Husayn ibn Hamdon

Husayn ibn Hamdan
Vafoti	918-yil oktyabr/noyabr Bagʻdod
Fuqaroligi	Abbosiylar xalifaligi
Xizmatdagi yillari	895—915
Aloqa	Hamdan ibn Hamdun (otasi) Abdulloh ibn Hamdan (ukasi) Said ibn Hamdan (ukasi) Nosir ud-Davla (jiyani) Sayf ud-Davla (jiyani)

Husayn ibn Hamdan ibn Hamdun ibn al-Horis at-Tagʻlibiy (arabcha: حسين بن حمدان بن حمدون بن الحارث التغلبي‎‎) – Hamdoniylar sulolasining ilk vakili, Abbosiylar xalifaligining mohir sarkardasi. Jazira hududidagi arab qabilalari orasida Hamdoniylar nufuzining yuksalishida muhim rol oʻynagan. Oʻz harbiy mahorati bilan ajralib turgan va qabilalar oʻrtasidagi munosabatlarga katta taʼsir koʻrsatgan.

Husayn 895-yilda xalifalik xizmatiga kirdi. Xalifa hukumati bilan hamkorlik qilib, oʻzini hamda oilasini Jazira mintaqasidagi arablar va kurdlarning yetakchisiga aylantira oldi. Keyingi bir necha yil davomida oʻz qoʻshinlarini qarmatlar, Dulafiylar va Tuluniylar ustidan gʻalaba qozonishiga sabab boʻldi. Abbosiylar xalifaligining eng mashhur sarkardalaridan biri boʻlgan Husayn 908-yilgacha oʻz mavqei va taʼsirini oshirib bordi. Shu yili xalifa al-Muqtadirga qarshi amalga oshirilgan muvaffaqiyatsiz davlat toʻntarishining asosiy tashkilotchilaridan biri boʻldi. Toʻntarish muvafaqqiyatsiz yakunlanib, Husayn poytaxtdan qochishga majbur boʻlgan boʻlsa-da, tez orada afv etilib, Jibal noibi etib tayinlandi. Husayn ushbu yangi lavozimda ham janubi-markaziy Eron hududidagi harbiy harakatlarda oʻz qobiliyatlarini namoyon eta oldi. Taxminan 911-yilda Mosul noibi etib tayinlandi. 914/915-yilgacha noiblik qilgach, nomaʼlum sabablarga koʻra isyon koʻtardi. 916-yilda magʻlubiyatga uchrab, asir tushgach, Bagʻdodda zindonga tashlandi va 918-yilda qatl etildi. Husaynning siyosiy taʼsiri tufayli oila aʼzolari yuqori lavozimlarga koʻtarilgan. Bu esa Mosul va Jazira hududining uzoq vaqt davomida Hamdoniylar sulolasi tomonidan boshqarilishi uchun asos boʻldi. Husaynning jiyanlari Nosir ud-Davla va Sayf ud-Davla mos ravishda Mosul va Halabda mustaqil amirliklarga asos soldi.

Biografiyasi

Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati

Hamdoniylar sulolasi shajarasi

Husayn Hamdoniylar sulolasi asoschisi Hamdon ibn Hamdunning oʻgʻli edi. Oilasi musulmonlar istilolariga qadar Jazira hududida oʻrnashgan Banu Tagʻlib qabilasiga mansub boʻlgan. Abbosiylar xalifaligi boʻylab kuzatilgan anʼanaga muvofiq Tagʻlibiy rahbarlar Samarrada oʻn yil davom etgan tartibsizlik (861—870-yillar) davrida xalifalik markaziy hokimiyatining zaiflashishidan foydalanib, Mosul atrofidagi hududlar ustidan oʻz nazoratlarini tobora kuchaytirib borishdi. Hamdon shu davrda yetakchi qabila boshliqlari orasida oʻz mavqeini mustahkamlab, xalifalarning bevosita nazoratni qayta oʻrnatish harakatlariga qarshi kurashga boshchilik qildi. Hatto 880-yillarda xorijiy qoʻzgʻolonchilar bilan ittifoq tuzishgacha bordi. Nihoyat, 895-yilda xalifa Muʼtazid Jazira hududini qaytarib olish maqsadida qatʼiy hujum boshladi. Hamdon xalifaning hujumidan oldin qochib ketdi va uzoq quvishdan soʻng asir olinib, zindonga tashlandi.

