Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Formula: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
<div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner" style="width:268px;max-width:268px"><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption"> </div></div></div></div>
<div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner" style="width:268px;max-width:268px"><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption"> </div></div></div></div>
[[Fayl:Edsger_Dijkstra_1994.jpg|thumb| 1994 yilda [[:en:ETH_Zurich|ETH Tsyurixda]] bo'lib o'tgan konferensiya paytida [[:en:Edsger_W._Dijkstra|Edsger Deykstra]], [[Informatika|hisoblash fanining]] asoschilari avlodining eng nufuzli namoyandalaridan biri. Deykstraning o'z so'zlari bilan aytganda, "Rasm ming so'zga arziydi, formula esa mingta rasmga". <ref>[[Edsger Dijkstra|Dijkstra, E.W.]] (July 1996), ''[https://www.cs.utexas.edu/users/EWD/transcriptions/EWD12xx/EWD1239.html A first exploration of effective reasoning]'' [EWD896]. (E.W. Dijkstra Archive, Center for American History, [[University of Texas at Austin]])</ref>]]
[[Fayl:Edsger_Dijkstra_1994.jpg|thumb| 1994 yilda [[:en:ETH_Zurich|ETH Tsyurixda]] boʻlib oʻtgan konferensiya paytida [[:en:Edsger_W._Dijkstra|Edsger Deykstra]], [[Informatika|hisoblash fanining]] asoschilari avlodining eng nufuzli namoyandalaridan biri. Deykstraning oʻz soʻzlari bilan aytganda, "Rasm ming soʻzga arziydi, formula esa mingta rasmga". <ref>[[Edsger Dijkstra|Dijkstra, E.W.]] (July 1996), ''[https://www.cs.utexas.edu/users/EWD/transcriptions/EWD12xx/EWD1239.html A first exploration of effective reasoning]'' [EWD896]. (E.W. Dijkstra Archive, Center for American History, [[University of Texas at Austin]])</ref>]]
Ilm-fanda '''formula''' - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, ma'lumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda ''formula'' atamasining norasmiy qo'llanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi.
Ilm-fanda '''formula''' - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, maʼlumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda ''formula'' atamasining norasmiy qoʻllanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi.


== Matematikada ==
== Matematikada ==
[[Matematika|Matematikada]] formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa [[Teorema|matematik teoremalardir]] . Sintaktik jihatdan formula (ko'pincha ''yaxshi shakllangan'' formula deb ataladi) ma'lum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir. <ref>{{Citation|last=Rautenberg|first1=Wolfgang|author-link=Wolfgang Rautenberg|doi=10.1007/978-1-4419-1221-3|title=A Concise Introduction to Mathematical Logic|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|place=[[New York City|New York, NY]]|edition=3rd|isbn=978-1-4419-1220-6|year=2010}}</ref> Misol uchun, [[Sfera|sharning]] [[Hajm|hajmini]] aniqlash uchun katta miqdordagi [[Integral|integral hisob]] yoki uning [[Geometriya|geometrik]] analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, [[radius]] ) bo'yicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi bo'yicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar:
[[Matematika|Matematikada]] formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa [[Teorema|matematik teoremalardir]] . Sintaktik jihatdan formula (koʻpincha ''yaxshi shakllangan'' formula deb ataladi) maʼlum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir. <ref>{{Citation|last=Rautenberg|first1=Wolfgang|author-link=Wolfgang Rautenberg|doi=10.1007/978-1-4419-1221-3|title=A Concise Introduction to Mathematical Logic|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|place=[[New York City|New York, NY]]|edition=3rd|isbn=978-1-4419-1220-6|year=2010}}</ref> Misol uchun, [[Sfera|sharning]] [[Hajm|hajmini]] aniqlash uchun katta miqdordagi [[Integral|integral hisob]] yoki uning [[Geometriya|geometrik]] analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, [[radius]] ) boʻyicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi boʻyicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar:


: <math>V=\frac{4}{3}\pi r^3</math> .
: <math>V=\frac{4}{3}\pi r^3</math> .


Ushbu natijaga erishilganidan so'ng, radiusi ma'lum boʻlgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu yerda ''V'' hajm va ''r'' radius so'zlar yoki iboralar o'rniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga e'tibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi. <ref>{{Veb manbasi|url=https://math.stackexchange.com/q/24241|sarlavha=Why do mathematicians use single letter variables?|sana=28 February 2011|ish=[[Stackexchange.com|math.stackexchange.com]]|kirish sanasi=31 December 2013}}</ref> Matematik formulalar ko'pincha [[Algebraik ifoda|algebraik]], analitik yoki yopiq shaklda bo'ladi . <ref>{{Veb manbasi|url=https://www.andlearning.org/math-formula/|sarlavha=List of Mathematical formulas|sana=24 August 2018|ish=[[andlearning.org]]}}</ref>
Ushbu natijaga erishilganidan soʻng, radiusi maʼlum boʻlgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu yerda ''V'' hajm va ''r'' radius soʻzlar yoki iboralar oʻrniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga eʼtibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi. <ref>{{Veb manbasi|url=https://math.stackexchange.com/q/24241|sarlavha=Why do mathematicians use single letter variables?|sana=28 February 2011|ish=[[Stackexchange.com|math.stackexchange.com]]|kirish sanasi=31 December 2013}}</ref> Matematik formulalar koʻpincha [[Algebraik ifoda|algebraik]], analitik yoki yopiq shaklda boʻladi . <ref>{{Veb manbasi|url=https://www.andlearning.org/math-formula/|sarlavha=List of Mathematical formulas|sana=24 August 2018|ish=[[andlearning.org]]}}</ref>


Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining ko'rinishi bo'lib, shuning uchun ba'zilari boshqalardan ko'ra umumiyroq boʻlgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) ta'minlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan,  
Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining koʻrinishi boʻlib, shuning uchun baʼzilari boshqalardan koʻra umumiyroq boʻlgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) taʼminlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan,  


: <math>F=ma</math>
: <math>F=ma</math>


formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. [[Koʻrfaz|Ko'rfazdagi]] to'lqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizig'i [[Tenglama|tenglamasidan]] foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos bo'ladi.
formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. [[Koʻrfaz|Koʻrfazdagi]] toʻlqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizigʻi [[Tenglama|tenglamasidan]] foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos boʻladi.


Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) o'z ichiga olmaydi. <ref>{{Citation|last=Hamilton|first1=A.G.|title=Logic for Mathematicians|publisher=[[Cambridge University Press]]|place=[[Cambridge]]|edition=2nd|isbn=978-0-521-36865-0|year=1988}}</ref> Formulalarni grammatik jumlalarga o'xshatish mumkin boʻlgani kabi ifodalarni iboralarga o'xshatish mumkin.
Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) oʻz ichiga olmaydi. <ref>{{Citation|last=Hamilton|first1=A.G.|title=Logic for Mathematicians|publisher=[[Cambridge University Press]]|place=[[Cambridge]]|edition=2nd|isbn=978-0-521-36865-0|year=1988}}</ref> Formulalarni grammatik jumlalarga oʻxshatish mumkin boʻlgani kabi ifodalarni iboralarga oʻxshatish mumkin.


== Hisoblashlarda ==
== Hisoblashlarda ==
[[Hisoblash texnikasi|Hisoblashda]] formula bir yoki bir nechta o'zgaruvchilar ustida bajarilishi kerak boʻlgan (qo'shish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula ko'pincha bilvosita kompyuter ko'rsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan,
[[Hisoblash texnikasi|Hisoblashda]] formula bir yoki bir nechta oʻzgaruvchilar ustida bajarilishi kerak boʻlgan (qoʻshish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula koʻpincha bilvosita kompyuter koʻrsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan,


: ''Selsiy darajasi'' = (5/9)*( ''Farengeyt darajasi''&nbsp;- 32).
: ''Selsiy darajasi'' = (5/9)*( ''Farengeyt darajasi''&nbsp;- 32).


Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni ko'rsatadigan formulani, masalan, ''A3'' ni yozish mumkin
Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni koʻrsatadigan formulani, masalan, ''A3'' ni yozish mumkin


: ''=A1+A2,''
: ''=A1+A2,''

2026-yil 20-noyabr, 07:07 dagi (joriy) koʻrinishi

Edsger Dijkstra 1994
1994 yilda ETH Tsyurixda boʻlib oʻtgan konferensiya paytida Edsger Deykstra, hisoblash fanining asoschilari avlodining eng nufuzli namoyandalaridan biri. Deykstraning oʻz soʻzlari bilan aytganda, "Rasm ming soʻzga arziydi, formula esa mingta rasmga". [1]

Ilm-fanda formula - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, maʼlumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda formula atamasining norasmiy qoʻllanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi.

Matematikada formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa matematik teoremalardir . Sintaktik jihatdan formula (koʻpincha yaxshi shakllangan formula deb ataladi) maʼlum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir. [2] Misol uchun, sharning hajmini aniqlash uchun katta miqdordagi integral hisob yoki uning geometrik analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, radius ) boʻyicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi boʻyicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar:

V=43πr3{\displaystyle V=\frac{4}{3}\pi r^3} .

Ushbu natijaga erishilganidan soʻng, radiusi maʼlum boʻlgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu yerda V hajm va r radius soʻzlar yoki iboralar oʻrniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga eʼtibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi. [3] Matematik formulalar koʻpincha algebraik, analitik yoki yopiq shaklda boʻladi . [4]

Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining koʻrinishi boʻlib, shuning uchun baʼzilari boshqalardan koʻra umumiyroq boʻlgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) taʼminlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan,

F=ma{\displaystyle F=ma}

formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. Koʻrfazdagi toʻlqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizigʻi tenglamasidan foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos boʻladi.

Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) oʻz ichiga olmaydi. [5] Formulalarni grammatik jumlalarga oʻxshatish mumkin boʻlgani kabi ifodalarni iboralarga oʻxshatish mumkin.

Hisoblashlarda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hisoblashda formula bir yoki bir nechta oʻzgaruvchilar ustida bajarilishi kerak boʻlgan (qoʻshish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula koʻpincha bilvosita kompyuter koʻrsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan,

Selsiy darajasi = (5/9)*( Farengeyt darajasi - 32).

Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni koʻrsatadigan formulani, masalan, A3 ni yozish mumkin

=A1+A2,

bu yerda A1 va A2 elektron jadvaldagi boshqa kataklarga (A ustuni, 1 yoki 2-qator) ishora qiladi.

  • Formula muharriri
  • Formula birligi
  • Matematik belgilar
  • Teorema
  1. ↑ Dijkstra, E.W. (July 1996), A first exploration of effective reasoning [EWD896]. (E.W. Dijkstra Archive, Center for American History, University of Texas at Austin)
  2. ↑ Rautenberg, Wolfgang (2010), A Concise Introduction to Mathematical Logic (3rd-nashr), New York, NY: Springer Science+Business Media, doi:10.1007/978-1-4419-1221-3, ISBN 978-1-4419-1220-6
  3. ↑ „Why do mathematicians use single letter variables?“. math.stackexchange.com (2011-yil 28-fevral). Qaraldi: 2013-yil 31-dekabr.
  4. ↑ „List of Mathematical formulas“. andlearning.org (2018-yil 24-avgust).
  5. ↑ Hamilton, A.G. (1988), Logic for Mathematicians (2nd-nashr), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-36865-0