Kontent qismiga oʻtish

Impakt-faktor

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Impakt-faktor (inglizcha: Impact factor, IF) yoki jurnalning impakt-faktori (inglizcha: Journal impact factor, JIF) — ilmiy jurnal nufuzini belgilovchi reyting turi. Impakt-faktori yuqori boʻlgan jurnallar oʻz sohasi doirasida nufuzliroq yoki muhimroq deb hisoblanadi. Impakt-faktor „Clarivate“ kompaniyasining „Web of Science“ platformasi tomonidan hisoblab chiqiladigan ilmmetrik koʻrsatkichdir. Jurnalning impakt-faktori unda oxirgi ikki yil ichida chop etilgan maqolalarga yil davomida berilgan iqtiboslarning oʻrtacha sonini aks ettiradi. Universitetlar va ilmiy jamgʻarmalar tomonidan lavozimlarni koʻtarish hamda tadqiqot loyihalarini tasdiqlash jarayonida ushbu koʻrsatkichdan keng foydalanilsa-da, u sogʻlom ilmiy amaliyotga putur yetkazishi va uni buzishi nuqtai nazaridan tez-tez tanqid qilinadi[1][2][3].

Tarixi

Impakt-faktorni Filadelfiyadagi Ilmiy axborot instituti asoschisi Eugene Garfield oʻylab topgan. „Journal Citation Reports“ roʻyxatiga kiritilgan jurnallar uchun impakt-faktorlar 1975-yildan boshlab har yili hisoblana boshladi. Ilmiy axborot instituti 1992-yilda „Thomson Scientific & Healthcare“ tomonidan sotib olindi va „Thomson ISI“ nomi bilan tanildi[4]. 2018-yilda „Thomson-Reuters“ tarkibidan ajralib chiqqan Ilmiy axborot instituti „Onex Corporation“ va „Baring Private Equity Asia“ kompaniyalariga sotib yuborildi[5]. Ular JCR hisobotlarini nashr etishni davom ettirgan yangi korporatsiya — „Clarivate“ kompaniyasiga asos soldilar[6].

Qoʻllanilishi

Impakt-faktor dastlab universitet kutubxonachilariga qaysi jurnallarni sotib olish kerakligini hal qilishda yordam beradigan vosita sifatida oʻylab topilgan boʻlsa-da, tez orada undan akademik muvaffaqiyatni baholash mezoni sifatida foydalanila boshlandi. Impakt-faktordan bu tarzda foydalanishni Hoeffel 1998-yilda shunday xulosalagan edi[7]:

Impakt-faktor maqolalar sifatini oʻlchash uchun mukammal vosita emas, biroq bundan yaxshiroq narsa ham yoʻq va uning afzalligi shundaki, u allaqachon mavjud, shuning uchun ham ilmiy baholash uchun yaxshi uslub hisoblanadi. Tajriba shuni koʻrsatadiki, har bir ixtisoslik boʻyicha eng yaxshi jurnallar — bu maqolani qabul qildirish (chop ettirish) eng qiyin boʻlgan jurnallardir va aynan mana shu jurnallar yuqori impakt-faktorga ega. Bu jurnallarning aksariyati impakt-faktor tizimi yaratilishidan ancha oldin ham mavjud boʻlgan. Impakt-faktordan sifat mezoni sifatida foydalanish keng ommalashgan, chunki u bizning oʻz ixtisosligimizdagi eng yaxshi jurnallar haqidagi qarashlarimizga toʻliq mos keladi… Xulosa qilib aytganda, nufuzli jurnallar yuqori saviyadagi ishlarni chop etadi. Shuning uchun ham ularning impakt-faktori yuqoridir, buning aksi emas.

Impakt-faktor individual darajadagi koʻrsatkich emas, balki yaxlit jurnal darajasidagi metrika boʻlgani sababli, undan bu tarzda foydalanish munozaralarga sabab boʻlmoqda[8]. Jurnal impakt-faktori ixtirochisi Eugene Garfield ham Hoeffelning fikriga qoʻshilgan, biroq ayni paytda „bitta jurnalning ichida maqoladan maqolaga qarab iqtiboslarning keskin farq qilishi“ sababli, ushbu koʻrsatkichni „shaxslarni baholashda notoʻgʻri qoʻllash“dan ogohlantirgan edi[9]. Ushbu ogohlantirishga qaramay, JIF koʻrsatkichining roli rivojlanib bordi va u alohida tadqiqotchilarni baholash, ularning ishga joylashish uchun topshirgan arizalarini koʻrib chiqish hamda ilmiy loyihalarini moliyalashtirish jarayonlarida asosiy omilga aylandi. 2007-yilda „The Journal of Cell Biology“ jurnali shuni qayd etdi:

Impakt-faktor maʼlumotlari … ilmiy hamjamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatadi; ular maqolani qayerda chop etish, kimning lavozimini koʻtarish yoki ishga olish, grant arizalarining muvaffaqiyati va hatto maoshga beriladigan ustamalarni belgilash bilan bogʻliq qarorlarga taʼsir oʻtkazmoqda[10]

