Fin adabiyoti
| Finlandiya madaniyati |
|---|
 |
| Oshxona |
Fin adabiyoti – Finlandiyada yozilgan adabiyot. Yevropaning ilk oʻrta asrlarida fin tillarida yozilgan eng qadimgi matn Novgoroddan topilgan XIII asrga oid qayin poʻstlogʻiga yozilgan noyob maktubdir. Matn kirill yozuvida yozilgan boʻlib, Rossiyaning Olonets mintaqasida soʻzlashilgan fin tilining lahjasini ifodalagan. Finlandiyadagi eng dastlabki matnlar esa Fin oʻrta asrlari (taxminan 1200–1523) davrida shved yoki lotin tilida yozilgan. Fin tilidagi adabiyot XVI asrdan boshlab asta-sekin rivojlangan, bunda yozma fin tilini yepiskop va fin lyuteran islohatchisi Mikael Agricola (1510–1557) yaratgan. U 1548-yilda Yangi ahdni fin tiliga tarjima qilgan.
XIX asr boshida Finlandiya Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgach, taʼlim va milliy ongning oʻsishi folklorga boʻlgan jamoat qiziqishini kuchaytirdi va fin tilidagi adabiy faoliyatning ortishiga olib keldi. Bu davrning koʻplab muhim asarlari shved tilida yoki koʻproq fin tilida yozilgan boʻlib, ularning markaziy gʻoyasi kuchli fin milliy oʻzligini shakllantirish yoki uni saqlab qolish edi (qarang: Karelianizm). Keyinchalik Suomen kansan vanhat runot („Fin xalqining qadimiy sheʼrlari“) nomi bilan mashhur boʻlgan minglab xalq sheʼrlari Kalevala vaznida toʻplangan. Eng mashhur sheʼriy toʻplam 1835-yilda chop etilgan Kalevala hisoblanadi. Fin tilida nashr etilgan birinchi roman esa Aleksis Kivi (1834–1872) tomonidan yozilgan Seitsemän veljestä (1870) boʻlgan. Frans Eemil Sillanpääning (1888–1964) Meek Heritage (1919) asari unga Finlandiyaning birinchi Nobel mukofotini olib kelgan. Yana bir mashhur yozuvchi – Väinö Linna.
Dunyo miqyosida tanilgan boshqa asarlar orasida Mika Waltarining (1908–1979) Michael the Finn va The Sultanʼs Renegade (AQShda mos ravishda The Adventurer va The Wanderer nomi bilan mashhur) asarlari bor. 1950-yillardan boshlab Paavo Haavikko va Eeva-Liisa Manner ijodi orqali fin sheʼriyati T. S. Eliot va Ezra Poundning ohang va uslublarini oʻzlashtirdi. Eng mashhur shoir – Eino Leino. Timo K. Mukka (1944–1973) esa „fin adabiyotining yovvoyi oʻgʻli“ sifatida tanilgan. XXI asrning mashhur yozuvchilari qatoriga Mikko Rimminen, shuningdek, ilmiy-fantastika yozuvchilari Leena Krohn (1992-yilda Finlandiya mukofoti) va Johanna Sinisalo (2000-yilda Finlandiya mukofoti) kiradi.
XIX asrgacha boʻlgan davr
Yevropaning ilk oʻrta asrlarda hozirgi Finlandiya hududida aholi siyrak yashar, bu yerda davlat tuzilishidan oldingi jamiyatlar mavjud edi. U asta-sekin shakllanayotgan Shvetsiya davlatiga va maʼlum darajada Rossiyaga qoʻshib olindi. Oʻrta asrlardan yoki undan avvalgi davrlardan deyarli hech qanday fin tilidagi adabiyot saqlanmagan. Fin tillaridan birida yozilgan eng qadimgi matn – bu Novgoroddan topilgan XIII asrga oid qayin poʻstlogʻidagi oʻziga xos xat. Matn kirill yozuvida yozilgan boʻlib, u Rossiyaning Olonets mintaqasida soʻzlashilgan fin tili lahjasini ifodalaydi. Bibliya va Qonunlar toʻplami kabi kitoblar faqat lotin, shved yoki fransuz va nemis kabi boshqa ayrim yevropa tillaridagina mavjud edi. Finlandiya milliy kutubxonasi oʻzining oʻrta asrlarga oid Fragmenta membranea qoʻlyozmalarini raqamlashtirgandan buyon, hozirgi Finlandiya hududida fin tilidan boshqa tillarda yozilgan bu oʻrta asr matnlarining tarqalishini tushunish tobora kengayib bormoqda[1].
