Darband amirligi

Maqom	Amirlik
Poytaxt	Darband
Boshqa tillar	arab tili, fors tili, kavkaz tillari
Din	Sunniy
Avvalgi davlat Keyingi davlat Arminiya (viloyat) Abbosiylar xalifaligi Shirvonshohlar davlati

Darband amirligi (arabcha: امارة بَاب ٱلْأَبْوَاب‎‎) – Kaspiy dengizi boʻyidagi savdo yoʻlida vujudga kelgan, markazi Darband shahri boʻlgan oʻrta asr davlati. Derbent shahri Kaspiy mintaqasidagi savdo markazlari orasida muhim strategik oʻrinni egallagan. Amirlikni Banu Sulaym qabilasidan boʻlgan ozod qilingan qulning avlodlari – Hoshimiylar sulolasi (Āl-e Hāšem) boshqargan.

Kelib chiqishi

Al-Tabariyning yozishicha, Derbentga Arab xalifaligining ilk hujumi 642-yilda Suroqa ibn Amr boshchiligida amalga oshirilgan. Natijada, shaharning Sosoniylar tomonidan tayinlangan hokimi Shahrbaraz taslim boʻlgan. Shundan soʻng, shahar arablar tomonidan shafqatsiz Arab-Xazar urushlari davrida harbiy baza sifatida foydalanilgan. 713–714-yillarda arab sarkardasi Maslama ibn Abd al-Malik harbiy yurish qilib, mahalliy aholidan biri maxfiy yer osti yoʻlini koʻrsatib berganidan soʻng Derbentni egallagan. Arman tarixchisi Gevondning taʼkidlashicha, arablar qalʼani uzoq vaqt ushlab tura olmasliklarini anglab, uning devorlarini vayron qilganlar. Kelajakda xalifa boʻladigan Marvon II bir vaqtlar Derbentda garnizonda turgan. Shuningdek, Asid ibn Zofir al-Sulamiy va uning oʻgʻli Yazid ham Derbentga qoʻmondonlik qilganlar. 799-yilda Derbent qoʻmondoni al-Munajjim al-Sulamiy (yoki Najm b. Hoshim) Saʼid ibn Salm al-Bahiliy tomonidan qatl etiladi, bu esa uning oʻgʻli Hayyunning Xazarlar yordamida qasos yurishini boshlashiga sabab boʻladi. 833-yildan keyin Masqat ham ushbu hokimlik tarkibiga qoʻshib olingan.

Tarixi

Muxtor yoki mustaqil amirlik 869-yilda, Samarradagi anarxiya davridan soʻng, Hayyunning chevarasi Hoshim ibn Suroqa ibn Solis ibn Hayyun tomonidan tashkil etilgan. Amirlik siyosatiga gildiyalar, nufuzli qabilalar va jangchilar tabaqasi (Gʻoziylar) katta taʼsir oʻtkazgan boʻlib, ular koʻpincha hokimiyat uchun oʻzaro kurashganlar. Qoʻshni Shirvonshohlar ham amirlar suverenitetiga tez-tez daʼvo qilib turgan.

Hoshimning boshqaruvi 884-yilgacha davom etdi. Undan soʻng taxtga oʻtirgan avlodlari xazarlar, ruslar, shirvonshohlar va Sarirga qarshi tinimsiz urushlar olib bordilar. Hoshimiylar sulolasi 1075-yilda Fariburz I Derbentni bosib olganidan soʻng hokimiyatdan ketdi. Biroq, koʻp oʻtmay Saljuqiylar aralashuvi natijasida yangi sulola – Agʻlabiylar paydo boʻldi. Bu sulolaga Shirvon qamoqxonasidan ozod etilganidan soʻng saljuqiy qoʻmondon Savtegin tomonidan tayinlangan Agʻlab ibn Ali asos solgan. Ushbu sulola taxminan 1173-yilgacha hokimiyatda boʻlgan. Oʻsha yili Axistan I oʻzining amakivachchasi, Gruziya qiroli Georgiy III (hukmronlik davri: 1156–1184) bilan birgalikda amir Bek-Bars ibn Muzaffarni magʻlub etgan.

Hukmdorlar

Derbent amirligini asosan Hoshimiylar boshqargan, vaqti-vaqti bilan Shirvonshohlar tomonidan tayinlangan shaxslar hokimiyatga kelgan:

