Kontent qismiga oʻtish

Eski Qohira

Koordinatalari: 30°01′N 31°14′E / 30.017°N 31.233°E / 30.017; 31.233
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
UNESCO Jahon madaniy merosi

Eski Qohira, Osma koʻprik koʻrinishi
Part of Tarixiy Qohira
Kriteriya Madaniy: i, ii, iv, v
Manba 89
Kiritilgan vaqti 1979 (3- sessiya)
Maydon 52,366 ga (129,400 akr)

Eski Qohira (arabcha: مصر القديمة‎‎, Miṣr al-Qadīma; qibtiycha: ⲃⲁⲃⲩⲗⲱⲛ ⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ) — Misrning Qohira shahridagi tarixiy hudud boʻlib, u Rim davriga oid qal’a oʻrnini, xristianlarning Qibtiy Qohira manzilgohini va Qohira shahrining oʻzi 969-yilda barpo etilishidan oldin mavjud boʻlgan musulmonlar davridagi Fustat shahrini oʻz ichiga oladi. Bu hudud UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Tarixiy Qohiraning bir qismidir[1].

Miṣr al-Qadīma, shuningdek, Qohiraning Janubiy hududidagi zamonaviy maʼmuriy tuman boʻlib, shimolda Qohira akvedukidan janubda Halqa yoʻligacha, sharqda Xalifa qabristonidan gʻarbda Nil kornishesigacha boʻlgan hududni, shuningdek, Ravza oroli yoki Manial al-Ravzani oʻz ichiga oladi[2][3]. 2017-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, bu yerda 250 313 nafar aholi istiqomat qilgan[4].

Tarixi

Rim qal’asi va Qibtiy Qohira

Hozirgi Qohira atrofidagi hudud uzoq vaqt davomida Qadimgi Misrning muhim markazi boʻlib kelgan. Bunga uning Nil vodiysi va Nil deltasi mintaqalari tutashgan joydagi strategik oʻrni sabab boʻlgan; bu hudud shuningdek, Shimoliy Afrika va Levant oʻrtasidagi asosiy yoʻllar kesishmasida ham joylashgan edi[5][6]. Qadimgi podsholik davrida Misr poytaxti boʻlgan va Ptolemeylar davrigacha yirik shahar maqomini saqlab qolgan Memfis shahri hozirgi Qohiradan janubi-gʻarbda, unchalik uzoq boʻlmagan masofada joylashgan edi[7].

IV asr boshlarida[8], Memfisning ahamiyati pasaya boshlagan bir paytda[9], rimliklar Nilning sharqiy qirgʻogʻida katta qal’a barpo etdi. Bobil deb nomlangan[a] ushbu qal’a Rim imperatori Diokletian (hukmronlik yillari 285–305-yillar) tomonidan, avvalroq imperator Trayan (hukmronlik yillari 98–115-yillar) tomonidan qurilgan va Nilni Qizil dengiz bilan bogʻlovchi kanalning kirish qismida bunyod etilgan[b][10]. Garchi bu hududda Rim istehkomlaridan tashqari VII asrdan oldingi davrga oid hech qanday inshoot saqlanib qolmagan boʻlsa-da, tarixiy dalillar bu yerda katta shahar mavjud boʻlganligini koʻrsatadi. Shahar shunchalik muhim ediki, uning yepiskopi Cyrus 449-yilda boʻlib oʻtgan Ikkinchi Efes kengashida (yoki cherkov soborida) ishtirok etgan[11].

602—628-yillardagi Vizantiya-Sosoniylar urushi katta qiyinchiliklarni keltirib chiqardi va, ehtimol, shahar aholisining katta qismini qishloq joylarga koʻchib oʻtishga majbur qilib, aholi punktining qisman boʻshab qolishiga sabab boʻldi[12]. Shunga qaramay, ushbu hudud IV asr oxirida Rim va Vizantiya cherkovlaridan ajralib chiqqan misrlik nasroniylardan iborat Qibtiy pravoslav jamoasining markazi boʻlib qoldi[13].