Birmuncha tor doiradagi maqsadli tadqiqotlar impakt-faktorning rasmiy va norasmiy tadqiqotlarni baholash jarayonlariga qanchalik chuqur singib ketganiga doir qatʼiy dalillarni taqdim eta boshladi. 2019-yilda oʻtkazilgan sharhlovchi tadqiqotda AQSh va Kanada universitetlarida olimlarning faoliyatini koʻrib chiqish, lavozimini koʻtarish hamda ilmiy unvonlar berish bilan bogʻliq hujjatlarda JIF koʻrsatkichi qanchalik tez-tez uchrashi oʻrganildi. Unda ilmiy tadqiqotlarga ixtisoslashgan universitetlarning 40 foizida bunday koʻrib chiqish, lavozimini koʻtarish va unvon berish jarayonlarining bir qismi sifatida JIF koʻrsatkichi alohida qayd etilgani aniqlandi[11]. Hayot haqidagi fanlar sohasidagi tadqiqotchilarning xulq-atvori boʻyicha 2017-yilda oʻtkazilgan tadqiqot esa „kundalik qaror qabul qilish amaliyoti nufuzi yuqori jurnallarda maqola chop etish bosimi ostida qatʼiy boshqarilishi“ haqidagi xulosaga keldi. Bunday koʻrsatkichlarning tizimga chuqur singib ketgan tabiati nafaqat tadqiqotlarni baholashga, balki qanday tadqiqotlar oʻtkazilishi kerakligi kabi yanada fundamental masalaga ham taʼsir qilishi taʼkidlanadi: „Tadqiqotlarni baholash va qadrlashning amaldagi usullarini hisobga olsak, tavakkalchilik yuqori boʻlgan, uzoq vaqt talab qiladigan va noodatiy loyihalar kamdan-kam hollarda markaziy oʻringa chiqadi“[12].

Manbalar

  1. ↑ Waltman, Ludo; Traag, Vincent Antonio (2021-03-01). "Use of the journal impact factor for assessing individual articles: Statistically flawed or not?". F1000Research 9: 366. doi:10.12688/f1000research.23418.2. PMID 33796272. PMC 7974631. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7974631. 
  2. ↑ "Let's move beyond the rhetoric: it's time to change how we judge research". Nature 554 (7691): 147. February 2018. doi:10.1038/d41586-018-01642-w. PMID 29420505. https://archive.org/details/nature-uk_2018-02-08_554_7691/page/147. 
  3. ↑ Hutchins, BI; Yuan, X; Anderson, JM; Santangelo, GM (September 2016). "Relative Citation Ratio (RCR): A New Metric That Uses Citation Rates to Measure Influence at the Article Level.". PLOS Biology 14 (9). doi:10.1371/journal.pbio.1002541. PMID 27599104. PMC 5012559. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5012559. 
  4. ↑ "Thomson Corporation acquired ISI". Online. July 1992. Archived from the original on 2013-05-15. https://web.archive.org/web/20130515103411/http://www.highbeam.com/doc/1G1-12394745.html. Qaraldi: 2012-02-26. Impakt-faktor]]
  5. ↑ (2016-yil 3-oktyabr). „Acquisition of the Thomson Reuters Intellectual Property and Science Business by Onex and Baring Asia Completed“. Press-reliz.
  6. ↑ „Journal Citation Reports“. Web of Science Group. Qaraldi: 2019-yil 14-sentyabr.
  7. ↑ "Journal impact factors". Allergy 53 (12): 1225. December 1998. doi:10.1111/j.1398-9995.1998.tb03848.x. PMID 9930604. 
  8. ↑ "The history and meaning of the journal impact factor". JAMA 295 (1): 90–3. January 2006. doi:10.1001/jama.295.1.90. PMID 16391221. https://archive.org/details/sim_jama_2006-01-04_295_1/page/90. 
  9. ↑ "[The impact factor and its proper application"]. Der Unfallchirurg 101 (6): 413–4. June 1998. PMID 9677838. Archived from the original on 2019-06-09. https://web.archive.org/web/20190609070222/http://garfield.library.upenn.edu/papers/derunfallchirurg_v101(6)p413y1998english.html. Qaraldi: 2026-06-15. Impakt-faktor]]
  10. ↑ "Show me the data". The Journal of Cell Biology 179 (6): 1091–2. December 2007. doi:10.1083/jcb.200711140. PMID 18086910. PMC 2140038. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2140038. 
  11. ↑ "Use of the Journal Impact Factor in academic review, promotion, and tenure evaluations". eLife 8. July 2019. doi:10.7554/eLife.47338. PMID 31364991. PMC 6668985. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6668985. 
  12. ↑ Müller, Ruth; de Rijcke, Sarah (2017-07-01). "Thinking with indicators. Exploring the epistemic impacts of academic performance indicators in the life sciences". Research Evaluation 26 (3): 157–168. doi:10.1093/reseval/rvx023. ISSN 0958-2029. https://academic.oup.com/rev/article/26/3/157/3933574.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Impakt-faktor&oldid=505491" dan olindi