1. Hoshim ibn Suroqa (869 – 884)
2. Umar ibn Hoshim (884 – 885)
3. Muhammad ibn Hoshim (885 – 915-yil dekabr)
4. Abd al-Malik I (916-yil 4-yanvar – 939-yil 24-fevral)
   • Abu’l-Najm ibn Muhammad (916-yil 2-martdan soʻng daʼvogar)
5. Ahmad ibn Abd al-Malik I (939-yil 27-fevral – 939-yil iyun)
6. Haysam ibn Muhammad (Shirvonlik Muhammad IIIning oʻgʻli) (939-yil iyun – 941-yil may)
7. Ahmad (2-marta, 941-yil may – 941-yil dekabr)
8. Haysam ibn Muhammad (2-marta, 941-yil dekabr – 942-yil may)
9. Shirvonlik Ahmad (942-yil may – 953-yil sentyabr)
10. Xashram Ahmad ibn Munabbih (953-yil sentyabr – 954-yil mart) – Lakz podshosi
11. Ahmad (3-marta, 954-yil mart – 976-yil noyabr)
12. Maymun I ibn Ahmad (976-yil noyabr – 990)
13. Shirvonlik Muhammad IV (990 – 991)
14. Maymun I (2-marta, 990 – 997-yil 27-fevral)
15. Muhammad II ibn Ahmad (997-yil 27-fevral – 997-yil dekabr)
16. Lashkariy I ibn Maymun (998-yil mart – 1002-yil sentyabr)
17. Mansur I ibn Maymun (1003 – 1019)
18. Yazid ibn Ahmad (1019 – 1021)
19. Mansur I (2-marta, 1019 – 1023)
20. Yazid ibn Ahmad (2-marta, 1023 – 1024)
21. Mansur I (3-marta, 1024 – 1034)
22. Abd al-Malik II ibn Mansur (1034-yil 9-fevralda taxtdan tushirilgan)
23. Shirvonlik Ali II (1034-yil 9-fevral – 1035-yil aprel)
    • Mansur ibn Musaddid (qoʻmondon sifatida)
24. Abd al-Malik II (2-marta, 1035-yil aprel – 1043-yil 10-mart)
25. Mansur II ibn Abd al-Malik II (1043-yil 18-mart – 1054-yil 22-sentyabr)
26. Lashkariy II ibn Abd al-Malik II (1054-yil 22-sentyabr – 1055-yil 3-yanvar)
27. Mansur II (2-marta, 1055-yil 1-iyul – 1065-yil 10-fevral)
28. Abd al-Malik III ibn Lashkariy II (1065-yil may – 1065-yil oktyabr)
29. Afridun I (1066-yil 30-yanvar – 1068-yil iyul)
30. Abd al-Malik III (2-marta, 1068-yil 27-oktyabr – 1068-yil 28-dekabr)
31. Afridun I (2-marta, 1068-yil 28-dekabr – 1070)
32. Abd al-Malik III (3-marta, 1070 – 1071)
33. Afridun I (3-marta, 1071 – 1072-yil yanvar)
34. Abd al-Malik III (4-marta, 1072 – 1075-yil 20-avgust)
35. Maymun II ibn Mansur II (1075-yil 20-avgust – 1075-yil dekabr)

Amirlik oxir-oqibat Saljuqiylar imperiyasi, keyinchalik esa Shirvonshohlar davlati tarkibiga kirgan. Biroq, Abu Homid al-Gʻarnotiyning yozishicha, 1130–1150-yillar atrofida amirlikni boshqa bir sulola boshqargan:

1. Sayf ad-Din Muhammad ibn Xalifa (1154-yilgacha)
2. Muzaffar ibn Muhammad (tax. 1154 – 1164) – Gruziyalik Demetrius Ining qiziga uylangan
3. Bek-Bars ibn Muzaffar (tax. 1173)
4. Abd al-Malik IV ibn Bek-Bars (tax. 1180 —  1222)
5. Rashid ibn Farruxzod (tax. 1222 —  1225)

Amirlik 1225-yildan keyin yana Shirvonshohlar tarkibiga oʻtdi. Yaqin Sharqqa Huloku xon kelganidan soʻng, amirlik butunlay Elxonlar davlatiga boʻysundirildi. 1265-yilda Huloku xon oʻgʻli Yoshmutni Derbent chegaralariga qoʻmondon etib tayinladi.

Shuningdek qarang

• Shirvonshohlar davlati
• Xazar xoqonligi
• Sajiyalar

Manbalar

• Artamonov, M. I.. История хазар (ru). Leningrad: Издательство Государственного Эрмитажа, 1962. OCLC 490020276. 
• The History of al-Ṭabarī, Volume XXX: The ʿAbbāsid Caliphate in Equilibrium: The Caliphates of Mūsā al-Hādī and Hārūn al-Rashīd, A.D. 785–809/A.H. 169–192, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1989. ISBN 978-0-88706-564-4. 
• Minorsky, Vladimir. A History of Sharvān and Darband in the 10th-11th Centuries. University of Michigan, 1958 — 1–219-bet. ISBN 978-1-84511-645-3. 
• Rotter, G. (1991). "Maslama b. ʿAbd al-Malik b. Marwān". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VI: Mahk–Mid (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 740. ISBN 978-90-04-08112-3. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/maslama-b-abd-al-malik-b-marwan-SIM_5020. 
• The History of al-Ṭabarī, Volume XIV: The Conquest of Iran, A.D. 641–643/A.H. 21–23, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1994. ISBN 978-0-7914-1293-0. 

Havolalar

• Encyclopedia Iranica: ĀL-E HĀŠEM (Derbent Hoshimiylari) – Ingiliz tilida batafsil maʼlumot.
• Derbent-noma – Mintaqa tarixiga oid qadimiy qoʻlyozmaning ruscha tarjimasi.
• Katta Sovet Ensiklopediyasi: Derbent amirligi – Tarixiy ocherk (Rus tilida).