Dajla daryosi chap qirgʻogʻidagi Ardumusht qalʼasi ishonib topshirilgan Husayn qalʼani topshirishni maʼqul koʻrib, xalifaga oʻz xizmatini taklif qildi. Husayn xorijiylar yetakchisi Horun ash-Shariyni qoʻlga olishga erishib, Jazirada xorijiylar qoʻzgʻoloniga barham berdi. Buning evaziga nafaqat otasining afv etilishini taʼminladi, balki tagʻlibiylar toʻlashga majbur boʻlgan oʻlponning bekor qilinishi va davlat hisobidan 500 nafar tagʻlibiy otliq askarlardan iborat polk tuzish huquqiga ham erishdi. Bu katta muvafaqqiyat boʻlib, Husayn oʻzi va oilasining hokimiyatga koʻtarilishi uchun mustahkam poydevor yaratishga muvaffaq boʻldi. Islomshunos olim Hugh N. Kennedy quyidagicha fikr bildirgan:

xalifaga oʻzining mohir va sodiq rahbarligi ostida tajribali jangchilar guruhi tuzishni taklif qildi. Tagʻlib qabilasi va Jaziradagi boshqa xalqlarga maosh hamda oʻlja olish imkoniyatini vaʼda qildi. Oʻz oilasiga esa harbiy qoʻmondonlik va davlat xizmatidan boylik orttirish imkonini taqdim etdi. Aslida, al-Husayn oilasini mustaqil qabila boshligʻi emas, balki hukumat bilan arablar va kurdlar oʻrtasida vositachi vazifasini bajarish orqali boyita oldi.

Abbosiylar xizmatida

Hamdoniylarning vatani hamda asosiy kuch bazasi boʻlgan Jazira (Quyi Mesopotamiya)

Husayn keyingi bir necha yil davomida oʻzining tagʻlibiylar qoʻshiniga munosib rahbarlik qildi. 896-yilda Jibaldagi dulafiy Bakr ibn Abdulaziz ibn Ahmad ibn Abu Dulafga qarshi kurashgan. 903-yildan soʻng Husayn Muhammad ibn Sulaymon al-Kotibning Suriya sahrosida yashovchi qarmatlarga qarshi amalga oshirgan harbiy yurishlarida hal qiluvchi rol oʻynadi. Bu janglarda uning otliq qoʻshinlari nihoyatda tezkor boʻlgan qarmatlarga qarshi kurashda muhim ahamiyat kasb etgan. 903-yilda Hamo yaqinida „Sohib ash-Shama“ laqabi bilan tanilgan qarmatlar yetakchisi al-Husayn ibn Zikravayh ustidan qozonilgan Muhammadning yirik gʻalabasida ham ishtirok etdi. Qarmatlar yetakchilari choʻlga qochib ketishdi. Biroq ular tez orada qoʻlga olinib, Bagʻdodga olib kelindi. Shundan soʻng, Husayn 904—905-yillarda Muhammad boshchiligidagi harbiy yurishda old qoʻshin qoʻmondoni boʻldi. Bu yurish natijasida Tuluniylar sulolasiga barham berilib, Suriya va Misr ustidan bevosita xalifalik nazorati qayta oʻrnatildi. Muhammad ibn Sulaymon Husaynga Misr noibligini taklif etgan, ammo Husayn taklifni rad etib, oʻzi toʻplagan ulkan oʻlja bilan Bagʻdodga qaytishni maʼqul koʻrgan.

Husayn 905—906-yillarda Misrdan qaytib kelgach, Qarmatiylarning gij-gijlashi natijasida isyon koʻtargan Suriyadagi Banu Kalb qabilasiga qarshi yuborildi. Husayn isyonchilarni sahroga haydagan boʻlsa-da, kalbiylar chekinayotganda quduqlarni toʻldirib ketishgani sababli taʼqib qila olmay qoldi. Natijada, qoʻzgʻolonchilar Quyi Frotga yetib borib, al-Qodisiyada Abbosiylarning yana bir qoʻshinini magʻlubiyatga uchratishdi. Shuningdek, ular 906-yil oxirida Makkaga haj uchun borayotgan ziyoratchilar karvoniga hujum uyushtirishdi. Oxir-oqibat, markaziy hukumat qoʻshinlari qarmatlarni yengib, qochishga majbur qildi. Qarmatlar Furot daryosi boʻylab Suriyaga chekinayotganda, 907-yil mart/aprel oyida Husayn hujumiga uchrab, butunlay qirib tashlandi. Bu gʻalabalar qarmatlar tahdidini butunlay bartaraf etmagan boʻlsa-da, mazhab Suriya hududida deyarli yoʻq qilinganini anglatardi. Bahraynda joylashgan qarmatlar faollikni davom ettirib, Quyi Iroqqa bosqinchilik qilishni toʻxtatmagan edi. Soʻngra Husayn Furot va Halab oraligʻidagi qolgan kalb isyonchilarini boʻysundirdi. 907—908-yillarda esa Jaziraga talon-taroj qilish maqsadida bostirib kirgan Banu Tamim qabilasi bilan toʻqnashib, ularni Suriya tomon haydab chiqardi va Xunasira yaqinida magʻlubiyatga uchratdi.