Yozma fin tili yepiskop va fin lyuteran islohatchisi Mikael Agricola (1510–1557) tomonidan yaratilgan boʻlib, u asosan gʻarbiy lahjalarga asoslangan edi. Uning asosiy asarlari – Yangi ahdning (1548-yilda yakunlangan) tarjimasi hamda fin tilidagi savod oʻrgatuvchi Abckiria kitobi. Muqaddas Kitobning toʻliq tarjimasi birinchi bor 1642-yilda nashr etilgan[2]. Fin tilining birinchi grammatikasi Aeschillus Petraeus tomonidan 1649-yilda nashr etilgan boʻlib, unda sakkizta fincha topishmoq ham mavjud. Yozma xalq adabiyotini rivojlantirish yoʻlidagi yana bir muhim qadam Cristfried Gananderning ijodi bilan bogʻliq. U 1783-yilda 300 dan ortiq topishmoqlarni chop etgan.
1800-yilgacha fin tilida nashr etilgan adabiyotlarning aksariyati diniy mazmunga ega boʻlgan[3].
XIX asr
Oʻn toʻqqizinchi asr boshlarida Finlandiya Rossiya imperiyasining bir qismi – Buyuk Finlandiya Knyazligi boʻlgach, mamlakatda taʼlim rivojlandi, milliy ongning oʻsishi folklorga boʻlgan jamoat qiziqishini kuchaytirdi va fin tilida adabiy faoliyatning ortishiga olib keldi. Bu jarayon Finlandiyada folklor materiallarini toʻplash va oʻrganishning jadal rivojlanishi bilan, ayniqsa fin tilidagi manbalarga alohida eʼtibor qaratilishi bilan ajralib turdi. Bu materiallarning katta qismi oʻrta asrlarga oid deb hisoblanadi va Finlandiyada koʻpincha oʻrta asr adabiyoti sifatida qaraladi, biroq bu daʼvo bahsli hisoblanadi[4]. Koʻplab materiallar, Rossiyaning bir qismi boʻlgan Kareliyadan olingan boʻlib, ular fin adabiyotining shakllanishiga hissa qoʻshdi. Folklorni toʻplash boʻyicha bu saʼy-harakatlarning katta qismi 1831-yilda tashkil etilgan Fin adabiyoti jamiyati tomonidan muvofiqlashtirilgan edi. 1820-yillardan beri yuzlab qadimgi xalq qoʻshiqlari, hikoyalari va shunga oʻxshash asarlar toʻplangan boʻlib, ular dunyodagi eng yirik majmualardan biriga aylangan. Ularning koʻpi keyinchalik Suomen kansan vanhat runot (Fin xalqining qadimiy qoʻshiqlari) nomi bilan 27 ming sahifadan iborat 33 jildlik ulkan toʻplam sifatida nashr qilingan. XIX asrdagi Finlandiyada folklorning ustuvorligi bu sohada fin ilmiy izlanishlarini dunyoda yetakchi darajaga chiqardi. Masalan, xalq ertaklari syujetlarini tasniflash uchun xalqaro miqyosda qoʻllaniladigan Aarne–Thompson tizimi fin tadqiqotlari asosida paydo boʻlgan.
