Eron — Gruziya munosabatlari
 | |
 Eron |
 Georgia |
Eron va Gruziya oʻrtasida rasmiy diplomatik aloqalar 1992-yil 15-mayda oʻrnatilgan boʻlsa-da, bu ikki mamlakat ming yillar davomida oʻzaro munosabatlarga ega boʻlgan[1]. Gruziyaning Tehronda, Eronning esa Tbilisida elchixonasi bor.
2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi va Rossiya-Gruziya urushidan soʻng, Gruziya va Eron oʻzaro hamkorlikni kuchaytirishga harakat qildi, bu ikki davlat oʻrtasidagi aloqalarning kuchayishiga va natijada ikki tomonlama savdo hajmining izchil oʻsishiga olib keldi[2]. Biroq, Gruziya Rossiya-Eron hamkorligi tufayli Eron bilan munosabatlarda ehtiyotkor boʻlib qolmoqda va Eron istagan baʼzi mintaqaviy siyosiy formatlarda ishtirok etishdan bosh tortdi[3][4].
Tarixiy munosbatlar va kontekst
Ahamoniylar davridan 19-asr boshlarigacha Eron (Fors) Gruziya tarixini shakllantirishda hal qiluvchi rol oʻynadi. Bu taʼsir siyosiy institutlar, ijtimoiy tuzilmalar, yer egaligi va madaniy rivojlanishga ham taʼsir koʻrsatdi. Bundan tashqari, Eronning mavjudligi rimliklar, vizantiyaliklar, usmonli turklari va ruslar kabi boshqa mintaqaviy kuchlarga qarshi muvozanat vazifasini oʻtagan. Bu munosabatlar oʻzaro bogʻliq edi, chunki gruzinlar Eronning harbiy va maʼmuriy yutuqlariga sezilarli hissa qoʻshdi va Eron ijtimoiy tuzilmalariga, ayniqsa Safaviylar davrida uzoq muddatli taʼsir koʻrsatdi[5]. Bu Rossiya 19-asrning birinchi yarmida Kavkaz va Gruziyani 1804—1813 hamda 1826—1828-yillardagi rus-fors urushlari orqali Qojarlar davlatidan bosib olgunga qadar davom etdi[6][5].
20-asr
1990-yillarning boshlariga qadar Eron-Gruziya munosabatlari Eron-Sovet munosabatlariga birlashtirildi. Gruziya Sovet Ittifoqidan mustaqillikka erishganidan beri ikki davlat energetika, transport, savdo, taʼlim va fan kabi koʻplab sohalarda hamkorlik qilib kelmoqda.
2008-yildagi Gruziya-Rossiya mojarosi
Rossiya va Gruziya bilan yaqin munosabatlari tufayli Eron dastlab urush davomida va undan keyin nisbatan betaraf qolishga harakat qildi. Tashqi ishlar vazirligi vakili Hasan Gʻashgʻaviy „toʻqnashuvlarni darhol toʻxtatish“ga chaqirdi va yordam berishni taklif qildi[7].
Rossiya va uning eng yaqin ittifoqchilari Abxaziya va Janubiy Osetiyani tan olishni tanlaganlaridan soʻng, Eronning Rossiyadagi elchisi Said Mahmud-Rizo Sajjodiy 2009-yil fevral oyi boshida uning mamlakati yaqin kelajakda Abxaziya va Janubiy Osetiyaning mustaqilligini tan olmasligini, „chunki bu koʻp sohalarda urushga olib kelishi mumkin“ligini aytdi, ammo boshqa tomondan, u oxir-oqibat Eronning bu ikki hududning mustaqilligini tan olishini istisno qilmadi. Biroq, Sajjodiy Rossiyaning 2008-yildagi Janubiy Osetiya urushidagi choralarini va Abxaziya hamda Janubiy Osetiyani mustaqil davlatlar sifatida tan olish qarorini himoya qildi. Sajjodiy shuningdek, Abxaziya va Janubiy Osetiya xalqiga hamdardlik bildirishini va Tehron ikki mintaqa iqtisodiyotini rivojlantirish uchun Moskva bilan hamkorlik qilishini aytdi[8].
2010-yildan hozirgi vaqtgacha
2010-yil boshida ikki mamlakat oʻrtasidagi hamkorlik kuchayib bordi. Eron Tashqi ishlar vazirligi vakillari 2010-yil may oyida Gruziyada gidroelektr stansiyasi qurilishiga Eron investitsiyalari va Eronning mamlakatdan elektr energiyasi import qilish niyatlarini muhokama qilish uchun Tbilisiga tashrif buyurdi[9]. Uchrashuv natijasida prezident Mixail Saakashvili eronlik hamkasbi Mahmud Ahmadinajodni Tbilisiga taklif qildi[9].
