Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Cenad: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
|mamlakat=  Ruminiya
|mamlakat=  Ruminiya
|asos solingan=1000 (''urbe Morisena'')<ref>{{cite book |title=Erdély, Bánság és Partium történeti és közigazgatási helységnévtára |last=Szabó |first=M. Attila |publisher=Pro-Print Kiadó |location=Miercurea Ciuc |date=2003}}</ref>|sanalgan yil=2018|aholi=4867|vaqt mintaqasi=[[Eastern European Time|EET]]|sayt={{URL|https://www.cenad.ro/}}}}
|asos solingan=1000 (''urbe Morisena'')<ref>{{cite book |title=Erdély, Bánság és Partium történeti és közigazgatási helységnévtára |last=Szabó |first=M. Attila |publisher=Pro-Print Kiadó |location=Miercurea Ciuc |date=2003}}</ref>|sanalgan yil=2018|aholi=4867|vaqt mintaqasi=[[Eastern European Time|EET]]|sayt={{URL|https://www.cenad.ro/}}}}
'''Cenad''' ( {{Lang-hu|Nagycsanád}}  , ''Marosvár'' qorong'u asrlarda ; {{Lang-de|Tschanad}}  ; {{Lang-sr|Чанад|Čanad}}    ; {{Lang-la|Chanadinum}}  ) [[Ruminiya|Ruminiyaning]] Timiş okrugida joylashgan aholi punktidir . U bitta qishloq, Cenaddan iborat. Qishloq [[Vengriya|Ruminiyaning Vengriya]] bilan chegarasida joylashgan bo'lib, bojxona nuqtasi sifatida xizmat qiladi.
'''Cenad''' ( {{Lang-hu|Nagycsanád}}  , ''Marosvár'' qorongʻu asrlarda ; {{Lang-de|Tschanad}}  ; {{Lang-sr|Чанад|Čanad}}    ; {{Lang-la|Chanadinum}}  ) [[Ruminiya|Ruminiyaning]] Timiş okrugida joylashgan aholi punktidir . U bitta qishloq, Cenaddan iborat. Qishloq [[Vengriya|Ruminiyaning Vengriya]] bilan chegarasida joylashgan boʻlib, bojxona nuqtasi sifatida xizmat qiladi.


== Geografiyasi ==
== Geografiyasi ==
Cenad qishlog'i Timiş okrugining g'arbiy qismi, Mureş daryosining chap qirg'og'i va [[Vengriya]] bilan chegarada joylashgan. U shimoli-sharqdan Igriš bilan, janubi-sharqdan Saravale bilan, janubdan Sannicolau Mare bilan , janubi- g'arbdan Dudeştii Vechi bilan  g'arbdan esa Beba Veche bilan chegaradosh. <ref name="despre">{{Veb manbasi |url=https://www.cenad.ro/ |sarlavha=Despre comună |ish=Primăria comunei Cenad}}</ref>
Cenad qishlogʻi Timiş okrugining gʻarbiy qismi, Mureş daryosining chap qirgʻogʻi va [[Vengriya]] bilan chegarada joylashgan. U shimoli-sharqdan Igriš bilan, janubi-sharqdan Saravale bilan, janubdan Sannicolau Mare bilan , janubi- gʻarbdan Dudeştii Vechi bilan  gʻarbdan esa Beba Veche bilan chegaradosh. <ref name="despre">{{Veb manbasi |url=https://www.cenad.ro/ |sarlavha=Despre comună |ish=Primăria comunei Cenad}}</ref>


=== Iqlimi ===
=== Iqlimi ===
Iqlimi [[Moʻtadil iqlim|mo'tadil]],zaif O'rta yer dengizi ta'siriga ega. Uning yozi mo'tadil ,qishi esa yumshoq. O'rtacha yillik harorat 10,8 ° C, o'rtacha yillik yog'ingarchilik esa 536,3 mmni tashkil etadi. <ref name="despre"/>
Iqlimi [[Moʻtadil iqlim|moʻtadil]],zaif Oʻrta yer dengizi taʼsiriga ega. Uning yozi moʻtadil ,qishi esa yumshoq. Oʻrtacha yillik harorat 10,8 ° C, oʻrtacha yillik yogʻingarchilik esa 536,3 mmni tashkil etadi. <ref name="despre"/>