Eng mashhur xalq qoʻshiqlari toʻplami shubhasiz Kalevala. Finlandiyaning milliy dostoni deb ataladigan bu asarning yaratilishi asosan uni toʻplagan Elias Lonnrot nomi bilan bogʻlanadi. U birinchi marta 1835-yilda nashr etilgan va tez orada fin millatining ramziga aylangan. Oʻsha davrda Finlandiya siyosiy jihatdan Rossiya nazorati ostida boʻlgan, undan oldin esa Shvetsiya tarkibiga kirgan. Shu sababli Kalevala dastlabki fin milliy oʻzligining muhim qismi boʻlib xizmat qilgan. Kanteletar nomi bilan mashhur lirik qoʻshiqlar toʻplami bilan bir qatorda, Kalevala oʻsha davrda ham, bugungi kunda ham sanʼat va musiqaga, jumladan Jean Sibelius ijodiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Lönnrot faqatgina mavjud sheʼrlarni toʻplagan degan keng tarqalgan notoʻgʻri tushuncha mavjud. Bugungi kunda umumqabul qilingan qarashga koʻra, Kalevala turli manbalardan erkin yigʻilgan va Lonnrot tomonidan oʻzgartirilgan, yagona yaxlit asar koʻrinishini beruvchi jamlanma.
Fin tilida nashr etilgan birinchi roman – Aleksis Kivi (1834–1872) ning Seitsemän veljestä (1870) asari boʻlib, u hanuzgacha fin adabiyotining eng buyuk asarlaridan biri sifatida keng eʼtirof etiladi. Yevropa va Amerika Qoʻshma Shtatlardagi kabi, Finlandiyada ham roman mashhurligi sanoatlashtirish jarayoni bilan bogʻliq boʻlib, ilk fin romanlarining koʻpi zamonaviy oʻrta tabaqa hayoti yoki temir yoʻl kabi yangiliklarga qarshi anʼanaviy dehqonlarning toʻqnashuvini tasvirlaydi. Xususan, Seven Brothers romanining mavzusi savodsiz qishloq aholisi va rivojlanib borayotgan shahar sivilizatsiyasining yangi hukmronligi ostida omon qolish uchun kurash haqida boʻlib, bu fin romanlarida keng uchraydigan mavzudir[5][6].
Oʻn toʻqqizinchi asrda Finlandiyaning mashhur ayol yozuvchilaridan biri Minna Canth (1844–1897) boʻlib, u asosan Työmiehen vaimo („Ishchining xotini“) va Anna Liisa nomli pyesalari bilan tanilgan edi[7].
XX asr
Buyuk Finlandiya Knyazligi davrining oxirida adabiyot asosan romantika va dramadan iborat edi; masalan, Johannes Linnankoski (1869–1913)ning The Song of the Blood-Red Flower (1905) romani. Biroq 1917-yilda Finlandiya mustaqillikka erishdi va oradan koʻp oʻtmay fuqarolar urushi boshlandi. Boshqa fuqarolar urushlarida boʻlgani kabi, bu mavzu ham adabiyotda koʻp marta tasvirlangan, masalan Frans Eemil Sillanpääning (1888–1964) Meek Heritage (Kamtarin meros, 1919) asari. Sillanpää 1930-yillarda Finlandiyada adabiyotning yetakchi arboblaridan biri boʻlgan va fin yozuvchilari orasida birinchi boʻlib Nobel mukofotini qoʻlga kiritgan[8]. Bu mavzu keyinchalik Väinö Linna (1920–1992) tomonidan ham davom ettirildi, u 1954-yilda yozilgan The Unknown Soldier romani tufayli allaqachon ulkan muvaffaqiyat qozongan edi[9]. Bu va boshqa hollarda Finlandiya muhitining va mentalitetining noodatiyligi xalqaro miqyosda mashhurlikka erishishga katta toʻsiq boʻlgan.
