Demirchilar gilami
Demirchilar (ozarbayjoncha: Dəmirçilər) — Ganja-Gazax tipidagi Qazax guruhiga mansub Ozarbayjon gilamlari. Ushbu gilamning nomi Ozarbayjonning Qazax shahridan 9 kilometr gʻarbda joylashgan Dəmirçilər qishlogʻi nomi bilan bogʻliq. Ayrim gilamshunos mutaxassislar bu gilamni „Demirchi Hasan“ deb ham atashadi. Bu gilam, shuningdek, Qazax tumanining Daş Salahlı, Kosalar va Ürkməzli qishloqlarida ham toʻqiladi. „Demirchilar“ gilamlari Qazax guruhidagi eng yuqori toifali gilamlar hisoblanadi.
Badiiy xususiyatlari
„Demirchilar“ nomi bilan mashhur gilamlar turlicha tuzilishga ega. Ushbu turdagi gilamlarning uchta asosiy varianti mavjud.
Birinchi variant
Birinchi variant gilamlarining markaziy maydoni koʻpburchakli koʻllardan tarkib topgan. Kompozitsiya ana shunday ketma-ket joylashgan koʻllarga asoslanadi. Markaziy maydondagi koʻllar soni gilamning uzunligiga qarab belgilanadi. Kichik gilamlarda 2-3 ta koʻl, choʻzinchoq gyabalarda esa undan koʻproq boʻladi. „Surmadan“ deb ataladigan markaziy hoshiya „Demirchilar“ gilamlari uchun xos boʻlgan chetki bezak chizigʻidir.
Ikkinchi variant
Ikkinchi variant gilamdoʻzlar „Demirchi Hasan“ deb ataydigan gilamlardan iborat. Bu gilamlar asosan ravoqsimon yoki mehrobli joynamozlardir. Agar ilgari bu gilamlar diniy maqsadda, xususan, namoz oʻqish uchun toʻqilgan boʻlsa, vaqt oʻtishi bilan ular shunchaki bezak buyumiga aylanib qolgan. „Demirchilar“ gilamining „Joynamoz“ kompozitsiyasi boshqa joynamoz gilamlariga qaraganda ancha oʻziga xos. Uning yuqori qismida „muhr“ uchun geometrik shakldagi ravoq mavjud. Oʻrta maydonni oʻrab turgan va gilamning yuqori qismida ravoqni hosil qiluvchi ingichka hoshiya — madoxil — oʻrta maydonning quyi qismida namozxonning oyoqlari uchun moʻljallangan toʻrtburchakka tutashadi. Maʼlumki, namoz oʻqish vaqtida tananing yetti aʼzosi — peshona, kaftlar, tizzalar va oyoq bosh barmoqlari yerga tegishi lozim. Shunday qilib, namozxon oyoqlarini oʻrta maydonning quyi qismida joylashgan toʻrtburchak shaklidagi „qadamgoh“ga qoʻysa, uning tizzalari va qoʻllari oʻrta maydon markazining yuqorisidagi „koʻl“da boʻlishi, peshonasi esa ravoqning markazida joylashgan va „sajdagoh“ deb ataladigan muhrga tegishi kerak. Qadimda joynamoz toʻqigan hunarmandlar namoz marosimlariga rioya qilgan holda „qadamgoh“ (oyoq qoʻyiladigan joy) va „sajdagoh“ (muhr qoʻyiladigan joy) oʻrtasidagi masofani oldindan hisoblab chiqishlariga toʻgʻri kelgan.
Uchinchi variant
Bu tur „mehrobsiz“ deb ataluvchi gilamlardan iborat. Ular oʻrta maydonning quyi qismidan boshlanib, yuqorisiga qadar ketma-ket joylashgan koʻlga oʻxshash naqshlar bilan ajralib turadi. Soʻnggi paytlarda oʻrta maydonining markazida bitta naqsh joylashtirilgan katta oʻlchamli gilamlar ham ishlab chiqarilmoqda.
Texnik xususiyatlari
„Demirchilar“ gilamlari koʻpincha kichik oʻlchamlarda toʻqiladi. Baʼzan katta gilamlar, kamdan-kam hollarda esa uzunchoq gilamlar ham uchraydi. Tugunlar zichligi: har bir kvadrat detsimetrga 26x26 dan 30x30 gacha (har bir kvadrat metrga 60 000 dan 90 000 gacha) toʻgʻri keladi. Tukining balandligi 8–12 millimetrni tashkil etadi.