Hind musavvirligi

Hind musavvirligi — Hindiston san’atida oʻta boy va uzoq davom etgan anʼana hamda tarixga ega. Eng ilk hind tasvirlari ibtidoiy davrlarga oid qoyatosh rasmlari boʻlib, bunga Bhimbetka qoyatosh boshpanalari kabi maskanlarda topilgan petrogliflar misol boʻladi. Bhimbetka qoyatosh boshpanalarida uchraydigan Tosh davri rasmlarining ayrimlari taxminan 10 000 yillik tarixga ega. Hindiston yarimorolidagi iqlim sharoiti sababli eng qadimiy namunalarning oʻta oz qismigina bugungacha saqlanib qolgan.

Hindistonning qadimiy hinduiy va buddaviy adabiyotlarida devoriy tasvirlar (chitra) bilan bezatilgan qasrlar hamda boshqa inshootlar haqida koʻplab maʼlumotlar keltirilgan, biroq bizgacha yetib kelgan sanoqli obidalar ichida Ajanta gʻorlaridagi devoriy rasmlar eng muhim oʻrin tutadi. Ushbu davrda qoʻlyozmalarda kichik hajmdagi miniatyura musavvirligi ham mavjud boʻlgan deb taxmin qilinadi, lekin saqlanib qolgan eng ilk namunalar oʻrta asrlarga borib taqaladi.

Boburiylar davrida fors miniatyurasi va qadimiy hind anʼanalarining uygʻunlashuvi natijasida yangi uslub vujudga keldi. XVII asrdan eʼtiboran bu uslub Hindistonning barcha diniy eʼtiqoddagi knyazlik saroylariga yoyilib, ularning har birida mahalliy yoʻnalishlar shakllandi. Britaniya Rojaligi davrida ingliz buyurtmachilari uchun Kompaniya uslubidagi musavvirlik asarlari yaratildi. Shuningdek, XIX asrdan boshlab Gʻarb anʼanalariga asoslangan sanʼat maktablari tashkil etildi. Bu jarayonlar zamonaviy hind musavvirligiga zamin yaratdi. Bugungi kunda ushbu sanʼat borgan sari oʻzining milliy hind ildizlariga qaytmoqda.

Hind musavvirligini, umuman olganda, uchta yirik turga ajratish mumkin: devoriy tasvirlar (fraskalar), miniatyuralar va matoga chizilgan musavvirlik asarlari. Devoriy tasvirlar Ajanta gʻorlari va Kaylashnath ibodatxonasida boʻlgani kabi mustahkam inshootlar devorlarida ishlangan ulkan asarlardir. Miniatyura musavvirligi esa kitoblar yoki albomlar uchun qogʻoz va mato kabi tez eskiruvchi xomashyolarda oʻta ixcham shaklda amalga oshirilgan. Hindistonning qoyatosh meʼmorchiligiga oid bir qator obyektlarida devoriy tasvirlarning (freskaga oʻxshash uslubda ishlangan) kamida 2000 yillik tarixga ega izlari saqlanib qolgan boʻlib, ular orasida 1- va V asrlarga oid Ajanta gʻorlaridagi qoldiqlar eng muhim oʻrin tutadi.

Matoga chizilgan musavvirlik asarlari koʻpincha folklorda, eposlarni kuylab yuruvchi baxshilar (masalan, Rajastondagi Bhopalar hamda boshqa hududlardagi Chitrakathilar) tomonidan qoʻllanishi uchun yaratilgan hamda ziyoratgohlardan esdalik sifatida xarid qilingan. 200 yildan qadimiyroq boʻlgan bunday asarlar juda kam saqlangan, biroq ushbu anʼananing tarixi ancha olisga borib taqalishi shubhasizdir. Ayrim hududiy maktablar bugungi kunda ham ushbu yoʻnalishda asarlar yaratishni davom ettirmoqda.

Asosiy janrlarga umumiy tavsif

Koʻpincha qoʻlyozmalarni bezatgan miniatyura musavvirligi uzoq tarixga ega, biroq bizgacha saqlanib qolgan eng qadimiy namunalar XII asrga oid (asosan Gʻarbiy Hindistondan topilgan) jayniy miniatyuralari hamda sharqdagi Pala imperiyasiga tegishli birmuncha ilgarigi buddaviylik tasvirlaridir. Shunga oʻxshash hinduiylik illyustratsiyalarining saqlanib qolgan namunalari Gʻarbda taxminan XV asrga, Sharqiy Hindistonda esa XVI asrga borib taqaladi. Oʻsha davrda Akbarshoh rahnamoligidagi boburiylar miniatyura musavvirligi ham hinduiylik eposlari hamda boshqa mavzularning fors tiliga qilingan tarjimalarini bezashda qoʻllanila boshlangan edi.

