Formula: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
<div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner" style="width:268px;max-width:268px"><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption"> </div></div></div></div> | <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner" style="width:268px;max-width:268px"><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption"> </div></div></div></div> | ||
[[Fayl:Edsger_Dijkstra_1994.jpg|thumb| 1994 yilda [[:en:ETH_Zurich|ETH Tsyurixda]] | [[Fayl:Edsger_Dijkstra_1994.jpg|thumb| 1994 yilda [[:en:ETH_Zurich|ETH Tsyurixda]] boʻlib oʻtgan konferensiya paytida [[:en:Edsger_W._Dijkstra|Edsger Deykstra]], [[Informatika|hisoblash fanining]] asoschilari avlodining eng nufuzli namoyandalaridan biri. Deykstraning oʻz soʻzlari bilan aytganda, "Rasm ming soʻzga arziydi, formula esa mingta rasmga". <ref>[[Edsger Dijkstra|Dijkstra, E.W.]] (July 1996), ''[https://www.cs.utexas.edu/users/EWD/transcriptions/EWD12xx/EWD1239.html A first exploration of effective reasoning]'' [EWD896]. (E.W. Dijkstra Archive, Center for American History, [[University of Texas at Austin]])</ref>]] | ||
Ilm-fanda '''formula''' - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, | Ilm-fanda '''formula''' - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, maʼlumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda ''formula'' atamasining norasmiy qoʻllanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi. | ||
== Matematikada == | == Matematikada == | ||
[[Matematika|Matematikada]] formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa [[Teorema|matematik teoremalardir]] . Sintaktik jihatdan formula ( | [[Matematika|Matematikada]] formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa [[Teorema|matematik teoremalardir]] . Sintaktik jihatdan formula (koʻpincha ''yaxshi shakllangan'' formula deb ataladi) maʼlum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir. <ref>{{Citation|last=Rautenberg|first1=Wolfgang|author-link=Wolfgang Rautenberg|doi=10.1007/978-1-4419-1221-3|title=A Concise Introduction to Mathematical Logic|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|place=[[New York City|New York, NY]]|edition=3rd|isbn=978-1-4419-1220-6|year=2010}}</ref> Misol uchun, [[Sfera|sharning]] [[Hajm|hajmini]] aniqlash uchun katta miqdordagi [[Integral|integral hisob]] yoki uning [[Geometriya|geometrik]] analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, [[radius]] ) boʻyicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi boʻyicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar: | ||
: <math>V=\frac{4}{3}\pi r^3</math> . | : <math>V=\frac{4}{3}\pi r^3</math> . | ||
Ushbu natijaga erishilganidan | Ushbu natijaga erishilganidan soʻng, radiusi maʼlum boʻlgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu yerda ''V'' hajm va ''r'' radius soʻzlar yoki iboralar oʻrniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga eʼtibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi. <ref>{{Veb manbasi|url=https://math.stackexchange.com/q/24241|sarlavha=Why do mathematicians use single letter variables?|sana=28 February 2011|ish=[[Stackexchange.com|math.stackexchange.com]]|kirish sanasi=31 December 2013}}</ref> Matematik formulalar koʻpincha [[Algebraik ifoda|algebraik]], analitik yoki yopiq shaklda boʻladi . <ref>{{Veb manbasi|url=https://www.andlearning.org/math-formula/|sarlavha=List of Mathematical formulas|sana=24 August 2018|ish=[[andlearning.org]]}}</ref> | ||
Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining | Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining koʻrinishi boʻlib, shuning uchun baʼzilari boshqalardan koʻra umumiyroq boʻlgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) taʼminlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, | ||
: <math>F=ma</math> | : <math>F=ma</math> | ||
formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. [[Koʻrfaz| | formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. [[Koʻrfaz|Koʻrfazdagi]] toʻlqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizigʻi [[Tenglama|tenglamasidan]] foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos boʻladi. | ||
Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) | Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) oʻz ichiga olmaydi. <ref>{{Citation|last=Hamilton|first1=A.G.|title=Logic for Mathematicians|publisher=[[Cambridge University Press]]|place=[[Cambridge]]|edition=2nd|isbn=978-0-521-36865-0|year=1988}}</ref> Formulalarni grammatik jumlalarga oʻxshatish mumkin boʻlgani kabi ifodalarni iboralarga oʻxshatish mumkin. | ||
== Hisoblashlarda == | == Hisoblashlarda == | ||
[[Hisoblash texnikasi|Hisoblashda]] formula bir yoki bir nechta | [[Hisoblash texnikasi|Hisoblashda]] formula bir yoki bir nechta oʻzgaruvchilar ustida bajarilishi kerak boʻlgan (qoʻshish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula koʻpincha bilvosita kompyuter koʻrsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan, | ||
: ''Selsiy darajasi'' = (5/9)*( ''Farengeyt darajasi'' - 32). | : ''Selsiy darajasi'' = (5/9)*( ''Farengeyt darajasi'' - 32). | ||
Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni | Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni koʻrsatadigan formulani, masalan, ''A3'' ni yozish mumkin | ||
: ''=A1+A2,'' | : ''=A1+A2,'' | ||
2026-yil 20-noyabr, 07:07 dagi (joriy) koʻrinishi

Ilm-fanda formula - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, maʼlumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda formula atamasining norasmiy qoʻllanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi.
Matematikada
[tahrir | manbasini tahrirlash]Matematikada formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa matematik teoremalardir . Sintaktik jihatdan formula (koʻpincha yaxshi shakllangan formula deb ataladi) maʼlum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir. [2] Misol uchun, sharning hajmini aniqlash uchun katta miqdordagi integral hisob yoki uning geometrik analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, radius ) boʻyicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi boʻyicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar:
- .
Ushbu natijaga erishilganidan soʻng, radiusi maʼlum boʻlgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu yerda V hajm va r radius soʻzlar yoki iboralar oʻrniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga eʼtibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi. [3] Matematik formulalar koʻpincha algebraik, analitik yoki yopiq shaklda boʻladi . [4]
Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining koʻrinishi boʻlib, shuning uchun baʼzilari boshqalardan koʻra umumiyroq boʻlgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) taʼminlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan,
formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. Koʻrfazdagi toʻlqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizigʻi tenglamasidan foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos boʻladi.
Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) oʻz ichiga olmaydi. [5] Formulalarni grammatik jumlalarga oʻxshatish mumkin boʻlgani kabi ifodalarni iboralarga oʻxshatish mumkin.
Hisoblashlarda
[tahrir | manbasini tahrirlash]Hisoblashda formula bir yoki bir nechta oʻzgaruvchilar ustida bajarilishi kerak boʻlgan (qoʻshish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula koʻpincha bilvosita kompyuter koʻrsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan,
- Selsiy darajasi = (5/9)*( Farengeyt darajasi - 32).
Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni koʻrsatadigan formulani, masalan, A3 ni yozish mumkin
- =A1+A2,
bu yerda A1 va A2 elektron jadvaldagi boshqa kataklarga (A ustuni, 1 yoki 2-qator) ishora qiladi.
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Formula muharriri
- Formula birligi
- Matematik belgilar
- Teorema
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Dijkstra, E.W. (July 1996), A first exploration of effective reasoning [EWD896]. (E.W. Dijkstra Archive, Center for American History, University of Texas at Austin)
- ↑ Rautenberg, Wolfgang (2010), A Concise Introduction to Mathematical Logic (3rd-nashr), New York, NY: Springer Science+Business Media, doi:10.1007/978-1-4419-1221-3, ISBN 978-1-4419-1220-6
- ↑ „Why do mathematicians use single letter variables?“. math.stackexchange.com (2011-yil 28-fevral). Qaraldi: 2013-yil 31-dekabr.
- ↑ „List of Mathematical formulas“. andlearning.org (2018-yil 24-avgust).
- ↑ Hamilton, A.G. (1988), Logic for Mathematicians (2nd-nashr), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-36865-0