Insho

Insho (arabcha so‘z bo‘lib, "tashkil etish", "yaratish", "qurish", "barpo qilish", "ijod" kabi ma'nolarni anglatadi) — o‘quvchi yoki muallifning ma'lum bir mavzu doirasida o‘z fikr-mulohazalarini, dunyoqarashini, narsa-hodisalarga bo‘lgan shaxsiy munosabatini yozma shaklda badiiy va mantiqiy izchillikda bayon qiluvchi ijodiy yozma ish turidir.

Essedan farqli o'laroq, insho badiiy uslubda yoziladi. Unda she'rlar, maqollar, hikmatli so'zlar va ko'chirmalardan (sitatalardan) unumli foydalaniladi. Insho so'zlar soni bilan emas, balki sahifalar hajmi bilan o'lchanadi. Odatda insho hajmi 5–7 sahifadan iborat bo'ladi. Insho yozish uchun yozuvchi bo'lish shart emas, biroq u o‘quvchidan boy so‘z boyligi, chuqur bilim, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni talab etadi.

Insho umumta’lim maktablari, akademik litsey va oliy ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning yozma nutqini, tafakkurini va mustaqil fikrlashini rivojlantirish vositasi sifatida keng qo‘llaniladi.

Inshoning asosiy turlari

Maqsadiga ko‘ra

Ta'limiy insho — o‘quvchilarning bilimini oshirish, ijodiy fikrlashini rivojlantirish va yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Sinov yoki nazorat inshosi — o‘quvchilarning egallagan bilim va malakalarini tekshirish maqsadida yoziladi.
Ko‘rik-tanlov inshosi — turli tanlov va musobaqalar uchun yoziladigan ijodiy ish turi.

Mazmuniga ko‘ra

Adabiy mavzudagi insho

Dasturdagi badiiy asarlar, yozuvchi va shoirlarning hayoti hamda asar qahramonlari xarakterini tahlil qilishga bag‘ishlanadi.

Erkin mavzudagi insho

Ijtimoiy hayotning dolzarb masalalari, qadriyatlar, axloqiy va ma’naviy mavzularda yoziladi. Bunda muallifning shaxsiy kuzatuvlari, hayotiy tajribasi va mustaqil xulosalari asosiy o‘rin tutadi.

Insho yozish bosqichlari

1. Mavzuni anglash va tanlash

Insho yozish mavzuni to‘g‘ri tushunishdan boshlanadi. Mavzu inshoning asosiy yo‘nalishini belgilaydi. Agar mavzu adabiy xarakterga ega bo‘lsa, asar qahramonlari, syujet va g‘oyalar tahlil qilinadi. Erkin mavzularda esa hayotiy kuzatishlar, ijtimoiy masalalar va muallifning shaxsiy qarashlari asos qilib olinadi.

Insho matni sarlavhaga to‘liq mos kelishi, mavzudan chetga chiqmasligi kerak.

2. Material to‘plash va dalillash

Insho yozishdan oldin mavzuga oid adabiyotlarni o‘rganish, hayotiy tajribalarni eslash hamda zarur ma’lumotlarni yig‘ish talab etiladi. Fikrlarni asoslash uchun badiiy asarlardan parchalar, maqol va matallar, hikmatli so‘zlar hamda sitatalardan foydalaniladi.

Biroq boshqalarning fikrini o‘zlashtirib yozish ko‘chirmakashlik hisoblanadi. Sitata va faktlar faqat muallifning shaxsiy fikrini dalillash uchun xizmat qilishi kerak.

3. Reja tuzish

Yaxshi tuzilgan reja inshoning mantiqiy izchilligini ta’minlaydi va fikrlarning tartibli bayon qilinishiga yordam beradi.

Sodda reja

1, 2, 3 kabi arab raqamlari ostida qisqa va lo‘nda gaplar bilan tuziladi.

Murakkab reja

Inshoning uch qismli tuzilishi asosida tuziladi:

I. Kirish
II. Asosiy qism
- 1-band
- 2-band
- 3-band
III. Xulosa

4. Tezis shakllantirish

Tezis — insho davomida isbotlanishi lozim bo‘lgan asosiy fikr, hukm yoki g‘oyadir. U reja bandlari asosida shakllantiriladi va inshoning barcha qismlarini yagona maqsadga yo‘naltiradi.

5. Epigraf tanlash

Epigraf — inshoning mazmunini yoritib beruvchi hikmatli so‘z, maqol yoki she’riy parchadir. U rejadan keyin, insho matnidan oldin sahifaning o‘ng tomoniga yoziladi.

Epigraf qo‘shtirnoqqa olinmaydi, biroq undan keyin qavs ichida muallif nomi ko‘rsatiladi. Epigraf inshoning badiiy qimmatini oshiradi va muallifning dunyoqarashi kengligini namoyon qiladi.

6. Qoralama yozish

Insho qoralamasini yozishda xayolga kelgan asosiy fikrlar qog‘ozga tushiriladi. Insho matni uch asosiy qismdan iborat bo‘lishi shart:

Kirish

Kirish qismida mavzu haqida dastlabki tushunchalar, yozuvchi hayoti yoki mavzuning dolzarbligi haqida qisqacha ma’lumot beriladi. Odatda kirish qismi inshoning 10–15 foizini tashkil qiladi.

Asosiy qism

Asosiy qism inshoning eng katta va muhim bo‘limidir. Unda mavzu to‘liq ochib beriladi, dalillar keltiriladi, voqealar tahlil qilinadi hamda muallifning shaxsiy fikrlari badiiy tasvir vositalari orqali asoslanadi. Bu qism inshoning 70–80 foizini tashkil etadi.

Xulosa

Xulosa qismida asosiy fikrlar umumlashtiriladi, mavzu yuzasidan yakuniy xulosa chiqariladi hamda asarning tarbiyaviy yoki ma’naviy ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi. Xulosa odatda inshoning 10–15 foizini tashkil qiladi.

7. Tahrir qilish

Qoralama yozib bo‘lingach, matn qayta o‘qib chiqiladi. Bu jarayonda quyidagi xatolar tekshiriladi:

Mantiqiy va uslubiy xatolar — fikrlarning izchilligi, ortiqcha takrorlar, noto‘g‘ri qo‘llangan so‘zlar va gaplarning bog‘lanishi.
Imlo va punktuatsion xatolar — so‘zlarning to‘g‘ri yozilishi hamda vergul, ikki nuqta, tire va qo‘shtirnoq kabi tinish belgilarining o‘rinli qo‘llanishi.

8. Oqqa ko‘chirish

Insho to‘liq tahrir qilinib sayqallangach, husnixat qoidalariga rioya qilgan holda oq nusxaga ko‘chiriladi. Har bir yangi fikr va mantiqiy qism yangi xatboshidan boshlanishi kerak. Oqartma nusxada o‘chirishlar va ustidan yozishlar bo‘lmasligi tavsiya etiladi.

Eng muhim qoida

Insho ko‘chirmakashlik emas. Unda muallifning mustaqil fikri, ijodiy yondashuvi va shaxsiy xulosasi aks etishi kerak. Badiiy asarlar, faktlar, maqollar va sitatalar faqat muallif fikrini tasdiqlash vositasi sifatida xizmat qiladi.