Jahon moliyaviy inqirozi
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi—2008-yilda boʻlib oʻtgan boʻlib, AQSHda banklarning ipoteka kreditlarini qarzni qaytarish qobiliyati boʻlmaganlarga berishi oqibatida boshlanadi.
Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotidagi muhim jihat — milliy iqtisodiyotlarning tobora integratsiyalashuvi va global-lashuvining kuchayib borishidir[1].
Jahon hamjamiyatida yaqin oʻtmishda boshlangan va hozirda ham oʻz oʻrniga ega boʻlgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz aynan shu maʼnoda globallashuv jarayonlarining salbiy oqibati sifatida namoyon boʻladi [1].
Inqirozning sabablari
Dastlab AQSh ipoteka bozorlarida namoyon boʻlgan mazkur inqiroz yetarlicha toʻlov layoqatiga ega boʻlmagan, qarzlarni qaytarish qobiliyati shubhali boʻlganlarga ipoteka kreditlari berish amaliyotining jadallashuvi natijasida roʻy bergan.
Ipoteka krediti oʻzining mohiyati boʻyicha ko‘chmas mulk garovi hisobiga beriladigan kreditlar boʻlsa-da, AQSh bozorlari bunday likvidli ko‘chmas mulklarga yetarlicha „toʻyingani“ oqibatida ularning narxlari keskin tusha boshlagan.
Kreditlarning qimmatlashuvi aholining ipoteka kreditiga talabining pasayishiga va kreditlarni qaytarish boʻyicha qarzdorlar toʻlovining kamayishiga olib keldi. Boshqa tomondan, oziq-ovqat mahsulotlari va energiya resurslari narx-larining oʻsishi aholining kreditni qaytarish boʻyicha moliyaviy imkoniyatlarining cheklanishiga sabab boʻladi. 2000-2007 yillar mobaynida jahon bozoridagi oziq-ovqat mahsulotlarining narxi oʻrtacha ikki barobarga, benzin narxi esa 3,5 barobarga oshgan. Neft narxi rekord darajada koʻtarilgan, yaʼni bir barreli 147 dollardan ortdi[2].
Pirovard natijada 2007 yil boshida AQShda aholining ipoteka kreditlarini qaytarishi bilan bogʻliq muammo kuchaygan. Banklarning toʻlov qobiliyatiga ega boʻlmagan mijozlarning koʻchmas mulklarini qayta sotuvga qoʻyishi natijasida ipoteka bozoridagi taklif koʻpayib, bozordagi narxlarning keskin pasayishiga olib kelgan[2].
Koʻpchilik mutaxassislar vujudga kelgan moliyaviy inqirozning haqiqiy sabablaridan biri rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotning haddan ziyod ortiqcha erkinlashtirish siyosati ekanligini, yaʼni „oʻz-oʻzini boshqaruvchi bozor“ gʻoyasini ilgari surish orqali davlatning milliy iqtisodiyotga va xususan moliyaviy bozorlarga aralashuvining cheklanganligi bilan ham izohlaydilar.
Jahon moliyaviy inqirozining yuzaga kelishining asosiy sabablaridan biri — moliyaviy resurslar bilan real ishlab chiqarish hajmi oʻrtasidagi mutanosiblikning keskin buzilishi hisoblanishini qayd qilish lozim. Maʼlumotlarga koʻra, AQShda muomaladagi pul massasi (naqd, kredit pullar va turli toʻlov vositalari)ning tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmidan deyarli 10 baravar, agar pulning aylanish tezligi ham hisobga olinsa, uning miqdori pulga boʻlgan talabdan bir necha oʻn baravar koʻpayib ketganligini anglatadi.
Rivojlangan mamlakatlardagi inqirozga sabab boʻlgan holatlar
Shu bilan bir qatorda, asosan etakchi rivojlangan mamlakatlarda kuzatilgan quyidagi salbiy holatlar ham moliyaviy inqirozning vujudga kelishining asosiy sabablaridan hisoblanadi[3]:
- noratsional pul-kredit siyosati hamda qayta moliyalash stavkasining surunkali ravishda past darajada ushlab turilishi natijasida qarzga yashashning odatga va kundalik holatga aylanishi;
- moliyaviy institutlarning majburiyatlari bilan ustav mablagʻlari oʻrtasidagi mutanosiblikning keskin buzilishi;
- qimmatli qog‘ozlar boʻyicha reyting tashkilotlari tomonidan soxta xulosalar berilishi;
- moliyaviy audit va professional etika tamoyillarining buzilishi va soxta audit xulosalari taqdim etilishi;
- moliyaviy ragʻbatlantirish uslubi sifat koʻrsatkichlariga emas, balki miqdoriy koʻrsatkichlarga asoslanganligi;
- yuqori riskli va murakkab hosilaviy qimmatli qogʻozlarning vujudga kelishi va hokazo.