Boburiylar saroy musavvirligining oltin davri Humoyunning 1555-yilda Forsdagi surgundan qaytishi va oʻzi bilan birga forsiy sanʼatkorlarni olib kelishi bilan boshlanadi. Bu davr diniy qarashlari sababli musavvirlikni xushlamagan hamda taxminan 1670-yilga kelib imperiyaning ulkan ustaxonasini tarqatib yuborgan Avrangzeb hukmronligi yillarida nihoyasiga yetdi. Sanʼatkorlar musulmon va hinduiy rojalarning kichikroq saroylariga tarqalib ketishdi hamda bu holat „boburiylardan keyingi“ uslubning koʻplab mahalliy koʻrinishlari rivojlanishiga zamin yaratdi. Bunday yoʻnalishlar sirasiga Rojasthonning Bundi, Kishangarh, Jaipur, Marvar va Mevar kabi turli musavvirlik maktablari kiradi. „Ragamala“ tasvirlari ham, XVIII asr oʻrtalaridan ingliz xaridorlari uchun yaratilgan keyingi Kompaniya uslubidagi musavvirlik ham ayni shu maktab anʼanalariga borib taqaladi.

Manbalar

Adabiyotlar

Blurton, T. Richard, Hindu Art, 1994, British Museum Press, ISBN 0 7141 1442 1
Chakraverty, Anjan, Indian Miniature Painting, 2005, Lustre Press, ISBN 8174363343, 9788174363343
Craven, Roy C., Indian Art: A Concise History, 1987, Thames & Hudson (Praeger in USA), ISBN 0500201463
Harle, J. C., The Art and Architecture of the Indian Subcontinent, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, ISBN 0300062176
Sardar, Marika „Islamic Art of the Deccan“. Metropolitan Museum of Art (2003-yil oktyabr). Qaraldi: 2019-yil 3-fevral.
„Miniature painting“, Centre for Cultural Resources and Training, Indian Government
„Modern Indian painting“, Centre for Cultural Resources and Training, Indian Government
„Wall paintings“, Centre for Cultural Resources and Training, Indian Government

Qoʻshimcha oʻqish uchun

Havell, E. B.. Indian sculpture and painting. John Murray, London, 1908.
Coomaraswamy, Ananda K.. Viśvakarmā; examples of Indian architecture, sculpture, painting, handicraft. London, 1914.
Havell, E. B.. A Handbook of Indian Art. John Murray, London, 1920.
Indian Painting, by Percy Brown. Published by Y. M. C. A. publishing house, 1960.
Indian Painting, by Philip S. Rawson. Published by P.Tisné, 1961.
Indian Painting: The Scene, Themes, and Legends, by Mohindar Singh Randhawa, John Kenneth Galbraith. Published by Houghton Mifflin, 1968.
Indian Painting, by Douglas E. Barrett, Basil Gray. Published by Skira, 1978. ISBN 0-8478-0160-8.
Kossak, Steven. (1997). Indian court painting, 16th–19th century. Metropolitan Museum of Art. ISBN 0-87099-783-1
Stella Kramrisch. The Art of India: Traditions of Indian Sculpture, Painting, and Architecture. Phaidon Publishers, 1954. ISBN 9788120801820. OCLC 16539346.
Stella Kramrisch. The Vishṇudharmottaram, part III. A treatise on Indian painting. Calcutta University Press, 1928. OCLC 504043783.
Lerner, Martin. The flame and the lotus: Indian and Southeast Asian art from the Kronos collections. New York: The Metropolitan Museum of Art, 1984. ISBN 0-87099-374-7.
Parul Dave Mukherji. विष्णुधर्मोत्तरपुराणीयं चित्रसूत्रम् (The Citrasutra of the Vishnudharmottara Purana). Motilal Banarsidass Publishers, 2001. ISBN 978-81-208-1805-7.
Isabella Nardi. The Theory of Citrasutras in Indian Painting: A Critical Re-evaluation of their Uses and Interpretations. Routledge, 2007b. ISBN 978-1-134-16523-0.
Isabella Nardi (2007). "The concepts of Painting and the Figure of the Painter as Described in Selected Sanskrit Sources". Archiv Orientální 75 (3).
A History of Indian Painting: The Modern Period by Krishna Chaitanya. Published by Abhinav Publications, 1994. ISBN 81-7017-310-8.
C. Sivaramamurti. Indian Painting. India Book House, 1996. ISBN 8123720149. OCLC 977530313.
C. Sivaramamurti. Chitrasutra of the Vishnudharmottara. Kanal Publications, 1978b. OCLC 5856266.
C. Sivaramamurti. South Indian Paintings. National Museum, 1968. ISBN 978-81-230-0052-7.
C. Sivaramamurti. The painter in ancient India. National Museum, 1978. ISBN 9788123000527. OCLC 963176976.
Ramayana by Valmiki illustrated with Indian miniatures from the 16th to the 19th century, Diane de Selliers Publisher, 2011, ISBN 978-2-903656-76-8
Welch, Stuart Cary. India: art and culture, 1300–1900. New York: The Metropolitan Museum of Art, 1985. ISBN 978-0-944142-13-4.

Havolalar

Onlayn eksponatlar

Metmuseum.org