Kontent qismiga oʻtish

Ili Olatovi milliy bogʻi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Ile-Olatov davlat milliy tabiat bogʻi[a] — 1996-yilda tashkil etilgan Qozogʻistondagi milliy bogʻ. Taxminan 200 000 gektar maydonni egallagan bogʻ Olmaotadan janubda joylashgan Ili Olatovi togʻlarida oʻrin olgan boʻlib, sharqda Turgen darasidan gʻarbda Chemolgan daryosigacha choʻzilgan. U Talgar choʻqqisi atrofidagi hududni oʻz ichiga olgan Olmaota tabiat qoʻriqxonasi bilan chegaradosh[1][2].

Bogʻ landshafti oʻrmonlar, alp oʻtloqlari, muzliklar va Katta Olmaota koʻli kabi koʻllarni oʻz ichiga oladi. Bogʻ florasi ham xilma-xil boʻlib, oʻrik, zarang va olma daraxtlari kabi turlarga ega. Shuningdek, bogʻ 300 dan ortiq yovvoyi qushlar va hayvonlar turlarini oʻz ichiga olgan yovvoyi tabiat makoni hisoblanadi[3].

Ile-Olatov milliy bogʻi oʻzining bioxilmaxilligi bilan mashhur boʻlib, bu yerda qor qoplonlari, Markaziy Osiyo silovsini, Tyan-Shan qoʻngʻir ayiqlari, Markaziy Osiyo tosh suvsarlari, Sibir togʻ echkilari, bolqayirlar va burgutlar kabi e'tiborga molik turlar yashaydi. Shuningdek, bu hudud bir nechta noyob qush turlari, jumladan Himolay ulari]], oʻroqtumshuq, Yevroosiyo mitti ukkisi va Yevroosiyo uch barmoqli qizilishtoni uchun yashash joyi boʻlib xizmat qiladi[4][5][6]. Bundan tashqari, bogʻda shoxlari shifobaxsh xususiyatlarga ega deb hisoblanadigan bugʻu turlari ham yashaydi[7].

Tarixi

Bogʻ tarixi 1931-yilda Ili Olatovida Olmaota davlat qoʻriqxonasining tashkil etilishidan boshlanadi. Dastlab u Kichik Olmaotinka daryosi vodiysida 15 000 gektar maydonni egallagan boʻlsa, 1935-yilda maydoni 40 000 gektarga, soʻngra 856,7 ming gektarga kengaytirilgach, butun Ili Olatovi tizmasini qamrab olib, Olmaota qoʻriqxonasi deb atala boshladi. Ushbu hududda oʻsimlik qoplami, oʻrmon tipologiyasi, qushlar va sutemizuvchilar boʻyicha muntazam ilmiy izlanishlar olib borila boshlandi[8].

Ili milliy bogʻini tashkil etishning birinchi ilmiy asoslanishi Qozogʻiston SSR Vazirlar Kengashining 1985-yil 3-yanvardagi buyrugʻi bilan Fanlar akademiyasining "Qozogʻistonda muhofaza etiladigan hududlarni rivojlantirish" dasturiga muvofiq ishlab chiqilgan. Ilmiy rahbarlar akademiklar Ye. V. Gvozdev va B. A. Bikovlar edi.

1987-yilda Qozogʻiston SSR Fanlar akademiyasi qoshidagi YUNESKOning "Inson va biosfera" dasturi boʻyicha Qozogʻiston qoʻmitasining Biosfera va ekologiya boʻlimi "Qozogʻistonda muhofaza etiladigan hududlarni rivojlantirish" dasturi doirasida "Qozogʻiston SSR tabiiy qoʻriqxona fondini 2005-yilgacha rivojlantirish va joylashtirishning bosh sxemasi" uchun ilmiy asos tayyorladi. Ushbu hujjatda 280 ming gektar maydonda Ili davlat milliy tabiat bogʻini tashkil etish taklif qilingan edi. Ushbu sxemaga koʻra, bogʻni yaratish 1995-yilga rejalashtirilgan edi. 1990-yilda bogʻni tashkil etishning texnik-iqtisodiy asosi ishlab chiqildi. 1996-yil 22-fevralda hukumat qarori bilan 202 292 gektar hududda Ile-Olatov milliy bogʻi tashkil etildi[9].