Keyingi yillarda rivojlanayotgan mamlakatlar tashqi savdo balansida ijobiy qoldiq oʻsayotgan sharoitda ayrim rivojlangan mamlakatlarda surunkali byudjet taqchilligi va salbiy tashqi savdo saldosining kuzatilayotganligi jahon moliyaviy inqirozining vujudga kelishining asosiy omillaridan biri hisoblangan[3].
Rivojlangan mamlakatlar ayniqsa, AQSh davlat tashqi qarzi miqdorining oʻsib borganligi va uning YaIMga nisbatan salmogʻi ortganligi inqiroz kuchayishining asosiy omillaridan biri boʻlgan Inqiroz boshlangan davrda AQSh va ayrim Mustaqil hamdo‘stlik davlatlari tashqi qarzlarining yalpi ichki mahsulotlariga nisbatan salmogʻi ortib borgan. Xususan, 2008 yilda AQSh tashqi qarzlarining yalpi ichki mahsulotga nisbatan salmogʻi qariyb 90% ni tashkil qilgan. Bu koʻrsatkich Rossiyada 37% ni, Qozogʻistonda 102% ni, Ukrainada 64% ni va Qirgʻizistonda 81% ni tashkil etgan.
2008 yilda jahon miqyosida bevosita xorijiy investitsiyalar oqimining 20% gacha pasayishi jahon yalpi ichki mahsulotining sezilarli kamayishi hamda xalqaro savdo hajmining pasayishi kuzatilgan. Bu dunyoning rivojlangan mamlakatlarida ishsizlik darajasining ortishi bilan birga borgan.
Xalqaro ekspertlarning qayd qilishlaricha, AQSh ipoteka bozorlarida boshlangan inqirozning avj olib, uning jahon moliyaviy va keyin iqtisodiy inqiroziga aylanib borishining sabablardan biri bu AQShning jahon yalpi ichki mahsulotining asosiy isteʼmol qiluvchisi hisoblanganidir. AQShning jahon yalpi ichki mahsulotini ishlab chiqishdagi hissasi 20% ni, uning isteʼmoldagi ulushi qariyb 40% ni tashkil qilgan. AQSh Federal zaxira tizimi tomonidan olib borilgan noratsional pul-kredit siyosati hamda qayta moliyalashtirish stavkasining surunkali ravishda past darajada ushlab turilishi natijasida banklar tomonidan kredit berish koʻlami keskin oʻsgan. Natijada bozorda koʻchmas mulklarga talab ortgan va uy-joy narxlarining qisqa muddat ichida keskin oʻsishi kuzatilgan. Milliy bozorlarning globallashuvi, kapitallar xalqaro harakatining erkinlashtirilishi natijasida AQShda vujudga kelgan inqiroz jahonning asosiy moliyaviy markazlari hisoblangan yirik fond bozorlarini oʻz ichiga oluvchi mamla-katlar iqtisodiyotiga jiddiy taʼsir koʻrsatgan. Natijada, rivojlangan mamlakatlar YaIMning oʻsish sur‘atlari bu davrda sezilarli darajada pasayib ketgan.
Jahon moliyaviy inqirozi MDH mamlakatlarini ham chetda qoldirmadi. Inqiroz Rossiya, Ukraina va Qozogʻiston iqtisodiyotida oʻzining jiddiy salbiy oqibatlarini namoyon qildi. Rossiyada asosan iqtisodiyotning real sektorida faoliyat yurituvchi etakchi kompaniyalar aktsiyalarining narxlari keskin tushib ketdi. Bu holat birinchi navbatda jahon energetika resurslari bozoridagi nobarqaror konyunkturaning vujudga kelishi natijasida sodir boʻldi. Jahon moliyaviy inqirozining oʻziga xos xususiyati — bu uning iqtisodiyot moliyaviy sektoridan boshlanib, real sektoriga oʻtganligidir.
Inqirozga qarshi choralar
AQSh va Yevropa Ittifoqiini inqirozdan qutqarish uchun yirik tijorat banklarining aktsiyalarini sotib olib, ularni byudjet mablagʻlari hisobiga likvidli aktivlar bilan taʼminlay boshladi yoki tijorat banklari kreditlari uchun davlat kafolatlari tizimidan foydalanish joriy qilinadi. Masalan, AQShda Federal zaxira tizimi qimmatli qogʻozlarni sotib olish orqali xususiy sektorni toʻgʻridan-toʻgʻri moliyalashtirgan boʻlsa, Buyuk Britaniya hukumati banklar va moliyaviy muassasalar aktsiyalariga 37 mlrd. funt sterling mablagʻlarini investitsiya qilgan. Germaniya hukumati esa, bank tizimini qoʻllab-quvvatlash uchun investitsiya va kreditlar shaklida 500 mlrd. evro ajratgan. Bu davrda Yevropaning koʻpchilik yirik banklari milliylashtirildi, yaʼni davlat tomonidan sotib olindi[4].