== Tarixi ==
== Tarixi ==
Cenad  Banatdagi eng qadimgi hujjatlashtirilgan tarixga ega bo'lgan hududlardan biridir. Uning hududida insonning paydo bo'lishi taxminan 7000 yil oldingi [[neolit]] davriga tog'ri kelishi aniqlangan. Starchevo-Kriș, Vincha, Tisza va Tiszapolgár kabi arxeologik manzilgohlardan topilgan moddiy manbalar orqali o'sha paytdagi odamlar hayotining izchilligini ko'rsatadi. <ref name="despre"/>  Ushbu hududda [[Jez davri|Bronza davriga oid]]  uy-ro'zg'or buyumlari va dafn marosimining arxeologik topilmalari mavjud. <ref name="despre" /> Arxeologik manzilgohlarda Rim davri madaniyati bilan yaxshi ifodalangan: kulolchilik buyumlari, asboblar, turli konstruktsiyalardan tashqari ba'zi Rim harbiy qismlarining muhrlari tushirilgan g'ishtlar va turli Rim imperatorlari tomonidan chiqarilgan tangalar ham topilgan. <ref name="despre" /> Keyinchalik, boshqa kashfiyotlar Vizantiya ta'sirini va VII-IX asrlarda aholi punkti mavjudligini tasdiqladi. <ref name="despre" />
Cenad  Banatdagi eng qadimgi hujjatlashtirilgan tarixga ega boʻlgan hududlardan biridir. Uning hududida insonning paydo boʻlishi taxminan 7000 yil oldingi [[neolit]] davriga togʻri kelishi aniqlangan. Starchevo-Kriș, Vincha, Tisza va Tiszapolgár kabi arxeologik manzilgohlardan topilgan moddiy manbalar orqali oʻsha paytdagi odamlar hayotining izchilligini koʻrsatadi. <ref name="despre"/>  Ushbu hududda [[Jez davri|Bronza davriga oid]]  uy-roʻzgʻor buyumlari va dafn marosimining arxeologik topilmalari mavjud. <ref name="despre" /> Arxeologik manzilgohlarda Rim davri madaniyati bilan yaxshi ifodalangan: kulolchilik buyumlari, asboblar, turli konstruktsiyalardan tashqari baʼzi Rim harbiy qismlarining muhrlari tushirilgan gʻishtlar va turli Rim imperatorlari tomonidan chiqarilgan tangalar ham topilgan. <ref name="despre" /> Keyinchalik, boshqa kashfiyotlar Vizantiya taʼsirini va VII-IX asrlarda aholi punkti mavjudligini tasdiqladi. <ref name="despre" />


