Ibrohim ibn Musa ibn al-Kozim
| Ibrohim ibn Musa al-Kozim إبراهيم بن موسى الكاظم | |
|---|---|
| Tavalludi |
763 |
| Vafoti |
825/837-yildan keyin Bagʻdod, Abbosiylar xalifaligi |
| Bolalari |
|
| Otasi | Musa al-Kozim |
| Makka noibi | |
|
Mansab davri 817 – 820 | |
| Monarx | Maʼmun |
| Oʻtmishdoshi | Ubaydulloh ibn al-Abbos ibn Ubaydulloh |
| Vorisi | Ubaydulloh ibn al-Hasan at-Tolibiy |
| Amir al-haj | |
| Monarx | Maʼmun |
| Lavozim davri | 818 |
| Yaman noibi | |
| Monarx | al-Maʼmun |
| Oʻtmishdoshi | Hamdavayh ibn Ali |
| Vorisi | Hamdavayh ibn Ali |
Ibrohim ibn Musa al-Kozim (arabcha: إبراهيم بن موسى الكاظم), shuningdek al-Murtazo (arabcha: المرتضی; 825-yilda yoki 837-yildan keyin vafot etgan) 9-asrda yashagan aliylar yetakchisi boʻlib, Toʻrtinchi fitnadan soʻng Yamanda Abbosiylar xalifaligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan. Taxminan 817-yilda Makka ustidan nazoratni qoʻlga kiritgan va keyinchalik xalifa al-Maʼmun tomonidan shaharning qonuniy hokimi sifatida tan olingan.
Kelib chiqishi
Ibrohim aliylarning yettinchi shia imomi Musa al-Kozimning (vaf. 799) oʻn sakkiz yoki oʻn toʻqqiz oʻgʻlidan biri boʻlgan[1]. Shuningdek, Alining toʻrt avlod keyingi zurriyotidan edi. Sakkizinchi imom Ali ar-Ridoning (vaf. 818) ukasi boʻlib, Ali ar-Rido bir muddat Abbosiy xalifasi al-Maʼmun (h. 813–833) tomonidan valiahd etib tayinlangan[2].
Yamandagi isyoni
Ibrohim 811—813-yillardagi fuqarolar urushi ortidan qoʻzgʻolonchilik faoliyatini boshladi. Bu urush Abbosiylar hukumatining Bagʻdod va imperiya viloyatlarida oʻz hokimiyatini saqlab turish qobiliyatini sezilarli darajada zaiflashtirgan edi[3]. 815-yilda Makkada boʻlgan paytida janubiy Iroqda aliyparast qoʻzgʻolon koʻtargan va Kufa, Basra, Makka hamda Madinani egallagan Abulsaraya as-Sari ibn Mansur Ibrohimni oʻz nomidan Yamanni zabt etishga tayinlagan. Shundan soʻng Ibrohim katta qoʻshin bilan viloyat tomon yoʻl oldi. Uning yaqinlashayotganidan xabar topgan Yaman hokimi Isʼhoq ibn Muso ibn Iso al-Hoshimiy qarshilik koʻrsatmaslikka qaror qilib, qoʻshinlari bilan Hijozga chekinadi va amalda viloyatni Ibrohimga topshiradi. Natijada Ibrohim Yaman hududiga sezilarli qarshiliksiz kirib borib, 815-yil sentyabrida Sanoni egallab, mamlakat ustidan nazoratni qoʻlga oldi[4].
Ibrohim taxminan bir yil davomida Yaman ustidan nazoratni saqlab turib, bu davrda oʻz nomidan tangalar zarb qildirdi. Uning viloyatdagi qattiqqoʻl boshqaruvi, jumladan tez-tez qatl etishlar, qullikka olish va xususiy mulkni musodara qilish kabi siyosati tez orada shafqatsizlik obroʻsini keltirdi va al-Jazzar („Qassob“) laqabi bilan tanila boshladi. Ayniqsa, mamlakatni boshqarishda yordam bergan qabila ittifoqchilari manfaatlari yoʻlida keskin choralar koʻrildi. Jumladan, ularning talabi bilan Ibrohim raqib qabilalar boshliqlaridan bir nechtasini hibsga oldi, ayrimlarini qatl ettirdi va boshqalarini surgun qildi[5].
Yamanda bir necha oy boʻlgach, Ibrohim Makka ustidan ham oʻz hokimiyatini oʻrnatishga urinib, 816-yilgi haj marosimini aliylar nomidan boshqarish uchun shaharga qoʻshin yubordi. Biroq, qoʻshin Makkaga yetib kelganida, Abbosiylar qoʻshimcha kuchlari mavjudligi sababli shaharga kira olmadilar. Buning oʻrniga atrof hududlarda talonchilik yurishlarini amalga oshirdilar. Oxir-oqibat ular magʻlub etilib, tarqatib yuborildi. Koʻp oʻtmay, Ibrohim Hamdavayh ibn Ali ibn Isa ibn Mahan boshchiligidagi yana bir qoʻshin Yamanga viloyat ustidan hukumat nazoratini tiklash maqsadida yaqinlashayotganini bildi. Hamdavayhning yurishini toʻxtatish uchun oʻz qoʻshini bilan yoʻlga chiqdi. Yuz bergan toʻqnashuvda Ibrohim magʻlubiyatga uchrab, qochishga majbur boʻldi. Hamdavayh esa Sanoga kirib, oʻzini hokim deb eʼlon qildi. Shu tariqa viloyatda aliylar hukmronligiga yakun yasadi[6].