Iqlimi

Milliy bogʻning iqlimi xilma-xil boʻlib, balandlik iqlim zonalari boʻyicha farqlanadi. Havo haroratining aniq inversiyasi tufayli yoz issiq, qish esa yumshoq oʻtadi. Togʻ etaklarida yanvarning oʻrtacha harorati -7,4 °C, iyulda esa 23 °C ni tashkil qiladi. Ayozsiz davrning davomiyligi 181 kun boʻlib, yiliga 560 mm yogʻingarchilik tushadi. Kichik Olmaota darasida (Medeu hududi) 1530 m balandlikda yanvar oyida harorat -4,3 °C, iyulda esa 18,1 °C boʻladi. Ayozsiz davrning davomiyligi 145 kun boʻlib, yiliga 843 mm yogʻingarchilik tushadi. 3035 m balandlikda (Minjilki hududi), abadiy qor va muzliklar sharoitida yanvarning oʻrtacha harorati -11,3 °C, iyulda esa 7 °C ni tashkil qiladi. Ayozsiz davrning davomiyligi 53 kun boʻlib, yiliga 734 mm yogʻingarchilik tushadi. Ili Olatovining 3750 m balandlikdagi baland togʻli qismida iqlim qattiq, asosan qor koʻrinishida koʻp yogʻingarchilik (800–1300 mm) tushadi. Issiq davr juda qisqa — muzliklarda yozda oʻrtacha havo harorati 2,8 °C dan oshmaydi.

Uzoq muddatli kuzatishlarga koʻra togʻ etaklarida (850 m) qor qoplami 6-dekabrda, oʻrta togʻlarda (1200–2500 m) bundan bir oy oldin, baland togʻlarda (3000 m) esa 21-oktabrda hosil boʻladi. Bahorda qor turli balandliklarda va turli togʻlarda 10-martdan 22-maygacha erib bitadi. Turli balandliklarda qor qoplami yotadigan kunlar soni 111 kundan 236 kungacha oʻzgarib turadi. Qor qoplamining qalinligi togʻ etaklarida taxminan 30 sm ni tashkil qilsa, oʻrta va baland togʻlarda 100 sm gacha yetishi mumkin.

Ili Olatovi shimoliy va shimoli-gʻarbiy namlik olib keluvchi havo massalari yoʻlida baland toʻsiq boʻlib xizmat qiladi, bu massalar asosiy vodiylar orqali togʻlar ichkarisiga bemalol kirib borib, balandlik boʻyicha tabiiy landshaftlarning aniq farqlanishini keltirib chiqaradi. Bogʻ hududi togʻlarning qatlamli tuzilishini aks ettiruvchi past, oʻrta va baland togʻ landshaftlarini qamrab oladi[10].

Katta Olmaota koʻli (1991–2020) iqlim koʻrsatkichlari
Oy Yanvar Fevral Mart Aprel May Iyun Iyul Avgust Sentyabr Oktyabr Noyabr Dekabr Yil
Oʻrtacha yuqori harorat °C (°F) −2.8
(27.0) 		−1.5
(29.3) 		2.5
(36.5) 		6.7
(44.1) 		10.5
(50.9) 		14.1
(57.4) 		16.2
(61.2) 		15.8
(60.4) 		12.3
(54.1) 		7.5
(45.5) 		2.7
(36.9) 		−1.1
(30.0) 		6.9
(44.4)
Kunlik oʻrtacha harorat °C (°F) −8.3
(17.1) 		−7.2
(19.0) 		−2.9
(26.8) 		2.1
(35.8) 		6.1
(43.0) 		9.9
(49.8) 		12.0
(53.6) 		11.4
(52.5) 		7.5
(45.5) 		2.4
(36.3) 		−2.5
(27.5) 		−6.4
(20.5) 		2.0
(35.6)
Oʻrtacha past harorat °C (°F) −12.4
(9.7) 		−11.5
(11.3) 		−7.1
(19.2) 		−1.9
(28.6) 		2.0
(35.6) 		6.0
(42.8) 		7.9
(46.2) 		7.2
(45.0) 		3.5
(38.3) 		−1.3
(29.7) 		−6.2
(20.8) 		−10.2
(13.6) 		−2.0
(28.4)
Oʻrtacha yogʻingarchilik sm (dyuym) 26.0
(1.02) 		31.9
(1.26) 		50.8
(2.00) 		103.9
(4.09) 		138.7
(5.46) 		135.5
(5.33) 		122.0
(4.80) 		72.8
(2.87) 		43.7
(1.72) 		48.3
(1.90) 		45.1
(1.78) 		36.7
(1.44) 		855.4
(33.68)
Yogʻingarchilik kuzatiladigan oʻrtacha kunlar (≥ 1.0 mm) 6.2 6.3 9.4 12.2 14.5 15.2 13.8 9.5 6.6 7.5 7.2 6.6 115.0
Manba: NOAA[11]

