Chappar Chiri jangi
Chappar Chiri jangi, shuningdek, Sirhind jangi deb ham ataladi[9], 1710-yil 12-mayda Boburiylar imperiyasi va sikhlar o‘rtasida, Sirhind shahridan 20 kilometr uzoqlikda joylashgan Chappar Chirida bo‘lib o‘tgan.
| Chappar Chiri jangi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Boburiylar-Sikh urushlari | |||||||
| |||||||
| Raqiblar | |||||||
Jatlar |
|||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||
| Kuchlar | |||||||
| 25 000–30 000[3][a] | 5 000–6 000 otliq 7 000–8 000 miltiqchi va kamonchi 100 fil 24 to‘p 5 000–8 000 g‘oziy Jami 18 000–25 000[5][6] | ||||||
| Yoʻqotishlar | |||||||
| Noma’lum | Vazirxon Fateh Singh tomonidan o‘ldirilgan. Sucha Nand Banda Singh tomonidan boshi kesilgan[7][8] | ||||||
Tarixi
Sikhlar Boburiylar zulmi va Govind singhning ikki yosh farzandi qatl etilgani uchun qasos olish maqsadida Sirhind shahri, uning viloyat noibi Vazirxon hamda bosh kotibi Sucha Nandga qarshi dharamyudh olib borishni rejalashtirgan edilar[10]. Sirhindga boradigan yo‘ldagi Sonipat, Kaithal, Samana, Shahabad, Mustafabad va Sadhaura kabi bir qancha muhim shaharlar Baba Banda Singh Bahodir qo‘shinlari tomonidan egallab olinib, talon-toroj qilindi. Chunki bu shaharlar Sirhinddagi Boburiylar hukumatiga harbiy yordam ko‘rsatishi mumkin edi[11][12]. Sirhind devorlari ortidagi boyliklarni qo‘lga kiritishni ko‘zlagan talonchilar ham to‘planib, Baba Banda Singh va uning qo‘shinlariga ergashib, Sirhind tomon yo‘l oldilar[13]. Baba Banda Singh va Vazir Xon qo‘shinlari Chappar Chiri deb nomlangan qishloq yaqinida yuzma-yuz keldilar.
Jangoldi manyovrlari

Jang boshlanishidan oldin Vazirxon va Sucha Nand sikhlarni aldash maqsadida Sucha Nandning jiyanini 1 000 kishilik qo‘shin bilan Baba Banda Singh Bahodir huzuriga yubordilar. U Boburiylar qo‘shinidan yuz o‘girganini va sikhlar safiga qo‘shilib, ularning maqsadi yo‘lida kurashmoqchi ekanini yolg‘ondan da’vo qilishi kerak edi[13]. Vazirxonning qo‘shini katta va yaxshi qurollangan bo‘lib, uning tarkibida g‘oziylar, shuningdek, ko‘plab to‘plar, miltiqchilar va jangovar fillar bor edi. Xon qo‘shinining soni 20 ming kishidan ortiq edi. Bunga qarshi o‘laroq, Banda Singh qo‘shini uzun nayzalar, kamon o‘qlari va qilichlar bilan qurollangan, biroq to‘plar va fillarga ega emas, otlar soni ham yetarli bo‘lmagan[14].
Ganda Singhning yozishicha, Banda qo‘shini uch guruhdan iborat edi. Birinchi guruh o‘z yurti va dinining dushmanlariga qarshi adolatli urush olib borishga bel bog‘lagan sadoqatli sikhlardan tashkil topgan edi. Ikkinchi guruh Banda Singhning maqsadini qo‘llab-quvvatlagan Phul oilasi sardorlari tomonidan yuborilgan yollanma askarlardan iborat edi. Uchinchi guruh esa shaharni talon-toroj qilish imkoniyatini kutgan, kasbi o‘g‘rilik va bosqinchilik bo‘lgan nomuntazam guruhlardan tashkil topgan edi. Ular eng ishonchsiz ittifoqchilar ham hisoblangan, chunki mag‘lubiyat alomatlarini sezishlari bilanoq qo‘shinni tark etardilar[15]. Hari Ram Guptaning yozishicha, Banda qo‘shini uch guruhdan iborat bo‘lgan: birinchi guruh faqat Vazirxonni jazolash uchun jang qilgan sikhlar, ikkinchisi o‘z e’tiqodi dushmanlarini talon-toroj qilish va jazolash niyatidagi sikhlar, uchinchisi esa faqat o‘lja olishni ko‘zlagan hindu Jatlar, Gujarlar va Rojputlardan tashkil topgan edi.