Inqiroz oqibatlarini yumshatish uchun iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish usullaridan keng foydalanish yoʻlga quyilgan. Dunyoning koʻpchilik rivojlangan mamlakatlari inqirozni bartaraf qilish uchun yirik miqdorda moliyaviy resurslar ajrata boshladi. Jumladan, AQSh hukumati sarflagan mablagʻlarining hajmi 3539 mlrd. dollar boʻlib, bu mamlakat yalpi ichki mahsulotining 25% ni tashkil etadi. Oʻzbekiston ham xalqaro hamjamiyatning va global moliyaviy-iqtisodiy bozorning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanishi sababli inqiroz oqibatlarining maʼlum darajada iqtisodiyotimizga oʻz taʼsirini koʻrsatishi muqarrar boʻlgan[4].
Inqiroz turli sohalarga qanday taʼsir koʻrsatgan
Agar boshqa mamlakatlarda bu jarayonlar bevosita moliya tizimining izdan chiqishi va ishlab chiqarish hajmlarining keskin qisqarib ketishi, koʻplab yirik korxonalarning yopilishi orqali namoyon boʻlsa, bizda jahon xomashyo bozorlarida talabning susayishi tufayli narxlarning keskin pasayishi hamda buning oqibatida eksport tushumlarining sezilarli kamayishi, asosiy savdo hamkorlarimiz xarid qobiliyatining pasayishi natijasida tashqi savdo aylanmasining qisqarishi orqali namoyon boʻlgan. Jahon moliyaviy inqirozining Oʻzbekistonga taʼsirining jiddiy boʻlmaganligini qoʻyidagi omillar bilan izohlash mumkin:
- mamlakatimiz iqtisodiyotining jahon hoʻjaligiga inqiroz oqibatlariga ahamiyatli taʼsir koʻrsatadigan darajada integratsiyalashmaganligi, Respublikamizda katta hajmdagi xorijiy kapitalni ushlab turuvchi kompaniya va moliyaviy institutlarning yoʻqligi;
- xususiylashtirish mexanizmi va shart-sharoitlari natijasida deyarli barcha ustav fondlarining korxonalarning real xususiy aktivlari bilan taʼminlanganligi;
- maʼmuriy-buyruqbozlik tizimidan bozor iqtisodiyotiga oʻtishning bosqichma-bosqich amalga oshirish yoʻli tanlanganligi;
- davlat bosh islohotchi sifatida mas‘uliyatni oʻz zimmasiga olishi zarurligining aniq belgilab olinganligi;
- Oʻzbekistonda moliyaviy-iqtisodiy, byudjet, bank-kredit tizimi, shuningdek, iqtisodiyotning real sektori korxonalari va tarmoqlarining barqaror hamda uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun yetarli darajada mustahkam zaxiralar yaratilganligi va zarur resurslar bazasining mavjudligi;
- oqilona tashqi qarz siyosati olib borilganligi;
- aholining ish haqi va daromadlarini izchil va oldindan oshirib borish hamda isteʼmol bozorida narxlar indeksining asossiz tarzda oʻsishining oldini olishga doir chora-tadbirlarning izchillik bilan amalga oshirilganligi;
- davlatning moliyaviy-iqtisodiy va bank tizimlarining barqaror va ishonchli ekani, ularning himoya mexanizmlari kuchliligi.
Oʻzbekistonning jami umumiy tashqi qarzi inqiroz davrida ham, yalpi ichki mahsulotga nisbatan 16,0 foizdan oshmagan, bu koʻrsatkich esa xalqaro mezonlar boʻyicha ―oʻrtachadan ham kam baholangan. Bu oʻz navbatida mamlakatimizning xalqaro darajadagi toʻlov qobiliyatga egaligini koʻrsatadi[4].
Respublikamizda doimo qisqa muddatli spekulyativ kreditlardan voz kechib, chet el investitsiyalari uzoq muddatlarga, imtiyozli foiz stavkalari boʻyicha jalb etildi. Natijada milliy iqtisodiyotimizning xalqaro kreditlar bozoridagi konyunkturaga keskin bogʻliqligi va moliyaviy inqiroz salbiy oqibatlarining oldi olindi.
Manbalarni koʻrib chiqish
- ↑ 1,0 1,1 Jo'rayev.T.T. Iqtisodiyot nazariyasi (o'zbekcha). Toshkent: Fan va Texnologiyalar, 2018-yil — 352-357-bet. ISBN 978-9943-11-903-1.
- ↑ 2,0 2,1 Brian Duignan „financial crisis of 2007–08“ (inglizcha). britannica.com. Qaraldi: 7-aprel 2023-yil.
- ↑ 3,0 3,1 Karimov, Islom. JAHON MOLIYAVIY-IQTISODIY INQIROZI, O‘ZBEKISTON SHAROITIDA UNI BARTARAF ETISHNING YO‘LLARI VA CHORALARI, O'zbekiston, Toshkent: O'zbekiston, 2009.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Wenjie Chen, Mico Mrkaic, and Malhar Nabar (mart 2019-yil). „The Global Economic Recovery 10 Years After the 2008 Financial Crisis“. IMF Working Paper. № WP/19/83. 15-bet. Qaraldi: 7-aprel 2023-yil.
{{cite magazine}}: CS1 maint: date format () CS1 maint: multiple names: authors list ()