908-yilda bu ajoyib xizmati tufayli Husayn xalifalikdagi „yetakchi sarkardalardan biri“ga (Kennedyning maʼlumotlariga koʻra) aylandi va oʻz ukalariga hokimiyat lavozimlarini egallash imkoniyatini yaratdi. Ukalari turli lavozimlarga tayinlandi, ulardan eng muhimi 905-yilda Husaynning ukasi Abulhayja Abdullohga Mosul hokimligining topshirilishi boʻldi. 908-yil dekabr oyida Husayn yangi xalifa al-Muqtadirni taxtdan agʻdarib, oʻrniga keksaroq Ibn al-Muʼtazzni qoʻyish maqsadida saroy fitnasiga aralashdi. Husayn boshqa ikki kishi bilan birga 908-yil 17-dekabrda al-Muqtadirning taxtga chiqishini qoʻllab-quvvatlagan vazir al-Abbos ibn al-Hasan al-Jarjaraiyga hujum qilib, uni oʻldirdi. Shundan soʻng fitnachilar yosh xalifani ham oʻldirmoqchi boʻlishdi, ammo xalifa Hasaniy saroyida oʻz oʻrnini mustahkamlab olgan edi. Ibn al-Mu’tazz xalifa etib eʼlon qilinib, Husayn al-Muqtadirni taslim boʻlishga koʻndirish uchun saroyga yoʻl oldi. Biroq saroy xizmatchilari, ayniqsa, hojiblar Savsan, Munis al-Fahl va Munis al-Xodimning kutilmagan qarshiligi hamda fitnachilardagi qatʼiyatsizlik tufayli toʻntarish rejasi barbod boʻldi. Al-Muqtadir gʻalaba qozondi va Husayn Bagʻdoddan Mosul va Baladga qochib ketdi. Shundan soʻng, oʻz tarafdorlari bilan birga Jazira hududida bir muddat kezib yurdi. Xalifa Husaynni taʼqib qilish uchun uning ukasi Abulhayja Abdullohni joʻnatdi. Biroq Husayn kutilmaganda ukasini dovdiratib, magʻlubiyatga uchratishga erishdi. Bu muvaffaqiyat Husaynni ukasi Ibrohim vositachiligida yangi vazir Ali ibn al-Furot bilan aloqa oʻrnatishga undadi. Garchi Husayn fitnaning yetakchi ishtirokchilaridan biri boʻlgan va davlat toʻntarishidagi boshqa aybdorlarning aksariyati qatl etilgan yoki qamoqqa tashlangan boʻlsa-da, Husayn afv olishga erishdi. Biroq Bagʻdodga qaytib kelishiga ruxsat berilmay, Jibaldagi Qum va Koshon viloyatlari noibi etib tayinlandi.

Husayn noib lavozimida Munis al-Xodimga Sijiston va Forsda safforiy al-Lays ibn Aliga qarshi yurishda, keyinchalik esa sobiq safforiylar lashkarboshisi va isyonchi Subkara hamda uning qoʻmondoni al-Qattolga qarshi kurashda yordam koʻrsatdi. Mu’nis al-Xodim boshliq Abbosiy qoʻshinlari 910/911-yilga kelib isyonni bostirishga muvaffaq boʻldi. Keyinchalik yashagan hamdoniy shoir Abu Firasning tantanali sheʼrida taʼkidlanishicha, al-Qattolni Husaynning oʻzi shaxsan asir olgan ekan.

Abu Firasning xabar berishicha, Husaynga Fors viloyati noibligini taklif etishgan, biroq taklifni rad etib, Bagʻdodga qaytib ketgan. Ibn al-Furot, ehtimol, uning niyatlariga hali ham ishonchsiz qaragan holda, darhol Diyar Rabiya viloyati noibligiga tayinladi. Bu viloyat sharqiy Jazira hududini, jumladan, Mosul shahrini oʻz ichiga olardi. Husayn ushbu lavozimda 913/914-yilda Vizantiya imperiyasiga qarshi bosqinchilik yurishini boshqargan. Biroq koʻp oʻtmay Husayn va vazir Ali ibn Iso al-Jarroh oʻrtasida ochiq ziddiyat yuzaga keldi. Buning sababi nomaʼlum, ammo ziddiyat Husayn viloyatining moliyaviy ahvoli bilan bogʻliq edi. 914/915-yilda Husayn ochiq isyon koʻtarib, Jazira hududida 30 000 nafar arab va kurdlardan iborat qoʻshin toʻpladi. Bu uning oʻsha yerdagi nufuzining yaqqol isboti edi. Husayn oʻziga qarshi yuborilgan xalifalik qoʻshinini magʻlub etishga muvaffaq boʻldi. Biroq Misrdan chaqirib olingan mashhur Muʼnis al-Xodim bilan toʻqnashgach, 916-yil fevral oyida shimolga, Armeniya tomon qochayotganda magʻlubiyatga uchrab, asir olindi. Bagʻdodga keltirilib, sharmandalarcha shahar boʻylab ommaviy namoyish qilindi. Bu vaqtda Husayn tuyaga mindirilgan va boshiga uyat qalpogʻi kiydirilib, aholi oldidan olib oʻtilgan edi. Shundan soʻng qamoqqa tashlanib, 918-yil oktyabr/noyabr oyida xalifaning buyrugʻi bilan qatl etildi.