Fustat islomning ilk davrida

Fustatning qazish ishlari olib borilgan xarobalari (2017-yilgi surat)

Roshidun xalifaligi davrida, 641-yilda Misr musulmonlar tomonidan fath etilgach, arab qoʻmondoni Amr ibn al-Os Nil daryosining sharqiy qirgʻogʻida, Rim qal’asidan biroz shimolroqda Fustat (arabcha: الفُسطاط‎‎, al-Fusṭāṭ) shahriga asos soldi. Xalifa Umar talabiga koʻra, Misr poytaxti Iskandariyadan ushbu yangi shaharga koʻchirildi.

Al-Askarga asos solinishi (Abbosiylar davri)

Keyingi Umaviy xalifalar hukmronligi juda keng hududlarni — hozirgi Ispaniyadan tortib to Gʻarbiy Xitoygacha boʻlgan yerlarni qamrab oldi. Biroq, ular Abbosiylar tomonidan agʻdarildi va Abbosiylar Islom imperiyasi poytaxtini Bagʻdodga koʻchirdi. Misrda hokimiyatdagi bu oʻzgarish boshqaruv markazining Fustat shahridan biroz shimolroqda joylashgan, al-Askar (arabcha: مدينة العسكري‎‎, Madinatu l-‘Askari (maʼnosi: „Harbiy lagerlar shahri“ yoki „Boʻlimlar shahri“)) deb nomlangan yangi Abbosiy shahriga koʻchirilishini anglatardi[14]. Asosan katta qoʻshinni joylashtirishga moʻljallangan ushbu shahar panjarasimon tarh asosida qurilgan boʻlib, bu uning hududini savdogarlar va harbiy qoʻmondonlar kabi turli guruhlar uchun alohida qismlarga osonlikcha ajratish imkonini berardi.

Al-Qattoiyga asos solinishi (Tuluniylar davri)

Misrdagi mahalliy hokimlar tobora koʻproq mustaqillikka erishdi va 870-yilda hokim Ahmad ibn Tulun Abulabbos Misrni amalda mustaqil davlatga aylantirdi (garchi rasman Abbosiy xalifa hukmronligi ostida qolsa-da). Ushbu mustaqillik ramzi sifatida, 868-yilda Ibn Tulun al-Askar shahridan biroz shimolroqda yana bir poytaxt — Al-Qattoiy shahriga asos soldi. Poytaxt 905-yilda shahar vayron qilinguniga qadar shu yerda qoldi[15].

Fustatning keyingi tarixi

Taxminan 1800-yilga oid Eski Qohiraning (Ravza oroli va Giza qarshisidagi) mufassal xaritasi
Oʻrta asr Qohirasi (chapda — Le Kaire) va Eski Qohira (oʻngda — Vieux Kaire) tasvirlangan xarita (taxminan 1800-yil)

Al-Qattoiy vayron qilingach, Misrning maʼmuriy poytaxti yana Fustatga koʻchirildi[15]. X asrda Fotimiylar davrida poytaxt yaqin atrofdagi, 969-yilda asos solingan al-Qohiraga koʻchirildi. Qohira hududi kengayib, vaqt oʻtishi bilan avvalgi uchta poytaxt — al-Fustat, al-Qattoiy va al-Askarni oʻz ichiga oldi. Keyinchalik, [Salib yurishlari|salibchilarning]] Quddus Qirolligi hujumiga qarshi mudofaa chorasi sifatida vazir buyrugʻi bilan uyushtirilgan va 1168-yildan 1169-yilgacha davom etgan yongʻin natijasida Fustatning oʻzi qisman vayron qilindi.

XV asr oxiriga kelib, Buloqning yangi porti Eski Qohiradan asosiy savdo porti vazifasini oʻz zimmasiga oldi[manba kerak].

Zamonaviy tuman va aholi

Masr al-Qadima (Eski Qohira) — Qohiraning Janubiy hududida joylashgan va bitta qismdan (politsiya uchastkasi hududidan) iborat boʻlgan tuman[2].

Masr al-Qadima tumanining shiaxalari koʻrsatilgan xarita.

