Epiblast
Amniotalar embrion rivojlanishida epiblast ( oʻzak ektoderma deb ham ataladi) sutemizuvchilar blastosistidagi ichki hujayra massasidan yoki sudralib yuruvchilar va qushlardagi blastuladan kelib chiqadigan ikkita alohida hujayra qatlamidan biri boʻlib,u embrionni gastrulyatsiya paytida uchta asosiy embrional qatlamga, ektoderma, mezoderma va endodermaga differensiatsiya qilish orqali hosil qiladi. Amnion ektoderma va tashqi embrion mezoderma ham epiblastdan kelib chiqadi.
Ichki hujayra massasining boshqa qatlamlari, yaʼni gipoblast, sarigʻi qopini ham hosil qiladi,bu esa oʻz navbatida xorionni keltirib chiqaradi.
Epiblastning kashf etilishi
Epiblastni birinchi marta Boltiqboʻyi nemis biologi va embriologi Christian Heinrich Pander(1794-1865) kashf etgan. Anatom olim Ignaz Döllinger (1770-1841) va chizmachi Eduard Jozef d'Alton (1772-1840) yordamida Pander mikroskop ostida minglab tovuq tuxumlarini kuzatdi va oxir-oqibat tovuq blastodermasi va uning tuzilmalarini, shu jumladan epiblastni kashf etdi va tasvirlab berdi. . [1] U bu topilmalarini Beiträge zur Entwickelungsgeschichte des Hühnchens im Eye jurnalida chop etdi. [2] Epiblast va blastodermani oʻrgangan boshqa dastlabki embriologlarga Karl Ernst fon Baer (1792-1876) va Vilgelm Xis (1831-1904) ham kiradi. [3]
Sutemizuvchilar
Sutemizuvchilar embriogenezida blastotsistning ichki hujayra massasini tashkil etuvchi hujayralarning ixtisoslashuvi va ajralishi natijasida ikkita alohida qatlam - epiblast ("Oʻzak ektoderma") va gipoblast ("Oʻzak endoderma") paydo boʻladi. Kubsimon gipoblast hujayralari embrion qutblaridan uzoqda, blastoselni qoplash uchun qorin boʻshligʻida delaminatsiyalanganda, gipoblast va qutbli trofoblast oʻrtasida joylashgan ichki hujayra massasining qolgan hujayralari epiblastga aylanadi va ustunli hujayralarni tashkil qiladi.
Sichqon epiblast hujayralaridan primordial jinsiy hujayralar aniqlanadi. [4] Ushbu spetsifikatsiya keng qamrovli epigenetik oʻzgarishlarga olib keladi, bu global DNK demetilyatsiya, xromatinni tuzilishini yangilash va totipotentlikka olib keladigan izlarni oʻchirishni oʻz ichiga oladi. [4] DNK bazasini eksizyon tiklash yoʻli genom-keng demetilatsiya jarayonida markaziy rol oʻynaydi. [5]
Gastrulyatsiya boshlanganda, oʻzak chiziq, hujayralarning koʻrinadigan, morfologik chizigʻi orqa epiblastda paydo boʻladi va embrionning oldingi-orqa oʻqi boʻylab yoʻnaltiriladi. Pastdagi gipoblast nuqtasidan boshlangan oʻak chiziqning shakllanishi epiblastning lateral-orqa qismlaridan markaz oʻrta chizigʻiga Nodal vositachiligida epiblast hujayralari migratsiyasiga asoslanadi. [6] Oʻzak tugun asos chiziqning oldingi uchida joylashgan boʻlib, gastrulyatsiya paytida koʻchib yuruvchi epiblast hujayralarining differentsiatsiyasini amalga oshiradi.

Gastrulyatsiya jarayonida migratsiya qiluvchi epiblast hujayralari bir birlariga yopishib qolmaslik uchun epitelial-mezenximal fazani boshdan kechiradi,keyin epiblastning dorzal yuzasi boʻylab epiblast qatlamidan delaminatsiyalanadi va oʻzak chiziq boʻylab pastga oʻtadi. Epiblast hujayralarining ibtidoiy oʻzak orqali kirib boradigan birinchi toʻlqini gipoblastni bosib oladi va embrion endodermaga aylanadi. Koʻchib yuruvchi epiblast hujayralari oʻzak oʻq boʻylab harakatlanib, soʻngra endoderma va qolgan epiblast oʻrtasidagi boʻshliqqa tarqalib, mezoderma qatlami hosil boʻladi.Yakunida ektodermaga aylanadi. Gastrulyatsiya jarayoni ektoderma, mezoderma va endoderma qatlamlaridan iborat trilaminar embrional diskga olib keladi.

Epiblastning xilma-xilligi
Epiblastlar ilk embrion morfogenezida turli xil tuzilishga ega. Inson epiblasti embrion disk morfologiyasiga mos keladigan disk shaklini oladi; Holbuki, sichqoncha epiblasti silindrsimon embrion ichida,mos ravishda slindr shaklida rivojlanadi.