Husaynning qatl etilish sababi nomaʼlum. Hamdoniylar sulolasi davri boʻyicha tarixchi Marius Canard al-Muqtadirning bu harakati shia oqimi taʼsiridagi fitna bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan. Bu fitna, ehtimol, ayni shu davrda Ibn al-Furotning ikkinchi bor vazirlik lavozimidan chetlashtirilishi yoki Ozarbayjonning mustaqil noibi Yusuf ibn Abulsajning isyoni bilan aloqador boʻlgan. Al-Muqtadir Yusuf ibn Abulsajni qamoqqa olingan Husayn bilan aloqasi borligidan gumonsiragan boʻlishi mumkin. Canard yozganidek, „xalifa har qanday holatda ham Husayn ozod qilinsa, yana mustaqillikka intilish yoki shialik tarafdori boʻlib, qoʻzgʻolon koʻtarishidan xavotirga tushgan boʻlishi mumkin. Xalifa, uni ozod qilishni istagan (ehtimol, koʻpchilik) kishilarning kuch ishlatib buni amalga oshirishga urinishlarining oldini olish maqsadida, barcha fitnalarga chek qoʻyadigan chora koʻrishni maʼqul topdi“. Husaynning isyoni va qatl etilishiga qaramay, Hamdoniylar sulolasi ravnaq topishda davom etdi. Uning aka-ukalari tez orada asirlikdan ozod etildi, Abdulloh esa Mu’nis al-Xodim bilan ittifoq tuzib, Bagʻdoddagi saroy siyosatining oʻzgaruvchan jarayonlarida ishtirok etish orqali nufuzga erishdi. Abdullohning Nosir ud-Davla va Sayf ud-Davla faxriy unvonlariga ega boʻlgan ikki oʻgʻli al-Hasan va Ali oilani Mosul (978-yilgacha) va Halab (1002-yilgacha) hududida yarim mustaqil amirliklarning hukmron sulolasi darajasiga olib chiqishga erishishdi. Bu ikki oʻgʻil oilaning nufuzini oshirishda muhim rol oʻynadi.

Xarakteri va tarixiy baho

Canardning taʼkidlashicha, Husayn oʻz qobiliyati va jasorati, shuningdek, shiddatli va shuhratparast ruhiyati bilan oʻsha davrning oliy qoʻmondoni Munis yoki boshqa har qanday harbiy rahbarlaridan koʻproq ajralib turadi. Husayn oʻsha davrda xalifalikning yuqori martabali rahbarlari orasida kamdan-kam uchraydigan holat, yaʼni arab millatiga mansubligi bilan ham ajralib turardi. Canard Husaynni gʻoyatda ochiq fikrli va oʻz davri musulmon olamidagi mafkuraviy chalkashliklar hamda qaynashlarga nisbatan sezgir deb baholagan. Buni Husaynning soʻfiy mutasavvuf al-Halloj bilan munosabati tasdiqlaydi. Chunki al-Halloj siyosatga oid asarini Husaynga bagʻishlagan edi. Darhaqiqat, Canardning taʼkidlashicha, Husaynning shialikni qabul qilishi va 908-yilgi muvaffaqiyatsiz davlat toʻntarishida ishtirok etishini oqilona tarzda shia tarafdorlariga xos boʻlgan istak, yaʼni xalifalikni yangilash va „ideal musulmon hukumati“ barpo etish istagi nuqtayi nazaridan tushunish mumkin. Buzuq va tanazzulga yuz tutgan Abbosiylar endi bunday hukumatni yaratishga qodir emas edilar. Nihoyat, garchi Hamdoniylar sulolasiga asos solish akasiga nasib qilgan boʻlsa-da, Husayn oʻz oilasiga birinchi boʻlib qudrat va shon-shuhrat taqdim etgan edi. Shu bois Husayn keyinchalik Abu Firosning sheʼrlarida ham madh etilgan.

Adabiyotlar

• Canard, Marius (1971). "Ḥamdānids". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 126–131 b. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0259. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%E1%B8%A4amd%C4%81nids&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search. 
• Canard, Marius (1971). "Ḥusayn b. Ḥamdān". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 619–620 b. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_2981. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%E1%B8%A4usayn+b.+%E1%B8%A4amd%C4%81n&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search. 
• Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.