2017-yilda tuman aholisi 250 313 kishini tashkil etgan boʻlib, ular quyidagi 12 ta shiaxa boʻylab taqsimlangan[4]:

Shiaxa 2017 kodi Aholisi
`Ayn al-Ṣîra 010910 30593
Abû al-Saʼûd va al-Madâbigh 010901 21636
Anwar va `Ishash al-Bârûd, al- 010903 11731
Athar al-Nabî 010902 27941
Duyûra, al- 010905 27950
Fumm al-Khalîj va Dayr al-Nuḥâs 010911 6671
Khawkha va al-Qanâya 010904 8299
Kufûr et Sâ`î al-Baḥr, al- 010907 8593
Kûm Ghurâb 010912 60553
Manyal al-gharbî, al- 010909 15297
Manyal al-sharqî, al- 010908 19669
Rawḍa et al-Miqyâs, al- 010906

Tarixiy va diqqatga sazovor joylari

Qibtiy Qohira va Bobil qal’asi

Bobil qal’asi hududidagi Qibtiy Qohiraning tor koʻchalari

Bu hudud qisman saqlanib qolgan Bobil qal’asi oʻrnida joylashgan va devor bilan oʻralgan Qibtiy Qohira mavzesini oʻz ichiga oladi. Qadimgi qal’aning devorlari, minoralari va darvozasining ayrim qismlari hamon koʻzga tashlanib turadi[16]. Ushbu hududda koʻplab tarixiy nasroniy cherkovlari, jumladan, Osma cherkov, Avliyo Georgiy nomidagi yunon-pravoslav cherkovi, Avliyo Sergiy va Baxus cherkovi, Avliyo Barbara cherkovi va boshqa nasroniy inshootlari jamlangan[16]. XI–XIII asrlar oraligʻida Osma cherkov (shuningdek, Bibi Maryam cherkovi nomi bilan ham tanilgan) va (mavzedan shimolroqda joylashgan) Avliyo Merkuriy cherkovi Qibtiy patriarxati qarorgohi hamda Qibtiy papasining rezidensiyasi vazifasini oʻtagan[17][18]. Avliyo Barbara cherkovi hamda Avliyo Sergiy va Baxus cherkovi Qohirada saqlanib qolgan eng qadimiy cherkovlar qatoriga kirishi bilan ajralib turadi; ular VII asr oxiri yoki VIII asr boshlariga oid inshootlardir[13].

Qibtiy Qohiradagi Osma cherkovning ichki koʻrinishi

Hududda, shuningdek, yunon-rim davridan to islom davrigacha boʻlgan kopt sanʼati tarixini namoyish etuvchi Qibtiylar muzeyi hamda Qohiradagi eng qadimgi va eng mashhur sinagoga — Ben Ezra sinagogasi joylashgan. Aynan shu sinagogada XIX asrda Qohira genizasi nomi bilan mashhur boʻlgan tarixiy hujjatlar toʻplami topilgan[16].

Oʻz davrida keng tanilgan shaxs boʻlgan[c] graf Gabriel Habib Sakakini posho (1841–1923) Eski Qohirada Rim-katolik qabristoniga asos solgan[20].

Qal’a yaqinidagi tarixiy obidalar

Amir masjidi hovlisi

Bobil qal’asining shimolida Amr ibn al-Os masjidi joylashgan. Bu Misrdagi birinchi masjid va ilgari Fustat deb atalgan hududning eng muhim diniy markazi boʻlib, keyinchalik koʻp marta qayta qurilgan[21]. Masjid va Qibtiylar anklavining sharqiy tomonida qadimiy Fustat shahrining bir qismi ham qazib ochilgan[22][23][24].

Bobil qal’asi va masjidning shimoli-gʻarbiy tomonida Avliyo Merkuriy monastiri (yoki Dayr Abu Sayfayn) joylashgan. Bu muhim tarixiy Qibtiy diniy majmuasi boʻlib, u Avliyo Merkuriy cherkovi (yuqorida tilga olingan), Avliyo Shenute cherkovi va Bokira Maryam cherkovidan (al-Damshiriya nomi bilan ham tanilgan) iborat[25]. Bobil qal’asining janubida ham bir qancha boshqa tarixiy cherkovlar mavjud[26].