=== Morisenadan Cenadgacha ===
=== Morisenadan Cenadgacha ===
Cenad XIII asrgacha Morisena nomi bilan atalgan. U yerda ''Legio XIII Gemina'' legionerlar lageri joylashgan edi. [[Oʻrta asr|O'rta asrlarda]] bu joy [[Hunlar]] uchun, keyin esa [[Avarlar]] uchun vaqtinchalik poytaxt vazifasini o'tagan . Vengriya istilosidan oldin u [[Birinchi Bulgʻor podsholigi|birinchi Bolgariya imperiyasi]] tarkibida bo'lgan. [[Ishtvan I Avliyo|Stiven I]] hukmronligining boshida Vengriyaning birinchi qiroli Axtum bu yerda o'z qarorgohini quradi va  Cenadga [[Gretsiya|Gretsiyadan]] cherkov, monastir va saroy qurish uchun me'morlarni olib keladi. <ref name="gerard">{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=Bn1QAgAAQBAJ|title=Filosofia Sfântului Gerard de Cenad în context cultural și biografic|last=Mesaroș|first=Claudiu|publisher=JATE Press|location=Szeged|date=2013|isbn=9789633151488}}</ref> [[Paganizm|Butparast]] bo'lganligi sababli, uning hukmronligi  davrida mahalliy aholiga nisbatan bir nechta adolatsizliklar bo'lib turardi, shuning uchun Stiven I unga qarshi qirolning qarindoshi va Estergomda nasroniylashgan Axtumning sobiq do'sti Chanadinni yuborishga qaror qiladi. Chanadinus uning saltanatini egallab, Axtumni mag'lub etadi va o'ldiradi. <ref>{{Kitob manbasi|title=Monografia Banatului|last=Lotreanu|first=Ioan|publisher=Institutul de Arte Grafice „Țara”|location=Timișoara|date=1935}}</ref> erishilgan g'alabaga mukofot sifatida qirol Chanadinus nomi bilan atalgan va Morisena shahrida joylashgan yangi okrugni tashkil qiladi, u ham qirol qal'asi maqomini oladi.
Cenad XIII asrgacha Morisena nomi bilan atalgan. U yerda ''Legio XIII Gemina'' legionerlar lageri joylashgan edi. [[Oʻrta asr|Oʻrta asrlarda]] bu joy [[Hunlar]] uchun, keyin esa [[Avarlar]] uchun vaqtinchalik poytaxt vazifasini oʻtagan . Vengriya istilosidan oldin u [[Birinchi Bulgʻor podsholigi|birinchi Bolgariya imperiyasi]] tarkibida boʻlgan. [[Ishtvan I Avliyo|Stiven I]] hukmronligining boshida Vengriyaning birinchi qiroli Axtum bu yerda oʻz qarorgohini quradi va  Cenadga [[Gretsiya|Gretsiyadan]] cherkov, monastir va saroy qurish uchun meʼmorlarni olib keladi. <ref name="gerard">{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=Bn1QAgAAQBAJ|title=Filosofia Sfântului Gerard de Cenad în context cultural și biografic|last=Mesaroș|first=Claudiu|publisher=JATE Press|location=Szeged|date=2013|isbn=9789633151488}}</ref> [[Paganizm|Butparast]] boʻlganligi sababli, uning hukmronligi  davrida mahalliy aholiga nisbatan bir nechta adolatsizliklar boʻlib turardi, shuning uchun Stiven I unga qarshi qirolning qarindoshi va Estergomda nasroniylashgan Axtumning sobiq doʻsti Chanadinni yuborishga qaror qiladi. Chanadinus uning saltanatini egallab, Axtumni magʻlub etadi va oʻldiradi. <ref>{{Kitob manbasi|title=Monografia Banatului|last=Lotreanu|first=Ioan|publisher=Institutul de Arte Grafice „Țara”|location=Timișoara|date=1935}}</ref> erishilgan gʻalabaga mukofot sifatida qirol Chanadinus nomi bilan atalgan va Morisena shahrida joylashgan yangi okrugni tashkil qiladi, u ham qirol qalʼasi maqomini oladi.


1030-yilda qirol [[Katolik cherkovi|katolik cherkovining]] avliyosiga aylangan Venetsiya yepiskopi  yeparxiya tashkil etdi. <ref name="gerard"/> U cherkov bunyod ettirdi va Xudoning Onasiga bag'ishlangan monastir tashkil etmoqchi bo'ladi. Shu munosabat bilan u italiyalik muhandislarni olib keldi, ular bu yerga joylashdilar va eski Morisena qal'asi o'rniga Cenad qal'asini qurdilar. <ref>{{Kitob manbasi|title=Din trecutul Banatului|last=Cotoșman|first=Gheorghe|publisher=Sonntogsblatt|location=Timișoara|date=1935}}</ref>
1030-yilda qirol [[Katolik cherkovi|katolik cherkovining]] avliyosiga aylangan Venetsiya yepiskopi  yeparxiya tashkil etdi. <ref name="gerard"/> U cherkov bunyod ettirdi va Xudoning Onasiga bagʻishlangan monastir tashkil etmoqchi boʻladi. Shu munosabat bilan u italiyalik muhandislarni olib keldi, ular bu yerga joylashdilar va eski Morisena qalʼasi oʻrniga Cenad qalʼasini qurdilar. <ref>{{Kitob manbasi|title=Din trecutul Banatului|last=Cotoșman|first=Gheorghe|publisher=Sonntogsblatt|location=Timișoara|date=1935}}</ref>