Blastosist implantatsiyasi paytida odam va sichqon epiblastlari polarizatsiya deb ataladigan jarayonda toʻpgusimon shaklini hosil qiladi. Polarizatsiya sutemizuvchilar blastosistasi va embriondan tashqari toʻqimalardan hosil boʻlgan hujayradan tashqari matritsadagi b1-integrin oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir natijasida yuzaga keladi. [7] Ushbu bosqichda odam va sichqon epiblastlari psevdostatifikatsiyalangan ustunli epiteliyadan iborat. Koʻp oʻtmay, amniotik boʻshliq paydo boʻlganda, odam epiblasti disk shaklini oladi. Trofoblastga qoʻshni epiblast hujayralari amnion hujayralarga aylanadi. Sichqoncha epiblasti toʻpgusimon tuzilishidan stakansimon shaklga oʻtadi. Embriondan tashqaridagi ektoderma bilan birlashgan epiblast stakansimon shaklli qobiq bilan oʻralgan proamniotik boʻshliq hosil boʻladi. Sichqoncha epiblast hujayralari amnionning tuzilish birlgi emas [8]
Qushlar
Joʻja embrionlari ustida olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, mediolateral hujayralar interkalatsiyasi gastrulyatsiyadan oldin sodir boʻladi. Interkalatsiya hodisasi gipoblast ishlab chiqaradigan fibroblast oʻsish omillari tomonidan boshqariladi. Taxminlarga koʻra, amniotning oʻzak chizigʻining blastoporadan rivojlanishi oʻzak chiziqni shakllantiradigan va mezendoderma shakllanishida mustaqil ravishda harakat qiladigan mediolateral interkalatsiya hodisasini olish bilan bogʻliq. [9]
Sudralib yuruvchilar
Amniotlarning ajdodlari (sut emizuvchilar, qushlar, sudraluvchilar) gastrulyatsiyaga asosan epiblast qatlamining kirib borishi ( involyutsiya ) orqali oʻtgan. Sutemizuvchilar va qushlar epiblast hujayralari oʻrta chiziqda birlashadigan va oʻzak chiziqqa kirishadigan gastrulyatsiya paytida ingressiyaga tayanib rivojlangan. Sudralib yuruvchilarning gastrulyatsiyasi qushlar va sutemizuvchilardan biroz farq qiladi. Sudralib yuruvchilar embriogenez davrida bimodal gastrulyatsiyani namoyon qiladi va oʻzak chiziqqa ega emas. Bimodal gastrulyatsiya blastoporning oldingi va lateral nuqtalaridagi hujayralarning involyutsiyasi va orqa mintaqadagi blastopor plastinkasi hujayralarining kirib borishi bilan tavsiflanadi. Blastopor plastinkasi va oʻzak chiziq oʻrtasidagi oʻxshashliklar shuni koʻrsatadiki, blastopor sutemizuvchilar va qushlarda oʻzak chizigʻining paydo boʻlishiga asos boʻlib xizmat qilgan. [10]
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Wessel, G. M. (2010). Christian Heinrich Pander (1794–1865). Molecular Reproduction and Development, 77(9).
- ↑ Gilbert SF, editor. A Conceptual History of Modern Embryology: Volume 7: A Conceptual History of Modern Embryology. Springer Science & Business Media; 2013 Nov 11.
- ↑ Gilbert SF, editor. A Conceptual History of Modern Embryology: Volume 7: A Conceptual History of Modern Embryology. Springer Science & Business Media; 2013 Nov 11.
- ↑ 4,0 4,1 "Germline DNA demethylation dynamics and imprint erasure through 5-hydroxymethylcytosine". Science 339 (6118): 448–52. January 2013. doi:10.1126/science.1229277. PMID 23223451. PMC 3847602. https://archive.org/details/sim_science_2013-01-25_339_6118/page/448.
- ↑ "Genome-wide reprogramming in the mouse germ line entails the base excision repair pathway". Science 329 (5987): 78–82. July 2010. doi:10.1126/science.1187945. PMID 20595612. PMC 3863715. https://archive.org/details/sim_science_2010-07-02_329_5987/page/78.
- ↑ Shen MM. Nodal signaling: developmental roles and regulation. Development 2007; 134(6): 1023-1034.
- ↑ "The Role of Laminin in Embryonic Cell Polarization and Tissue Organization". Developmental Cell 4 (5): 613–624. May 2003. doi:10.1016/S1534-5807(03)00128-X. PMID 12737798.
- ↑ "Deconstructing and reconstructing the mouse and human early embryo". Nature Cell Biology 20 (8): 878–887. August 2018. doi:10.1038/s41556-018-0144-x. PMID 30038253. https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/279825.
- ↑ "The amniote primitive streak is defined by epithelial cell intercalation before gastrulation.". Nature 449 (7165): 1049–1052. 2007. doi:10.1038/nature06211. PMID 17928866. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-10-25_449_7165/page/n123.
- ↑ "Bi-modal strategy of gastrulation in reptiles". Developmental Dynamics 244 (9): 1144–1157. 2015. doi:10.1002/dvdy.24300. PMID 26088476.