Oʻsimliklar olami

Tabiat bogʻining florasi 1000 dan ortiq turni oʻz ichiga oladi, ularning asosiy qismi oʻrta togʻ oʻrmon mintaqasi florasiga toʻgʻri keladi. Bargli oʻrmonlarda 500 dan ortiq tur va archazorlarda 400 dan ortiq yuksak oʻsimliklar turlari mavjud. 36 ta tur Qizil kitobga kiritilgan.

Pasttekisliklarda Ostrovskiy lolasi, Mushketov kurchavkasi, Albert gulsafsari, Sivers olmasi, Oltoy yalangʻochurugʻi; oʻrta togʻliklarda — zargʻaldoq hoʻqiygul, Semyonov koridalisi, Olmaota serbargi, Semyonov kortuzasi; baland togʻlarda esa Folkoner jigar oʻti, Tyan-Shan sibirkasi, Qumbel qarchigʻayi, yulduzsimon shmalgauzeniya, oʻralgan sossureya uchraydi. Qizil kitobga kiritilgan yirik bargli paxifissidens (Pachyphysissidens largeifolia) va silliq ortotrixum (Orthotrichum smoothened) kabi yoʻsinlar alohida muhofazaga muhtoj. Qizil kitobga kiritilgan Olatov za'faroni (Crocus alatavicus) Koʻk-Jaylov hududida uchrashi mumkin.

Foydali oʻsimliklar toʻplamidan xashaki oʻsimliklar guruhi (80 dan ortiq tur) katta qiziqish uygʻotadi: tukli kobresiya, tor bargli hilol, Krilov betagasi, alp va oʻtloq qoʻngʻirboshi, Tyan-Shan betagasi, yigʻma tarqaqboʻsh, patsimon qisqapoya, beda, noʻxat, burchoq va boshqalar[12].

Oshlovchi oʻsimliklar orasida otquloq, togʻ noʻxati va rovochning turli xillari eng qimmatli hisoblanadi. Efir moyli oʻsimliklardan dudnik (angelika), archa va shuvoq tarqalgan. Tabiiy boʻyoqlar sifatida shabnamgiyoh, boʻyoqchoʻp, makrotoniya va boshqalardan foydalanish mumkin.

Keng tarqalgan shifobaxsh oʻsimliklar: oq qaragʻay, boʻymadaron, togʻrayhon, na'matak, chilonjiyda, valeriana (togʻsunbul), archa, qoqioʻt, zubturum va boshqalar.

Oziq-ovqat oʻsimliklari orasida ayniqsa oʻrik, olma daraxti, malina, qoragʻat, qulupnay, maymunjon, zirk, chakanda, chetan, doʻlana va na'matak qadrlidir.

Koʻplab manzarali oʻsimliklar mavjud: navroʻzgullar, suv yigʻarlar, lolalar, gulsafsarlar, maydabarglar, qoʻngʻiroqgullar, kermaklar, binafshalar hamda turli xil daraxt va butalar[12].

Hayvonot olami

Umurtqasizlar faunasi hali toʻliq oʻrganilmagan. Shunga qaramay, hozirgi kunga qadar 8 ta sinfga mansub 2000 dan ortiq tur ma'lum.