Makkani egallashi
Hamdavayhga qarshi magʻlubiyatidan keyingi Ibrohimning harakatlari manbalarda turlicha bayon qilinadi. Yaʼqubiy uning toʻgʻridan-toʻgʻri Makkaga yoʻl olganini yozadi. Yamanlik mualliflar esa 818-yilgacha viloyatda qolib, shu davrda oʻziga qarshi chiqqan bir qator qabilalarga nisbatan jazolovchi choralar koʻrganini taʼkidlaydi. Ehtimol, aynan shu davrda Sa’da yaqinidagi 6-asrga oid al-Xoniq toʻgʻoni, Sayf ibn Zi Yazanning bir mavlosi qurgan inshootni vayron qilgan hamda Saʼdaning qadimgi qismini talafotga uchratgan[7]. Biroq, maʼlum bir paytda Yamanni tark etishga qaror qilib, tarafdorlari bilan shimolga yoʻl oldi va Makka atrofidagi hududlarga yetib bordi. Uning yaqinlashayotganiga javoban shahar qoʻmondoni Yazid ibn Muhammad al-Maxzumiy qarshi chiqdi. Biroq, qoʻzgʻolonchilar jangda gʻalaba qozonib, shahar qoʻmondonini oʻldirdilar va qoʻshinini tor-mor qildilar. Yazidning magʻlubiyati ortidan Ibrohim Makkaga erkin kirib borib, uni egalladi hamda shahar va uning atrofidagi hudud ustidan oʻz hokimiyatini oʻrnatdi[8].
Al-Maʼmun bilan yaqinlashuvi va hokimligi
Ibrohimning Abbosiylar hukumati bilan munosabatlarida 817-yilda burilish yuz berdi. Xalifa al-Maʼmun aliylarga yon bosish siyosatini tutib, Ibrohimning akasi Ali ibn Muso ar-Rizoni valiahd etib tayinladi hamda oʻziga qarshi bosh koʻtargan bir necha aliylarni afv etdi. Shu siyosat doirasida markaziy hukumat Makka shahrida boʻlgan Ibrohim bilan yarashdi va uni rasman shahar hokimi sifatida tan olib, boshqaruvni unga topshirdi. Makkadagi hokimiyati qonuniylashtirilgach, Ibrohim shaharda xalifaning aliyparast siyosatini amalga oshirdi hamda bay’atni Ali ibn Musoga keltirdi. Oradan koʻp oʻtmay, 818-yilgi haj safariga boshchilik qildi va duolarda akasini al-Maʼmunning valiahdi sifatida tilga oldi. Al-Masʼudiyning yozishicha, shu tariqa Ibrohim islom davri boshlanganidan buyon hajga boshchilik qilgan Abu Tolib zurriyotidan chiqqan ilk shaxs boʻlgan[9].
Makka ustidan qonuniy nazoratni qoʻlga kiritish bilan birga, Ibrohimga hali ham Hamdavayh ibn Ali qoʻl ostida boʻlgan Yaman hokimligi ham berildi. Biroq, Hamdavayh viloyatni topshirishdan bosh tortgach, Ibrohim uni kuch bilan siqib chiqarishga qaror qildi va unga qarshi yurish uyushtirdi. 818-yil oʻrtalarida Yamanga yetib kelib, Sano tomon yoʻl oldi, ammo shahar yaqinida Hamdavayh va uning qoʻshinlari tomonidan toʻxtatildi. Keyingi jang Ibrohim uchun muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Ibrohimning qoʻshini Hamdavayh kuchlari tomonidan tor-mor etildi va Hijozga chekinishga majbur boʻldi. Shu tariqa viloyatni qayta egallash umididan voz kechdi[10].
Yamandagi magʻlubiyatidan soʻng Ibrohim Makkaga qaytdi va 820-yilgacha shu yerda qoldi. Oʻsha yili harbiy qoʻmondon Isa ibn Yazid al-Juludiy tomonidan u Bagʻdodga yuborildi, uning oʻrniga esa shaharga hokim etib Ubaydulloh ibn al-Hasan at-Tolibiy tayinlandi[11].