=== O'rta asrlarda Cenad ===
=== Oʻrta asrlarda Cenad ===
[[Fayl:CenadSzeged1700.jpg|left|thumb|  Vincenzo Coronelli tomonidan Cenadning xaritada tasvirlanishi]]
[[Fayl:CenadSzeged1700.jpg|left|thumb|  Vincenzo Coronelli tomonidan Cenadning xaritada tasvirlanishi]]
[[Oʻrta asr|O'rta asrlarda]] Cenad [[Vengriya qirolligi|Vengriya Qirolligida]] juda muhim  strategik ahamiyatga ega bo'lgan. Bu yerga turli qirollarning vaqt o'tishi bilan qilgan tashriflari buning yaqqol dalilidir.Masalan:1278-yilda Ladislaus IV,1322-yilda [[Karl robert|Karl I]],1366-yilda [[Layosh Buyuk|Lui I]],1394-1436-yillarda [[Sigizmund I|Sigismund]] va 1459- yilda Ladislav V bir necha marta tashrif buyurishgan. Jon Hunyadi bir vaqtlar Csanad okrugining prefekti edi.
[[Oʻrta asr|Oʻrta asrlarda]] Cenad [[Vengriya qirolligi|Vengriya Qirolligida]] juda muhim  strategik ahamiyatga ega boʻlgan. Bu yerga turli qirollarning vaqt oʻtishi bilan qilgan tashriflari buning yaqqol dalilidir.Masalan:1278-yilda Ladislaus IV,1322-yilda [[Karl robert|Karl I]],1366-yilda [[Layosh Buyuk|Lui I]],1394-1436-yillarda [[Sigizmund I|Sigismund]] va 1459- yilda Ladislav V bir necha marta tashrif buyurishgan. Jon Hunyadi bir vaqtlar Csanad okrugining prefekti edi.


1241-yilgi buyuk tatar istilosi paytida Cenad hujumga uchraydi va yo'q qilib tashlanadi. Keyinchalik yepiskop Bulcsu Lad tomonidan qishloq  qayta tiklangan. Cenad 1526-yilgacha Omonim okrugning boshlang'ich joyi bo'lgan. U 1526-1551-yillarda Usmonlilar istilosidan oldin Sharqiy Vengriya qirolligi tarkibiga kirgan. U 1551-1595-yillarda va yana 1598-1707-yillarda Chanad Sanjagining markazi bo'lgan. 1707-yildan 1716-yilgacha ''Temeshvar'' Eyaletidagi Temeshvar sanjagi tarkibidagi kazak markazi edi. U yerdagi Usmonlilar hukmronligi 1595-1598 yillarda Transilvaniya knyazligi tomonidan bosib olinib, 1716-yilda Avstriyaning istilosi bilan tugatilgan.
1241-yilgi buyuk tatar istilosi paytida Cenad hujumga uchraydi va yoʻq qilib tashlanadi. Keyinchalik yepiskop Bulcsu Lad tomonidan qishloq  qayta tiklangan. Cenad 1526-yilgacha Omonim okrugning boshlangʻich joyi boʻlgan. U 1526-1551-yillarda Usmonlilar istilosidan oldin Sharqiy Vengriya qirolligi tarkibiga kirgan. U 1551-1595-yillarda va yana 1598-1707-yillarda Chanad Sanjagining markazi boʻlgan. 1707-yildan 1716-yilgacha ''Temeshvar'' Eyaletidagi Temeshvar sanjagi tarkibidagi kazak markazi edi. U yerdagi Usmonlilar hukmronligi 1595-1598 yillarda Transilvaniya knyazligi tomonidan bosib olinib, 1716-yilda Avstriyaning istilosi bilan tugatilgan.