Hasharotlarning ayrim sinflari tarkibi qisman aniqlangan. Xususan, qoʻngʻizlar turkumidan 252 tur qoʻngʻiz, 180 tur stafilindlar, 102 tur bargxoʻr qoʻngʻizlar; tangachaqanotlilar yoki kapalaklar turkumidan 145 tur kunduzgi kapalaklar; pardaqanotlilar turkumidan 110 tur asalarilar, 97 tur arilar, 33 tur chumolilar va 30 tur chavandoz arilar oʻrganilgan. Bu xilma-xillikning atigi 24 turi Qozogʻistonning Qizil kitobiga kiritilgan boʻlib, ulardan 3 tasi mollyuskalar (Bradybena senestrosa, Pseudonapeus shnitkova va Turcomylax cvetkova) hisoblanadi. Qolganlari hasharotlar sinfiga mansub: e'tiborli shoxdor (tengqanotlilar), goʻzal ninachi (ninachilar turkumi), qisqa qanotli bolivariya (beshiktervatar), dasht sagasi, Semyonov karabusi, Yershov sariq kapalagi, bedromiliy va patritsiy kapalaklari.

Umurtqalilar faunasi 245 ta turni tashkil etadi. Togʻ daryolari va soylarida baliqlarning 8 turi yashaydi: yalangʻoch va tangachali osmanlar, qorabaliq (marinka), tangabaliq hamda Turgen daryosida iqlimlashtirilgan kamalak gulmoyi (forel).

Suvda va quruqlikda yashovchilarning toʻrtta turi mavjud boʻlib, ulardan ikkitasi (Danatin qurbaqasi va Markaziy Osiyo baqasi) Qozogʻiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Sudralib yuruvchilarning sakkiz turidan kaltakesaklar (Oloy yalangkoʻzi va rang-barang kaltakesak), shuningdek ilonlar — oddiy va suv iloni, rang-barang va naqshdor ilonlar keng tarqalgan. Zaharli ilonlardan dasht qorailoni va qalqontumshuq ilonlar kamroq uchraydi[13].

Tabiiy sharoitlarning xilma-xilligi qushlar turlarining boyligini belgilaydi. Milliy bogʻda jami 178 turdagi qushlar mavjud. Yashash xususiyatiga koʻra ular uch guruhga boʻlinadi: in quruvchilar — 105 tur, qishlash uchun keluvchilar — 18 tur, koʻchib yuruvchilar — 55 tur. Qizil kitobga 11 tur kiritilgan (qora laylak, mitti burgut, tasqara, qumoy, shahin, oʻroqtumshuq, ukki, itolgʻi — uchib oʻtuvchi; lochin va katta chittak — qishlovchi).

Sutemizuvchilar 48 turdan iborat. Xos togʻ sutemizuvchilariga Tyan-Shan qoʻngʻir tishlisi, tosh olmaxoni, qizil chiyqillovchi (pishchuxa), kulrang sugʻur, Tyan-Shan sichqoni, kumushrang dala sichqoni, tosh suvsari, qor qoploni va togʻ echkisi kiradi.

Togʻlar uchun xos boʻlgan turlar bilan bir qatorda, bogʻda boshqa ekotizimlarga xos boʻlgan turlar ham uchraydi: boʻri, tulki, ayiq, yelik, qizil bugʻu, yovvoyi choʻchqa (toʻngʻiz), tolay quyoni va boshqalar. Qizil kitobga kiritilgan turlar guruhi 7 turdan iborat: Tyan-Shan qoʻngʻir ayigʻi, qor qoploni, tosh suvsari, Markaziy Osiyo daryo qunduzi, manul, Turkiston silovsini va Hindiston jayrasi[13].

Diqqatga sazovor joylar

Bogʻ hududida Asi platosi va Turgen darasi yaqinida ilk Temir davriga oid qoʻrgʻonlar, shuningdek, Issiq daryosi qirgʻoqlarida sak qabrlari mavjud.

Turgen daryosining oʻng qirgʻogʻida bundan 10 000 yildan koʻproq vaqt oldin sodir boʻlgan kuchli zilzila izlari topilgan. Turli shakl va turli xil rangdagi qoyalar koʻrinishidagi bu vayronalar qatlami tabiatning haqiqiy yodgorligidir[14].

Relikt yoʻsinli Chinturgen archazorlari ham tabiat yodgorligi hisoblanib, u yerda 30-40 sm chuqurlikdagi yoʻsinlar qoplami ostida qalinligi 2-3 metr boʻlgan abadiy muzlik orollari saqlanib qolgan. Bunday past balandlikda joylashgan abadiy muzlik massivlari Ili Olatovida boshqa hech joyda uchramaydi. Tizmaning markaziy oʻqi boʻylab "Proxodnoy" dovonida joylashgan va Ichki Tyan-Shanning sovuq choʻlini eslatuvchi baland togʻ landshafti mutlaqo noyobdir[14].