Oʻlimi
Ibrohim Bagʻdodda, rivoyatlarga koʻra zaharlanish oqibatida vafot etgan va al-Kozimiyyadagi Quraysh qabristonida otasi yoniga dafn etilgan. Uning vafot sanasi borasida turli sanalar keltiriladi. Jumladan, 825-yil va 837-yildan keyingi davr ham tilga olinadi[12].
Manbalar
- ↑ Kohlberg 1993, s. 647.
- ↑ Geddes 1963–64, s. 100; Buyukkara 2002, s. 447.
- ↑ Rekaya 1991, s. 334.
- ↑ Al-Mad'aj 1988, ss. 205–06; Geddes 1963–64, ss. 100–01; Bikhazi 1970, s. 25; Bosworth 1987, s. 27; Al-Ya'qubi 1883, s. 540.
- ↑ Al-Mad'aj 1988, s. 206; Geddes 1963–64, s. 101; Bikhazi 1970, s. 25; Bosworth 1987, ss. 27–8.
- ↑ Al-Mad'aj 1988, s. 206; Geddes 1963–64, ss. 101–02; Bikhazi 1970, s. 25; Bosworth 1987, ss. 37–39; Al-Ya'qubi 1883, s. 544.
- ↑ Al-Mad'aj 1988, ss. 206–07; Geddes 1963–64, s. 102; Heiss 1987, ss. 66, 67.
- ↑ Al-Mad'aj 1988, s. 206; Geddes 1963–64, ss. 102–03; Al-Ya'qubi 1883, s. 544.
- ↑ Al-Mad'aj 1988, s. 207; Geddes 1963–64, ss. 103; Buyukkara 2002, ss. 445 ff., 459; Bosworth 1987, ss. 60 ff., 83; Al-Ya'qubi 1883, ss. 544–45; Khalifah ibn Khayyat 1985, s. 471. Al-Mas'udi 1861–1877, v. VII: p. 60; v. IX: pp. 69-70, also states that Ibrahim’s leadership of the pilgrimage was undertaken without caliphal authorization.
- ↑ Al-Mad'aj 1988, ss. 207–08; Geddes 1963–64, ss. 103–04; Bosworth 1987, s. 83; Al-Ya'qubi 1883, ss. 545–46. Bikhazi 1970, ss. 25–26, provides a different account of these events.
- ↑ Geddes 1963–64, s. 104; Bosworth 1987, s. 98; Al-Ya'qubi 1883, s. 553.
- ↑ Buyukkara 2002, s. 447; Ja'far al-Khalili 1987, s. 18; Muhsin al-Amin 1983, s. 228.
Adabiyotlar
- Bikhazi, Ramzi J. (1970). "Coins of al-Yaman 132-569 A.H.". Al-Abhath 23: 3–127. https://books.google.com/books?id=yGoXAQAAIAAJ. Qaraldi: June 4, 2016.Ibrohim ibn Musa ibn al-Kozim]]
- Buyukkara, M. Ali (2002). "Al-Ma'mun's Choice of 'Ali al-Rida as His Heir". Islamic Studies 41 (3): 445–466.
- Geddes, C. L. (1963–64). "Al-Ma'mun's Si'ite Policy in Yemen". Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes 59/60: 445–466.
- Heiss, Johann (1987). "Historical and Social Aspects of Sa'dah, a Yemeni Town". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 17: 63–80.
- Ja'far al-Khalili. Mawsu'at al-'Atabat al-Muqaddasah, Vol. 10: Qism al-Kazimayn (ar). Beirut: Mu'assasat al-A'lami Matbu'at, 1987. OCLC 4770260659.
- Khalifah ibn Khayyat. Tarikh Khalifah ibn Khayyat, 3rd ed (ar). Al-Riyadh: Dar Taybah, 1985.
- Kohlberg, E. (1993). "Mūsā al-Kāẓim". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VII: Mif–Naz (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 645–648 b. ISBN 978-90-04-09419-2. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/musa-al-kazim-SIM_5563.
- Al-Mad'aj, Abd al-Muhsin Mad'aj M.. The Yemen in Early Islam (9-233/630-847): A Political History. London: Ithaca Press, 1988. ISBN 0863721028.
- Al-Mas'udi, Ali ibn al-Husain. Les Prairies D'Or, Ed. and Trans. Charles Barbier de Meynard and Abel Pavet de Courteille, Paris: Imprimerie Nationale, 1861–1877.
- Muhsin al-Amin. A'yan al-Shi'ah, Vol. 2 (ar). Beirut: Dar al-Ta'aruf li al-Matbu'at, 1983. OCLC 4769945206.
- Rekaya, M. (1991). "al-Maʾmūn". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VI: Mahk–Mid (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 331–339 b. ISBN 978-90-04-08112-3. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-mamun-SIM_4889.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXII: The Reunification of the ʿAbbāsid Caliphate: The Caliphate of al-Maʾmūn, A.D. 813–33/A.H. 198–213, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1987. ISBN 978-0-88706-058-8.
- Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. Historiae, Vol. 2 (ar). Leiden: E. J. Brill, 1883.