2010-yil may oyi oxirida Eron elchisi Majid Samadzoda Saber Eron va Gruziya mamlakatlar oʻrtasidagi sayohat uchun viza cheklovlarini bekor qilish niyatida ekanligini maʼlum qildi, bu cheklovlar rasman 2011-yil yanvar oyida kuchga kirdi[2]. Eron elchisining soʻzlariga koʻra, Eron va Gruziya Gruziya gʻarbidagi Batumi shahrida Eron konsulligini ochish boʻyicha muzokaralar olib bormoqda[10]. Bu eʼlon Eron Tashqi ishlar vaziri Manuchehr Mottakining oʻsha oy oxirida Tbilisiga tashrifi paytida rejalashtirilgan edi.
Gruziya Eron va P5+1 davlatlari oʻrtasidagi Eronga qarshi sanksiyalarni yengillashtirish, oʻz navbatida Eronning yadroviy dasturini tartibga solish boʻyicha kelishuvga ijobiy munosabat bildirdi[11]. Yaqin geografik mamlakatlar va muhim savdo sheriklari sifatida ikki davlat parlament aʼzolari davlatlar oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning oʻsishini prognoz qilmoqda.
2015-yil 18-mart kuni Eron Mehnat va ijtimoiy ishlar vazirligida Eron – Gruziya iqtisodiy hamkorlik boʻyicha qoʻshma komissiyasining 5-sammiti boʻlib oʻtdi[12].
2015-yil may oyida Eron energetika kompaniyasi MEPCO guruhi Gruziyada ikkita elektr stansiyasi qurish rejasini eʼlon qildi[11].
Gruziyaning Erondagi taniqli elchilari
- Jamshid Guinashvili (1994–2004)
Diplomatik vakolatxonalar
- Gruziyaning Tehronda elchixonasi bor.
- Eronning Tbilisida elchixonasi va Batumida bosh konsulligi bor.
Manbalar
- ↑ „საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო“. mfa.gov.ge. 2011-yil 28-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ 2,0 2,1 „Iran and Georgia: Genuine Partnership or Marriage of Convenience?“. 2014-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 24-aprel.
- ↑ "საქართველო არც ახლა აპირებს მონაწილეობას 3+3 ფორმატის შეხვედრაში", Radio Free Europe/Radio Liberty, October 22, 2023
- ↑ "In the absence of Georgia, the 3 + 3 meeting in Tehran was again incomplete" (Wayback Machine saytida 2025-10-13 sanasida arxivlangan), 24 October 2023. Quote: "the absence of Georgia in the 3 + 3 format hugely reduces the significance of the initiative since it is difficult to discuss regional issues without that country being present. However, the format is important, particularly for Iran, which has been desperately trying to have a role in the region..."
- ↑ 5,0 5,1 Hitchins 2001, ss. 464–470.
- ↑ Timothy C. Dowling Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond pp 728-729 ABC-CLIO, 2 dec. 2014 ISBN 1598849484
- ↑ Iran Offers 'Any Help' In South Ossetia Crisis (Wayback Machine saytida August 17, 2008, sanasida arxivlangan)
- ↑ „Iran Not to Recognize Abkhazia, S. Ossetia's Independence Soon“. FARS News Agency (2009-yil 7-fevral). 2009-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 10-fevral.
- ↑ 9,0 9,1 [1][sayt ishlamaydi]
- ↑ "panorama.am"
- ↑ 11,0 11,1 „Iranian company plans to launch power plants in Georgia“. Qaraldi: 2015-yil 10-may.
- ↑ „Iran, Georgia kick off second meeting on economic cooperation“ (2015-yil 18-mart). Qaraldi: 2015-yil 10-may.
Adabiyotlar
- Hitchins, Keith (2001). "Georgia ii. History of Iranian-Georgian Relations". Encyclopaedia Iranica, Vol. X, Fasc. 4. 464–470 b. http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-ii-history-.
- Farmanfarmaian, Fatema Soudavar (2009). "Georgia and Iran: Three Millennia of Cultural Relations An Overview". Journal of Persianate Studies 2 (1): 1–43. doi:10.1163/187471609X445464.
- Rapp, Stephen H. (2009). "The Iranian Heritage of Georgia: Breathing New Life into the Pre-Bagratid Historiographical Tradition". Iranica Antiqua 44: 645–692. doi:10.2143/IA.44.0.2034389.
- Sanikidze, George (2008). "An Historical Survey of Georgian-Iranian Relations in the Nineteenth Century". Journal of Persianate Studies 1 (2): 148–173. doi:10.1163/187471608786303902.
- Asatrian, Garnik; Margarian, Hayrapet (2004). "The Muslim Community of Tiflis (8th-19th Centuries)". Iran & the Caucasus 8 (1): 29–52. doi:10.1163/1573384042002966.
- Ali Attār, Georgians in Iran, in Persian, Jadid Online, 2008, گرجی تباران ایران | جدید آنلاین.
A Slide Show of Georgians in Iran by Ali Attār, Jadid Online, 2008, Untitled Document (5 min 31 sec).