"Tuyuksuning yetti ignasi" choʻqqisi ignaga oʻxshash yettita qoya tuzilmasidan iborat choʻqqidir. Qiyinchilik toifasi — 4a.

Shuningdek, bogʻ oʻz ichiga Qaskelen daryosi darasini ham oladi[15][16].

Galereya

  • Observatoriya yaqinida.
    Observatoriya yaqinida.
  • Katta Olmaota koʻlidagi kuzatuv minorasi.
    Katta Olmaota koʻlidagi kuzatuv minorasi.
  • Koʻl qishda.
    Koʻl qishda.
  • Koʻldan oʻtkazilgan suv trubasi.
    Koʻldan oʻtkazilgan suv trubasi.
  • Tuman paytida koʻl.
    Tuman paytida koʻl.
  • Bogdanovich muzligi soʻqmogʻidagi yovvoyi gullar.
    Bogdanovich muzligi soʻqmogʻidagi yovvoyi gullar.

Izohlar

  1. ↑
    • Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі (qozog'iston tili)
    • Иле-Алатауский государственный национальный природный парк (rus tili)

Manbalar

  1. ↑ „Ile-Alatau National Park“. almaty-kazakhstan.net. 2012-yil 30-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 15-fevral.
  2. ↑ „State National Park "Ile-Alatau"“. welcometokazakhstan.com. 2014-yil 24-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 15-fevral.
  3. ↑ „Ile-Alatau National Park“. Weekenborg Solutions. 2012-yil 30-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 9-iyul.
  4. ↑ „Species With Materials Recorded in Ile Alatau National Park“. Qaraldi: 2013-yil 9-iyul.
  5. ↑ „Ile-Alatau national park“. trekkingclub.kz. Qaraldi: 2014-yil 15-fevral.
  6. ↑ „Tour Kazakhstan - Hidden Zhetysu Wonderland“. bioexploration.org. 2010-yil 9-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 15-fevral.
  7. ↑ Himes, Katherine (June 30, 2015). "Science and Culture Collide: Living and Working as a Science Diplomat in Central Asia". Science and Diplomacy. http://www.sciencediplomacy.org/letter-field/2015/science-and-culture-collide. Qaraldi: July 6, 2015. "Various special types of deer are protected for the specific purpose of harvesting blood from the horn. This blood is then used to create a traditional tincture, purported to cure many ailments—anemia, virility issues, and immune deficiency problems." Ili Olatovi milliy bogʻi]]
  8. ↑ „История создания - ALATA“ (ru). www.ile-alatau.kz. 2022-yil 18-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 18-avgust.
  9. ↑ Иле-Алатауский государственный национальный природный парк (ru), Almaty, 2015 — 17–21-bet. ISBN 978-6017059-70-5. 
  10. ↑ Иле-Алатауский государственный национальный природный парк (ru), 2015 — 25–26-bet. ISBN 978-6017059-70-5. 
  11. ↑ „World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Big Almaty Lake“. National Oceanic and Atmospheric Administration. Qaraldi: 2024-yil 19-yanvar.
  12. ↑ 12,0 12,1 Saparbayeva, N.A.. "Роль Иле-Алатауского Государственного Национального Природного Парка в сохранении биоразнообразия полезных растений Казахстана". Экология: рациональное природопользование и безопасность жизнедеятельности: 65–67. 
  13. ↑ 13,0 13,1 „Фауна - ALATA“ (ru). www.ile-alatau.kz. Qaraldi: 2022-yil 18-avgust.
  14. ↑ 14,0 14,1 „Иле-Алатауский государственный национальный природный парк — HOSPITALITY KAZAKHSTAN Program“ (ru-RU). Qaraldi: 2022-yil 18-avgust.
  15. ↑ Ecotourkz.com: Kaskelen Gorge[sayt ishlamaydi]
  16. ↑ Jura.lt: "Kazakhstan is becoming top player of Central Asian tourism industry", 27 April 2012

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ili_Olatovi_milliy_bogʻi&oldid=503896" dan olindi