Insho
Insho
Insho (arabcha soʻz boʻlib, "tashkil etish", "yaratish", "qurish", "barpo qilish", "ijod" kabi maʼnolarni anglatadi) — oʻquvchi yoki muallifning maʼlum bir mavzu doirasida oʻz fikr-mulohazalarini, dunyoqarashini, narsa-hodisalarga boʻlgan shaxsiy munosabatini yozma shaklda badiiy va mantiqiy izchillikda bayon qiluvchi ijodiy yozma ish turidir.
Essedan farqli oʻlaroq, insho badiiy uslubda yoziladi. Unda sheʼrlar, maqollar, hikmatli soʻzlar va koʻchirmalardan (sitatalardan) unumli foydalaniladi. Insho soʻzlar soni bilan emas, balki sahifalar hajmi bilan oʻlchanadi. Odatda insho hajmi 5–7 sahifadan iborat boʻladi. Insho yozish uchun yozuvchi boʻlish shart emas, biroq u oʻquvchidan boy soʻz boyligi, chuqur bilim, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni talab etadi.
Insho umumtaʼlim maktablari, akademik litsey va oliy taʼlim muassasalarida oʻquvchilarning yozma nutqini, tafakkurini va mustaqil fikrlashini rivojlantirish vositasi sifatida keng qoʻllaniladi.
Inshoning asosiy turlari
Maqsadiga koʻra
- Taʼlimiy insho — oʻquvchilarning bilimini oshirish, ijodiy fikrlashini rivojlantirish va yozma nutq koʻnikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
- Sinov yoki nazorat inshosi — oʻquvchilarning egallagan bilim va malakalarini tekshirish maqsadida yoziladi.
- Koʻrik-tanlov inshosi — turli tanlov va musobaqalar uchun yoziladigan ijodiy ish turi.
Mazmuniga koʻra
Adabiy mavzudagi insho
Dasturdagi badiiy asarlar, yozuvchi va shoirlarning hayoti hamda asar qahramonlari xarakterini tahlil qilishga bagʻishlanadi.
Erkin mavzudagi insho
Ijtimoiy hayotning dolzarb masalalari, qadriyatlar, axloqiy va maʼnaviy mavzularda yoziladi. Bunda muallifning shaxsiy kuzatuvlari, hayotiy tajribasi va mustaqil xulosalari asosiy oʻrin tutadi.
Insho yozish bosqichlari
1. Mavzuni anglash va tanlash
Insho yozish mavzuni toʻgʻri tushunishdan boshlanadi. Mavzu inshoning asosiy yoʻnalishini belgilaydi. Agar mavzu adabiy xarakterga ega boʻlsa, asar qahramonlari, syujet va gʻoyalar tahlil qilinadi. Erkin mavzularda esa hayotiy kuzatishlar, ijtimoiy masalalar va muallifning shaxsiy qarashlari asos qilib olinadi.
Insho matni sarlavhaga toʻliq mos kelishi, mavzudan chetga chiqmasligi kerak.
2. Material toʻplash va dalillash
Insho yozishdan oldin mavzuga oid adabiyotlarni oʻrganish, hayotiy tajribalarni eslash hamda zarur maʼlumotlarni yigʻish talab etiladi. Fikrlarni asoslash uchun badiiy asarlardan parchalar, maqol va matallar, hikmatli soʻzlar hamda sitatalardan foydalaniladi.
Biroq boshqalarning fikrini oʻzlashtirib yozish koʻchirmakashlik hisoblanadi. Sitata va faktlar faqat muallifning shaxsiy fikrini dalillash uchun xizmat qilishi kerak.
3. Reja tuzish
Yaxshi tuzilgan reja inshoning mantiqiy izchilligini taʼminlaydi va fikrlarning tartibli bayon qilinishiga yordam beradi.
Sodda reja
1, 2, 3 kabi arab raqamlari ostida qisqa va loʻnda gaplar bilan tuziladi.
Murakkab reja
Inshoning uch qismli tuzilishi asosida tuziladi:
- I. Kirish
- II. Asosiy qism
- 1-band
- 2-band
- 3-band
- III. Xulosa
4. Tezis shakllantirish
Tezis — insho davomida isbotlanishi lozim boʻlgan asosiy fikr, hukm yoki gʻoyadir. U reja bandlari asosida shakllantiriladi va inshoning barcha qismlarini yagona maqsadga yoʻnaltiradi.
5. Epigraf tanlash
Epigraf — inshoning mazmunini yoritib beruvchi hikmatli soʻz, maqol yoki sheʼriy parchadir. U rejadan keyin, insho matnidan oldin sahifaning oʻng tomoniga yoziladi.
Epigraf qoʻshtirnoqqa olinmaydi, biroq undan keyin qavs ichida muallif nomi koʻrsatiladi. Epigraf inshoning badiiy qimmatini oshiradi va muallifning dunyoqarashi kengligini namoyon qiladi.
6. Qoralama yozish
Insho qoralamasini yozishda xayolga kelgan asosiy fikrlar qogʻozga tushiriladi. Insho matni uch asosiy qismdan iborat boʻlishi shart:
Kirish
Kirish qismida mavzu haqida dastlabki tushunchalar, yozuvchi hayoti yoki mavzuning dolzarbligi haqida qisqacha maʼlumot beriladi. Odatda kirish qismi inshoning 10–15 foizini tashkil qiladi.
Asosiy qism
Asosiy qism inshoning eng katta va muhim boʻlimidir. Unda mavzu toʻliq ochib beriladi, dalillar keltiriladi, voqealar tahlil qilinadi hamda muallifning shaxsiy fikrlari badiiy tasvir vositalari orqali asoslanadi. Bu qism inshoning 70–80 foizini tashkil etadi.
Xulosa
Xulosa qismida asosiy fikrlar umumlashtiriladi, mavzu yuzasidan yakuniy xulosa chiqariladi hamda asarning tarbiyaviy yoki maʼnaviy ahamiyati koʻrsatib oʻtiladi. Xulosa odatda inshoning 10–15 foizini tashkil qiladi.
7. Tahrir qilish
Qoralama yozib boʻlingach, matn qayta oʻqib chiqiladi. Bu jarayonda quyidagi xatolar tekshiriladi:
- Mantiqiy va uslubiy xatolar — fikrlarning izchilligi, ortiqcha takrorlar, notoʻgʻri qoʻllangan soʻzlar va gaplarning bogʻlanishi.
- Imlo va punktuatsion xatolar — soʻzlarning toʻgʻri yozilishi hamda vergul, ikki nuqta, tire va qoʻshtirnoq kabi tinish belgilarining oʻrinli qoʻllanishi.
8. Oqqa koʻchirish
Insho toʻliq tahrir qilinib sayqallangach, husnixat qoidalariga rioya qilgan holda oq nusxaga koʻchiriladi. Har bir yangi fikr va mantiqiy qism yangi xatboshidan boshlanishi kerak. Oqartma nusxada oʻchirishlar va ustidan yozishlar boʻlmasligi tavsiya etiladi.
Eng muhim qoida
Insho koʻchirmakashlik emas. Unda muallifning mustaqil fikri, ijodiy yondashuvi va shaxsiy xulosasi aks etishi kerak. Badiiy asarlar, faktlar, maqollar va sitatalar faqat muallif fikrini tasdiqlash vositasi sifatida xizmat qiladi.