Yaqin atrofdagi boshqa diqqatga sazovor joylar

Shimolroqda Qohira qal’asi akveduki joylashgan. U Ayyubiylar va Mamluklar davrida (XII–XVI asrlar) sharqdagi Qohira qal’asini suv bilan taʼminlash maqsadida qurilgan. Ushbu baland suv oʻtkazgichning uzun qismlari, shuningdek, daryo yaqinidagi suv qabul qiluvchi minorasi bugungi kungacha saqlanib qolgan[27].

Ravza oroli va Eski Qohira oʻrtasidagi daryo va piyodalar koʻprigi

Nil daryosida, Qibtiy Qohira yaqinida Ravza oroli joylashgan boʻlib, u yaqin atrofdagi piyodalar koʻprigi orqali bogʻlangan. Orolda bir qator tarixiy yodgorliklar, jumladan, Abbosiylar xalifasi al-Mutavakkil buyrugʻi bilan 861-yilda qurilgan nilometr mavjud. Garchi keyingi asrlarda u taʼmirlanib, yangi tom bilan jihozlangan boʻlsa-da, uning asosiy tuzilishi saqlanib qolgan; bu esa uni bugungi kunda Qohirada saqlanib qolgan eng qadimgi Islom davri inshootiga aylantiradi[28][29].

2021-yilda Eski Qohira hududida, qadimiy Fustat yaqinida joylashgan yangi binoda Misr tamadduni milliy muzeyi tashrif buyuruvchilar uchun ochildi. Muzey mamlakat boʻylab boshqa muzeylarning mavjud kolleksiyalaridan olingan eksponatlar yordamida Misr tarixi haqida umumiy tasavvur beradi[30]. Ilgari Tahrir maydonidagi Misr muzeyida saqlangan 22 ta qadimiy qirollik mumiyasi 2021-yilda shu yerga koʻchirildi[31].

Konservatsiya va restavratsiya qilinishi

Misr yodgorliklarini saqlab qolishga qaratilgan saʼy-harakatlar XIX asrdan beri davom etib kelmoqda. 1881-yilda Xadiv Tavfiq Comité de Conservation des Monuments de l’Art Arabe (oʻzbekcha: Arab san’ati yodgorliklarini saqlash qo‘mitasi) ga asos solgan.

1979-yilda UNESCO Eski Qohirani (kengroq maʼnodagi Tarixiy Qohira tarkibida) „mashhur masjidlari, madrasalari, hammomlari va favvoralari bilan dunyodagi eng qadimiy Islom shaharlaridan biri“ hamda „XIV asrda oʻzining oltin davriga erishgan Islom olamining yangi markazi“ sifatida Jahon madaniy merosi roʻyxatiga kiritdi[32][33].

Asosiy tarixiy hududning sharqiy qismidagi qazishma ishlarini oʻz ichiga olgan Fustat arxeologik maydoni kengayib borayotgan qurilish ishlari va zamonaviy shaharsozlik taʼsiri ostida xavf ostida qolgan[23][34].

Eslatmalar

  1. ↑ Bu Mesopotamiyadagi Bobil emas.
  2. ↑ Tarixchi Jon Nikiou qalʼa qurilishini Trayanga nisbat bergan boʻlsa-da, soʻnggi arxeologik qazishmalar uni Diokletian davriga oid ekanligini koʻrsatmoqda. Trayan davridan oldin ham, turli davrlarda ushbu hudud atrofida Nil vodiysini Qizil dengiz bilan bogʻlovchi bir qator kanallar qazilgan edi. Trayan kanali Diokletian hukmronligi va VII asr oraligʻidagi davrda oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.
  3. ↑ 1897-yilda Al-Sakkakiniy mavzesida diqqatga sazovor bir saroy ham qurdirgan[19].

