Petroglif

Petroglif — qoyatosh sanʼatining bir shakli boʻlib, tosh sirtining bir qismini oʻyish, kesish yoki qirish orqali hosil qilingan tasvir. Ushbu atama, odatda, ibtidoiy xalqlar faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan qadimiy qoyatosh oʻymakorligi rasmlariga nisbatan qoʻllanadi. Avstraliyaning Gʻarbiy qismidagi Murujuga konida joylashgan, yoshi 40 000–50 000 yilga teng boʻlgan petrogliflar dunyodagi eng qadimiy qoyatosh tasvirlari hisoblanadi. Ayrim petrogliflar muhofaza qilinadigan yodgorliklar maqomiga ega, baʼzilari esa YUNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan yoki ushbu maqomni olish uchun topshirilgan.

Etimologiyasi va maʼnosi

Petroglif soʻzi yunoncha petro- (yunoncha: πέτρα — „tosh“) prefiksi va glýphō (yunoncha γλύφω — „oʻyish“, „yoʻnish“) soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, dastlab fransuz tilida pétroglyphe shaklida muomalaga kiritilgan.

Ilmiy matnlarda petroglif toshga oʻyilgan tasvirni anglatadi, petrograf (yoki piktograf) esa toshga chizilgan rasm hisoblanadi. Ommaviy muloqotda esa bu soʻzlar baʼzan bir-birining oʻrnida almashlab qoʻllanilaveradi.

Petrogliflar va petrograflar tosh sanʼati yoki devoriy sanʼat kabi kengroq hamda umumiyroq tushunchaga kiradi. Yer sirtida koʻplab yirik toshlar va xarsanglar vositasida hosil qilingan naqsh va shakllar — petroformlar esa ulardan mutlaqo farq qiladi. Inuksuklar ham petroglif emas, balki Arktika hududlarida inson qoʻli bilan toshlardan tiklangan oʻziga xos shakllardir.

Tarixi

Petrogliflar Antarktidadan tashqari yer sharining barcha qismlarida topilgan boʻlib, ularning eng zich joylashgan hududlari Afrika, Skandinaviya va Sibirning ayrim qismlariga toʻgʻri keladi. Dunyo boʻylab topilgan petrogliflarning koʻplab namunalari taxminan neolit va soʻnggi yuqori paleolit chegarasiga (taxminan 10 000 — 12 000 yil avvalgi davrga) borib taqaladi.

Eng qadimiy petrogliflar Gʻarbiy Avstraliyadagi Murujuga konida joylashgan boʻlib, ularning ayrimlari 40 000–50 000 yillik tarixga ega deb baholanadi. Murujuga maskani YUNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Taxminan 7 000 — 9 000 yil avval, yozuv tizimlarining ilk koʻrinishlari paydo boʻlishi ortidan petrogliflarning mavjudligi va yaratilishi inqirozga yuz tutib, sekin-asta kamaya boshladi hamda ularning oʻrnini piktogrammalar va ideogrammalar kabi sanʼatning boshqa shakllari egalladi. Shunga qaramay, petrogliflar yaratilishi davom etdi va muayyan darajada ommabop boʻlib qoldi. Turli madaniyatlar ulardan turlicha muddat davomida foydalandilar, hatto ayrim xalqlar 19- va 20-asrlarda Gʻarb madaniyati bilan toʻqnash kelguniga qadar ham petrogliflar yaratishda davom etdilar.

Talqinlar

Petrogliflarning joylashuvi, yoshi va mavzu yoʻnalishiga qarab, ularning yaratilish maqsadi xususida koʻplab gipotezalar mavjud. Ushbu tasvirlarning aksariyati ularni yaratgan jamiyatlar uchun, katta ehtimol bilan, chuqur madaniy va diniy ahamiyatga ega boʻlgan. Koʻplab petrogliflar hali oxirigacha toʻliq anglab yetilmagan ramziy yoki marosim muloqot tili va uslubini aks ettiradi deb hisoblanadi. Boshqa bir turi, masalan, geokonturgliflar esa daryolar va boshqa geografik obyektlar kabi relyef shakllari yoki atrofdagi joy relyefini ancha aniq tasvirlaydi hamda gavdalantiradi.

Soʻqmoq yoʻllarni tasvirlaydigan, shuningdek, u boʻylab bosib oʻtilgan vaqt va masofani bildiruvchi ramzlarni oʻz ichiga olgan xarita-petrogliflar ham saqlanib qolgan. Boshqa bir xarita-petrogliflar esa astronomik belgi vazifasini oʻtaydi. Geografik va astronomik ahamiyatga ega boʻlish bilan birga, ayrim petrogliflar turli marosimlarning mahsuli sifatida ham paydo boʻlgan boʻlishi mumkin. Masalan, Hindistondagi ayrim maskanlarda baʼzi petrogliflar musiqiy cholgʻu rolini oʻtagani aniqlangan.