Gʻaznaviylar—Safforiylar urushi
| Gʻaznaviylarning Seyistonni bosib olishi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mahmud ibn Sebuktegin attacks the fortress of Zarang.jpg Sulton Mahmud va uning qoʻshinlarining 1003-yilda Zaranj qalʼasiga hujumi. Jome at-tavorix, 1314-yil. | |||||||
| |||||||
| Raqiblar | |||||||
| Gʻaznaviylar | Safforiylar | ||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||
| Mahmud Gʻaznaviy Bugʻrajuq † Abulmuzaffar Nasr Oltintosh Muhammad at-Toiy |
Xalaf ibn Ahmad (POW) X | ||||||
| Kuchlar | |||||||
| 10 000[a] | Nomaʼlum | ||||||
999-yil dekabrda Mahmud Gʻaznaviy Seyistonga bostirib kirdi. Bu yerda Safforiylar hukmronlik qilardi. Soʻnggi safforiy hukmdor Xalaf ibn Ahmad Gʻaznaviylar hududlariga yurishlar qilib, Fushanj, Bust va Koʻhistonni egallagan edi. Bu holat Gʻaznaviylar sultoni Mahmudni Safforiylarga qarshi yurish boshlashga undadi. Ushbu yurish 1002-yilda sulola hukmronligining tugashiga olib keldi.
Kelib chiqishi
986—987-yillarda Safforiylar hukmdori Xalaf Sabuktegin hindushohiy hukmdor Jayapalaga qarshi jang qilayotgan paytda Bust va Zobulistonni egallash uchun qoʻshin yubordi. Biroq, Gʻaznaviylar qaytib kelgach, Bustni tark etishga majbur boʻldi.
996-yilda xalaf Qoraxoniylar davlatining Iligxon Nasrni Buxoroda Somoniylarga bosim oʻtkazayotgan vaqtda Gʻaznaviylarga hujum qilishga undadi. 997-yilda Sabuktegin vafot etgach, Mahmud va Ismoil oʻrtasida taxt uchun urush boshlandi. 998-yilda vaziyatdan foydalangan Xalafning oʻgʻli Tohir Fushanj va Koʻhiston hududlarini egalladi. Mahmud taxtga oʻtirgach, bu hududlarni qaytarib olish uchun Bugʻrajuqni yubordi. Tohir magʻlub boʻlib chekindi. Biroq, gʻalabadan mast boʻlgan Bugʻrajuq koʻp ichib, dushmanni quvishga otlandi. Tohir uning mast holda ojizligini koʻrib, orqaga qaytdi va uni oʻldirdi[1][2].
Qamallar
999-yil dekabrda Mahmud Xalafni jazolash uchun katta qoʻshin bilan Seyiston tomon yurdi. Xalaf Ispahbud qal’asiga chekinib, u yerda qamalga tayyorlandi. Xalaf sulh soʻrab, 100 000 dinor tovon toʻlashni taklif qildi. Koʻp oʻtmay Xalafning oʻgʻli Tohir otasiga qarshi isyon koʻtardi. Xalaf jangda Tohirni yenga olmasligini anglab, halokatdan qutulish uchun suiqasd rejasini tuzdi. U Tohirga mehrli ohangda xabar yuborib, oʻlim toʻshagida ekani va xazinasini olish uchun kelishini soʻradi. Tohir kelib, Xalaf uni quchoqlagan paytda, yaqin atrofdagi oʻsimliklar orasiga yashiringan askarlar hujum qildilar. Tohir bogʻlab qoʻyildi, qal’aga asir qilib olib borildi va bir necha kundan keyin qatl etildi. Xalafning bu harakatlari qoʻmondonlari orasida norozilik keltirib chiqardi va ular Sulton Mahmudni Xalafni agʻdarib, Seyiston ustidan hukmronlik qilishga undadilar[3].
1002-yil noyabrda Sulton Mahmud Seyiston tomon yurdi. Xalaf Taq qal’asiga chekindi. Yetti qatlamli mudofaa devorlari va chuqur hamda keng xandaq bilan himoyalangan bu qal’ani egallash deyarli imkonsiz edi. Mahmud qamal boshladi va qoʻshinlari oldinga siljishi uchun xandaqni toʻldirishni buyurdi. Himoyachilar otgan toshlar va boshqa uloqtirma qurollarga qaramay, Mahmud qoʻshinlari xandaqdan oʻtib, qal’a darvozalariga hujum qildilar. Darvozalar urush fillarining shiddatli zarbalari bilan sindirildi. Gʻaznaviylar qoʻshini tashqi istehkomlarni egalladi. Xalaf qoʻshinlari qattiq qarshilik koʻrsatdi. Biroq, Mahmud fillarining oldinga siljishi bilan mudofaa yorib oʻtildi. Xalaf boʻysunishini bildirib, qal’ani topshirdi. Seyiston boshqaruvi Hojib Qinjiyga topshirildi[4].
Oqibat
Xalaf qamoqqa olinib, Juzjananga yuborildi. 1003-yil sentyabrda Seyistonda qoʻzgʻolon boshlandi. Sulton Mahmud 10 000 kishilik qoʻshin bilan, ukasi Nasr, Oltintosh va Abu Abdulloh Muhammad at-Toiy hamrohligida yurish qildi. Isyonchilar Uk qal’asini egalladilar. 1003-yil 15-oktyabrda Gʻaznaviylar qoʻshini tunda kutilmagan hujum uyushtirib qal’ani egalladi. Koʻplab isyonchilar asir olinib qatl etildi. Mahmud Gʻaznaga qaytib ketdi va Seyiston boshqaruvini Nasrga topshirdi. Xalaf 1007-yilgacha Juzjananda yashadi, keyin Gʻaznaviylar bilan urushayotgan Ilig Nasrxon bilan yozishmalar olib borgani sababli Gardizga koʻchirildi. 1009-yilda Gardizda vafot etgach, shu bilan Safforiylar sulolasi nihoyasiga yetdi[5][6].
Qoʻzgʻolonni bostirish chogʻida Mahmudning hind qoʻshinlari Zaranjdagi juma masjidini talon-toroj qildi hamda cherkovda musulmonlar va nasroniylarni qirgʻin qildi[7].
Yana qarang
Izohlar
- ↑ 1003-yilda Sistondagi qoʻzgʻolonni bostirish paytida
Manbalar
- ↑ Frye 1975, The Tahirids and Saffarids p. 134.
- ↑ Nazim 1931, s. 67.
- ↑ Frye 1975, s. 134.
- ↑ Nazim 1931, s. 68-69.
- ↑ Nazim 1931, s. 69-70.
- ↑ Frye 1975, s. 135.
- ↑ Bosworth 1963, s. 89.
Adabiyotlar
- Nazim, Muhammad. The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna. Cambridge University Press, 1931.
- Frye, R.N. „The Tahirids and Saffarids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 90–135-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Bosworth, C.E.. The Ghaznavids, 994-1040 (en). Edinburgh University Press, 1963.
- Habib, Mohammad. Sultan Mahmud of Ghaznin: A Study (en). D. B. Taraporevala, 1927.