Manbalar

  1. ↑ „Historic Cairo“. UNESCO World Heritage Centre. United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization. Qaraldi: 2021-yil 7-sentyabr.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Southern Area“. www.cairo.gov.eg. Qaraldi: 2023-yil 19-fevral.
  3. ↑ مجدي, أحمد „خرائط "أحياء القاهرة" من موقع الادارة العامة للمعلومات والتوثيق“ (ar). خطوات في الجغرافيا (2009-yil 9-fevral). Qaraldi: 2023-yil 19-fevral.
  4. ↑ 4,0 4,1 Central Agency for Public Mobilisation and Statistics (CAPMAS) „2017 Census for Population and Housing Conditions“. CEDEJ-CAPMAS (2017). Qaraldi: 2023-yil 21-fevral.
  5. ↑ Gabra et al. 2013, s. 18.
  6. ↑ „Cairo“, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. Oxford University Press, 2009. ISBN 9780195309911. 
  7. ↑ Snape, Steven. The Complete Cities of Ancient Egypt. Thames & Hudson, 2014 — 170–177-bet. ISBN 9780500051795. 
  8. ↑ Hawass & Brock 2003, s. 456.
  9. ↑ "Memphis (Egypt)". Encarta. Microsoft. 2009. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573551/memphis_(egypt).html. <!--->
  10. ↑ Gabra et al. 2013, ss. 20–22.
  11. ↑ Gabra et al. 2013, s. 33.
  12. ↑ Abu-Lughod 1971, s. 6.
  13. ↑ 13,0 13,1 Gabra et al. 2013, s. 75.
  14. ↑ „Al-Qatta'i“. menic.utexas.edu. Qaraldi: 2009-yil 15-avgust.
  15. ↑ 15,0 15,1 „Cairo History: The City of Tents“. 2007-yil 24-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 15-avgust.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Williams 2018, ss. 48–51.
  17. ↑ Den Heijer, Johannes; Immerzeel, Mat; Boutros, Naglaa Hamdi D.; Makhoul, Manhal; Pilette, Perrine „Christian Art and Culture“, . The World of the Fatimids. Toronto; Munich: Aga Khan Museum; The Institute of Ismaili Studies; Hirmer, 2018 — 202-bet. ISBN 978-1926473123. 
  18. ↑ Gabra et al. 2013, ss. 80, 178, 182–183.
  19. ↑ Egy.com (Wayback Machine saytida 2008-02-25 sanasida arxivlangan)
  20. ↑ „Asma el Bakri, AlexCinema“. www.bibalex.org. Qaraldi: 2023-yil 6-iyun.
  21. ↑ Williams 2018, s. 39.
  22. ↑ Gabra et al. 2013, ss. 275–279.
  23. ↑ 23,0 23,1 Williams 2018, ss. 47–48.
  24. ↑ Toler, Pamela D. „In Fragments from Fustat, Glimpses of a Cosmopolitan Old Cairo“ (en). AramcoWorld (2016). Qaraldi: 2023-yil 6-iyun.
  25. ↑ Gabra et al. 2013, s. 178.
  26. ↑ Gabra et al. 2013, s. 230.
  27. ↑ Williams 2018, ss. 51–52.
  28. ↑ Williams 2018, s. 42.
  29. ↑ Behrens-Abouseif 1992, s. 50.
  30. ↑ Reguly, Eric. „Egypt's long-overdue museum revolution will thrill cultural tourists. Pity about the pandemic“ (en-CA). The Globe and Mail (2021-yil 30-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 6-iyun.
  31. ↑ Ebrahim, Nadeen. „Egyptian mummies paraded through Cairo on way to new museum“ (en). Reuters (2021-yil 3-aprel). Qaraldi: 2023-yil 6-iyun.
  32. ↑ Centre, UNESCO World Heritage „Historic Cairo“ (en). whc.unesco.org. Qaraldi: 2018-yil 22-mart.
  33. ↑ Antoniou, Jim „The Conversation of the old City of Cairo“.
  34. ↑ „Islamic Egypt's first capital under threat“ (en-US). Yahoo News (2014-yil 17-aprel). Qaraldi: 2023-yil 6-iyun.

Adabiyotlar

30°01′N 31°14′E / 30.017°N 31.233°E / 30.017; 31.233 

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Eski_Qohira&oldid=1247195" dan olindi