Ibn al-Haim al-Ishbiliy
| Ibn al‐Hāʾim | |
|---|---|
| ابن الهائم | |
| Tavalludi |
fl. tax. 1213 |
| Akademik maʼlumot | |
| Akademik faoliyat | |
| Davr | Islom oltin davri |
| Asosiy sohasi | matematika, astronomiya |
| Mashhur ish(lar)i | al‐Zīj al‐kāmil fī al‐t'lim |
Abu Muhammad Abdulhaqq al‐Gʻofiqiy al‐Ishbiliy (arabcha: ابن الهائم), shuningdek Ibn al‐Hāʾim nomi bilan ham tanilgan (fl. tax. 1213) – Sevilyalik oʻrta asr musulmon astronomi va matematigi boʻlgan.
U zamonaviy olimlarga oʻzining az‐Zīj al‐kāmil fī at‐ta'lim (1204/1205) asari bilan maʼlum boʻlib, u islom astronomiyasining rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan va al-Andalus olimlari, jumladan asbob yasovchi va astrolog Az-Zarqaliy haqida muhim maʼlumotlarni yetkazib bergan.
Hayoti
Ibn al‐Hāʾimning kelib chiqishi al-Andalusdagi Sevilya shahri bilan bogʻliq. Talabalik yillarida u matematika fanini olimlar al-Jayyoniy va Jobir ibn Aflah asarlari orqali oʻrgangan[manba kerak]. Ehtimol, u Almohad xalifaligi mintaqani boshqargan davrda Shimoliy Afrikada ishlagan boʻlishi mumkin. Ibn al‐Hāʾim matematika fanini chuqur egallagan va 11-asrda olim Ibn Muʼoz al-Jayyoniy tomonidan al-Andalusga kiritilgan, keyingi asrda astronom va matematik Jobir ibn Aflah tomonidan rivojlantirilgan trigonometrik tushunchalar bilan yaxshi tanish edi[1]
az‐Zīj al‐kāmil fī at‐ta'lim
1204/1205-yilda Ibn al‐Hāʾim az‐Zīj al‐kāmil fī at‐ta'lim („Matematik astronomiya boʻyicha mukammal qoʻllanma“) nomli, kirish qismi va yetti kitobdan iborat boʻlgan bir risola yozdi. Nomidan tashqari har jihatdan zij boʻlgan bu asarda hech qanday sonli jadvallar keltirilmaydi[1]. U asar oʻrta asr islom astronomlari tomonidan nihoyatda toʻliq va aniq deb hisoblangan va Magʻribdagi astronomiyaning rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan[2].
Ushbu asar zamonaviy tarixchilarga al-Andalusdagi avvalgi astronomlar haqidagi muhim maʼlumotlarni taqdim etgan. Unda asbob yasovchi va astrolog Az-Zarqaliyning hayoti va ijodi, hamda ular homiysi boʻlgan qozı Said al-Andalusiy qoʻllab-quvvatlagan Toledo astronomlari tomonidan Toledo jadvallarining tuzilishi haqidagi tarixiy maʼlumotlar beriladi.
Ibn al‐Hāʾim Az-Zarqaliyning ekliptika ogʻmaligining tebranishi haqidagi nazariyalarini yanada rivojlantirgan, sferik trigonometriya formulalarni taqdim etgan, Quyosh apogeyining uzunligini 85° 49′ deb bergan va Az-Zarqaliy ishlarini yanada tasdiqlagan. Asarda, shuningdek, Oyning uzunlik va kengliklarini hisoblash, hamda Ptolemey nazariyasini tuzatishga urinish masalalari ham koʻrib chiqilgan[1]
Qoʻlyozmaning bir nusxasi Oksford (Buyuk Britaniya)dagi Bodleian kutubxonasida saqlanadi[3].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Puig 2007, ss. 555–.556.
- ↑ Samsó 1997, s. 405.
- ↑ „Al-Kāmil fī al-taʻlīm“. Union Catalogue of Manuscripts from the Islamicate World. Fihrist. Qaraldi: 2023-yil 14-fevral.
Adabiyotlar
- Puig, Roser (2007). "Ibn al‐Hāʾim: Abū Muḥammad ʿAbd al‐Ḥaqq al‐Ghāfiqī al‐Ishbīlī". in Thomas Hockey. The Biographical Encyclopedia of Astronomers. Nyu-York: Springer nashriyoti. ISBN 978-0-387-31022-0. http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_al-Ha%27im_BEA.htm. (PDF talqini)
- Samsó, Julio (1997). "Ibn al‐Hāʾim". in Helaine Selin. Gʻarbga kirmagan madaniyatlardagi fan, texnologiya va tibbiyot tarixi ensiklopediyasi. Kluwer Academic Publishers. ISBN 9780792340669. https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA405.
- Samso, Julio „Ibn al‐Hāʾim“, . Gʻarbga kirmagan madaniyatlardagi fan, texnologiya va tibbiyot tarixi ensiklopediyasi. Berlin: Springer Nature, 2013 — 405-bet. ISBN 978-94017-1-416-7.