XXI asr
2014-yilda Frankfurt kitob yarmarkasida faxriy mehmon sifatida muvaffaqiyatli ishtirok etgach, Finlandiya oʻzini xalqaro miqyosda ham adabiy davlat sifatida qayta taqdim etishga muvaffaq boʻldi. The Paris Review jurnalida Kalle Oskari Mattila yozganidek: „Noaniqlik Finlandiyaning vizit kartasiga aylandi“, deya taʼkidlab, „Finlandiya asosan shimoliy nuar va detektiv asarlar oqimidan chetda qolgan edi, biroq bu istisno oʻzini yangi koʻrinishda namoyish etish imkoniyatini yaratdi: yuksak adabiy badiiy asarlar“[10].
2018-yilga kelib, fin adabiyoti eksporti hajmi uch baravardan ortiq oshdi. Anglo-amerika bozorlarida tushum hajmi Germaniyani ortda qoldirib, yetakchi eksport manbaiga aylandi[10].
Bu asrning mashhur yozuvchilari orasida Sofi Oksanen, Pajtim Statovci, Laura Lindstedt va Mikko Rimminen bor. Rimminen Xelsinkidagi hayotni beadab tarzda tasvirlashi bilan tanilgan va 2011-yilda Finlandiya mukofotiga sazovor boʻlgan. Fin adabiyoti, shuningdek, fantastika va ilmiy-fantastika janrlari boʻyicha ham xalqaro eʼtirofga sazovor boʻldi. Bu yoʻnalish XX asr oxirida, qisman faol muxlislar muhitining rivojlanishi orqali kuchaygan edi.
Manbalar
- ↑ Heikkilä, Tuomas „Kirjallinen kulttuuri keskiajan Suomessa, Historiallisia tutkimuksia 254“. Suomalaisen kirjallisuuden seura (2010). Qaraldi: 2016-yil 30-avgust.
- ↑ Zuck, Virpi; Laitinen, Kai L.K. „Finnish literature“. Encyclopedia Britannica (2008-yil 5-avgust). Qaraldi: 2024-yil 9-sentyabr.
- ↑ Wiegand, Wayne A.; Davis, Donald G. Jr.. Encyclopedia of Library History. Garland Publishing, 1994. ISBN 9781135787578. Qaraldi: 2017-yil 15-aprel.
- ↑ Cf. Derek Fewster, Visions of Past Glory: Nationalism and the Construction of Early Finnish History. Studia Fennica Historica 11 (Helsinki: Suomalainen Kirjallisuuden Seura, 2006).
- ↑ Sihvo, Hannes „Kivi, Aleksis (1834 - 1872)“. The National Biography of Finland. SKS. Qaraldi: 2016-yil 30-avgust.
- ↑ „Juhani Aho“. Encyclopædia Britannica. Qaraldi: 2016-yil 30-avgust.
- ↑ Krogerus, Tellervo „Canth, Minna (1844 - 1897)“. The National Biography of Finland. Suomalaisen Kirjallisuuden Seura. Qaraldi: 2016-yil 4-sentyabr.
- ↑ Rajala, Panu „Sillanpää, Frans Emil (1888 - 1964)“. The National Biography of Finland. Suomalaisen Kirjallisuuden Seura. Qaraldi: 2016-yil 4-sentyabr.
- ↑ Nummi, Jyrki „Linna, Väinö (1920 - 1992)“. The National Biography of Finland. Suomalaisen Kirjallisuuden Seura. Qaraldi: 2016-yil 4-sentyabr.
- ↑ 10,0 10,1 Mattila, Kalle Oskari „How Finland Rebranded Itself as a Literary Country“. The Paris Review Daily (2018-yil 16-iyul). Qaraldi: 2018-yil 8-sentyabr.
Qoʻshimcha oʻqish uchun
- Paavolainen, Nina; Kantokorpi, Mervi; Antas, Maria „Finnish Contemporary Literature: A Wealth of Voices“. This Is Finland. Finland Promotion Board. 2024-yil 23-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 9-sentyabr.
- A History of Finland's Literature, Histories of Scandinavian Literature. Lincoln: University of Nebraska Press, 1998. ISBN 978-0-8032-4189-3.