Jang

Boburiylar armiyasi to‘plardan o‘t ochishi bilan Banda qo‘shinining uchinchi guruhi — bosqinchilar va nomuntazam guruhlar jang maydonidan qochib ketdi. Ko‘p o‘tmay, Sucha Nandning jiyani ham o‘zining 1 000 kishilik qo‘shini bilan qochdi. Banda Singh Bahodir qo‘shinining uchdan bir qismi bilan qulay fursatni kutib turgan edi. Bosqinchilarning qochib ketgani haqida xabar kelgach, u o‘z qo‘shinini ruhlantirish maqsadida shaxsan jangga kirishdi va imperiya qo‘shiniga kuchli zarba berdi. Natijada ko‘plab Boburiylar askarlari, jumladan, Malerkotla hukmdorligidan Sher Muhammad Xon va Xoja Ali halok bo‘ldi[16]. Vazirxon ham jangda o‘ldirildi. Bu uning qo‘shinining mag‘lubiyatga uchrab, Sirhind tomon chekinishiga sabab bo‘ldi. Banda qo‘shinlari ularni ta’qib qilganida, chekinayotgan askarlarning ko‘pchiligi halok bo‘ldi[16].
Oqibatlari
Chappar Chiri jangida Boburiylar armiyasi mag‘lubiyatga uchragach, Sirhind qamali boshlandi. Bu jangda sikhlar Sirhind shahrini qamal qilib, hujum bilan egalladilar, talon-toroj qildilar va vayronaga aylantirdilar[2][17][18].
Ommaviy madaniyatda
- 2016-yil 11-noyabrda namoyish etilgan panjob tilidagi Chaar Sahibzaade: Rise of Banda Singh Bahadur animatsion filmida Chappar Chiri jangi tasvirlangan[19][20].
- Fateh Burj — ushbu jang xotirasiga qurilgan, g‘alabaga bag‘ishlangan eng baland minora[21][22].
Yana qarang
- Fateh Burj — ushbu jang xotirasiga qurilgan yodgorlik
- Sonipat jangi
- Chappar Chiri
Izohlar
Manbalar
- ↑ Fenech, E. Louis; Mcleod, H. W.. Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield, 11 June 2014 — 80-bet. ISBN 978-1-4422-3601-1.
- ↑ 2,0 2,1 Jacques, Tony. Dictionary of Battles and Sieges. Greenwood Press, 2007 — 948-bet. ISBN 978-0-313-33536-5.
- ↑ Singh, Surinder. Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700. Routledge, 2022 — 471-bet. ISBN 9781000609448. „After destroying a number of neighbouring towns and villages, he rushed to Sirhind. By this time, his position had become formidable, as 70,000 people gathered under him.“
- ↑ Singh 1990, s. 62.
- ↑ Sikh Digital Library. Life Of Banda Singh Bahadur Based On Contemporary And Original Records - Dr. Ganda Singh, Sikh Digital Library, Sikh Digital Library, 1935-04-17 — 59–60-bet.
- ↑ VSM, D. S. Saggu. Battle Tactics And War Manoeuvres of the Sikhs (en). Notion Press, 2018-06-07 — 62–63-bet. ISBN 978-1-64249-006-0.
- ↑ Sikhs In The Eighteenth Century — 31-bet.
- ↑ Irvine, William. Later Mughals. Atlantic Publishers & Distri, 1904.
- ↑ Singh, Raj Pal. The Sikhs : Their Journey Of Five Hundred Years. Pentagon Press, 2004 — 46–48-bet. ISBN 9788186505465.
- ↑ Singh, Khushwant. A History of the Sikhs: 1469–1838. Oxford University Press, 2004 — 105-bet. ISBN 9780195673081.
- ↑ Sagoo, Harbans Kaur. Banda Singh Bahadur and Sikh Sovereignty. Deep & Deep Publications, 2001 — 124, 128-bet. ISBN 9788176293006.
- ↑ Gandhi, Surjit. Sikhs In The Eighteenth Century, 1999 — 28-bet.
- ↑ 13,0 13,1 Sagoo 2001, s. 129.
- ↑ Sagoo 2001, s. 126.
- ↑ Sagoo 2001, s. 139.
- ↑ 16,0 16,1 Sagoo 2001, s. 131.
- ↑ Dhavan, Purnima. When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699-1799 (en). Oxford University Press, USA, 2011-11-03 — 51-bet. ISBN 978-0-19-975655-1.
- ↑ McLeod, W.H.. Sikhism. Penguin Books, 1997 — 64-bet. ISBN 9780140252606.
- ↑ „Featured Movie News | Featured Bollywood News“. Bollywood Hungama (2017-yil 10-fevral). 2016-yil 2-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 10-may.
- ↑ „Poster launch:Chaar Sahibzaade 2 – Rise of Banda Bahadur“. Thehansindia.com (2016-yil 2-iyun). Qaraldi: 2017-yil 10-may.
- ↑ „Badal inaugurates tallest victory tower“ (2011-yil 30-noyabr). 2013-yil 3-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 18-noyabr.
- ↑ Bajwa, Harpreet. „Fateh Burj, India's tallest victory tower, thrown open“ (2011-yil 1-dekabr). Qaraldi: 2012-yil 18-noyabr.
Adabiyotlar
- Singh, Ganda. Life of Banda Singh Bahadur. Publication Bureau, Punjabi University, 1990.