 5—10 ml tomir ichiga, magneziy sulfat 25 % 5—10 ml mushak orasiga novokain bilan, papaverin 2 % 2 ml, dibazol 1 % 2—4 ml mushak

orasiga qilinadi. Bemorga birinchi kuni shirinchoy, meva sharbati keyinchalik yutinish boʻlmasa, zond orqali kuniga 5 marta ovqatlantirish talab etiladi.

Umumiy davolash Qiyosiy davolash
gemorragik insult ishemik insult
Nafasolish faoliyatini yaxshilash:yuqori nafas

y‘oʻllarini tozalash, erkin nafasolishga yoʻl qoyish; boshni yuqoriga koʻtarish; ogʻiz ichini soʻlak va qusuq massalaridan tozalash; pastki jagʻni ushlab turish; havo oʻtkazgich qoʻyish; tilning orqaga ketib qolishiga yoʻl qoʻymaslik; burun orqali kateter qoʻyish.Yurak-qon tomir faoliyati buzilishlarida: qon bosim pasayganda: kofein 20% 2,0 ml t/ o, mezaton 1% 2,0 ml m/ o, gidrokortizon 50 mg, prednizolon 60 mg, kokarboksilaza 1 b 00 mg t/ i. Qon bosim koʻtarilganda; dib 2,0 m\o; magneziy sulfat 2 % 5—10,0 ml m/ o

kislorod terapiya;

askorbin kislota 5% 0,5 ml t/i kalsiy xlor 10% 5 — 1 0,0 ml t/i , amniokapron kislatasi 5 % 100ml t/i

noshpa 2,0 ml, pa

paverin 2,0 ml m/ o, kavinton 20 mg yoki terental 5,0 ml NaCL bilan nikotin kislota 1% 1,0 ml, stugeron 1 ta tab. 3 mahal, gemodez 400,0 ml va reopoligyukin 400 ml

Parvarish qilish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bemorni qimirlatmasdan, nafas olishini yaxshilab, boshini biroz baland koʻtarib, kiyimlarini yechib yotqizish kerak. Agar bemor qusgan boʻlsa, ogʻzini tozalab qoʻyish lozim. Zotiljam boʻlmasligi uchun bemorni oʻng va chapga yonbosh qilib yotqizib turish, orqasiga, koʻkrak qafasiga xantal va bankani kunaro qoʻyish kerak. Antibiotiklar buyuriladi. Dumba, kurak sohalariga oblipexa yoki baliq moyidan surtib turish lozim. Bemorning siydigi tutilib qolsa, kateter qoʻyish bilan siydirib olish kerak. Kasallikning birinchi kunidan boshlab gemiparez yoki gemiplegiya boʻlsa, kontrakturalarning oldini olish uchun falaj boʻlgan qoʻl-oyoqlarni fiziologik holatga keltirish, ularning tagiga yostiq qoʻyib, yelka boʻgʻimi bilan bir xil balandlikda boʻlishini taʼminlash zarur. Falajlangan qoʻlning bir necha marta tanasidan uzoqlashtirib qoʻyish, qoʻlni ichini yuqori (spinasiya) holatga qoʻyish, barmoqlarni toʻgʻrilab ochib qoʻyish lozim. Bularga qum xaltachalardan foydalansa boʻladi. Qoʻltiq ostiga valik yoki yostiqchani 30 daqiqagacha qoʻyish kerak. Oyoqni toʻgʻrilashda tizza boʻgʻimiga va oyoq panjasiga qum xaltachalar qoʻyish kerak boʻladi.

Bemor hushiga kelgan kundan boshlab, yengil uqalash, nafas mashqlari hamda sust harakatlar qilish tavsiya etiladi[2].

Oldini olish uchun dam olish, mehnat qilish va ovqatlanishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish; ruhiy-asabiy zoʻriqmaslik, tomir kasalliklarini oʻz vaqtida davolatish lozim. Davo nafas olish va yurak-tomir sistemasi faoliyatini barqarorlashtirish, miyaning qon bilan taʼminlanishini yaxshilash, miyada shish paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, jarroxlik usuli yoki zarur dori-darmonlar bilan bemor sogʻligini tiklash, shifobaxsh badan tarbiya, massaj va hokazodan iborat[1].

  1. ↑ 1,0 1,1 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. ↑ X. Q. Shodmonov, X. Sh. Eshmurodov O. T. Tursunova. ASAB VA RUHIY KASALLIKLAR. «Bilim» nashriyoti, 2004.