=== 18-20-asrlarda Cenad ===
=== 18-20-asrlarda Cenad ===
Turklar avstriyaliklar tomonidan mag'lubiyatga uchraganidan so'ng, 1699 yildagi Karlovits shartnomasining shartlari orasida Cenaddagi kabi Banatdagi qal'alarni buzish ham bor edi. Haqiqiy buzilish general Oettingenning muvofiqligi ostida amalga oshirildi. O'sha paytda Cenadda asosan [[serblar]] yashagan. Avstriyaliklar davrida nemislar bilan mustamlakachilik boshlandi va birinchi to'lqin 1764-1765-yillarda bu yerda joylashdi. Shu sababli, serblar yashagan "Buyuk Kenad" (yoki "Rascian Cenad") dan farqli o'laroq, amalda "German Cenadi" (yoki "Eski Cenad") yangi hudud tashkil etildi. Bu ikki aholi punkti keyinchalik bir tuzilmaga birlashgan.
Turklar avstriyaliklar tomonidan magʻlubiyatga uchraganidan soʻng, 1699 yildagi Karlovits shartnomasining shartlari orasida Cenaddagi kabi Banatdagi qalʼalarni buzish ham bor edi. Haqiqiy buzilish general Oettingenning muvofiqligi ostida amalga oshirildi. Oʻsha paytda Cenadda asosan [[serblar]] yashagan. Avstriyaliklar davrida nemislar bilan mustamlakachilik boshlandi va birinchi toʻlqin 1764-1765-yillarda bu yerda joylashdi. Shu sababli, serblar yashagan "Buyuk Kenad" (yoki "Rascian Cenad") dan farqli oʻlaroq, amalda "German Cenadi" (yoki "Eski Cenad") yangi hudud tashkil etildi. Bu ikki aholi punkti keyinchalik bir tuzilmaga birlashgan.


1779-yilda Csanad okrugi tugatildi va kommuna Torontal okrugi tarkibiga kirdi. 1858-yilda u Makedoniya-Ruminiya Nako oilasining mulkiga aylandi, ular ham bu yerda qal'a qurdilar. Cenad 1918-yilda serb qo'shinlari tomonidan bosib olingan va 1920-yilda [[Trianon shartnomasi|Trianon shartnomasidan]] keyin Ruminiyaga o'tgan.
1779-yilda Csanad okrugi tugatildi va kommuna Torontal okrugi tarkibiga kirdi. 1858-yilda u Makedoniya-Ruminiya Nako oilasining mulkiga aylandi, ular ham bu yerda qal'a qurdilar. Cenad 1918-yilda serb qoʻshinlari tomonidan bosib olingan va 1920-yilda [[Trianon shartnomasi|Trianon shartnomasidan]] keyin Ruminiyaga oʻtgan.


== Demografiyasi ==
== Demografiyasi ==
<div style="float:left"></div>2011-yilgi aholini ro'yxatga olishda Cenad 4207 aholiga ega edi, bu 2002 yildagi aholini ro'yxatga olishdan 1 foizga kam. Aksariyat aholini [[ruminlar]] (63,39%), katta ozchiliklarni [[vengerlar]] (12,36%), lo'lilar (12,34%) va [[serblar]] (6,39%) tashkil qiladi. Aholining 4,3% uchun etnik kelib chiqishi noma'lum. <ref name="etnie">{{Veb manbasi|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls|sarlavha=Tab8. Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune|ish=Institutul Național de Statistică|qaralgan sana=2016-09-14|arxivsana=2016-01-18|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160118131243/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls}}</ref> Diniga ko'ra, aholining ko'pchiligi [[Pravoslav cherkovi|pravoslavlar]] (61,47%), lekin [[Katolik cherkovi|Rim katoliklari]] (17,85%), serb pravoslavlari (6,44%), yunon katoliklari (5,89%) va ellik e'tiqodi ( [[Pentecostallar|2,59]] %) ozchiliklari ham bor. Aholining 4,33% diniy mansubligi noma'lum. <ref name="religie">{{Veb manbasi|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_13.xls|sarlavha=Tab13. Populația stabilă după religie – județe, municipii, orașe, comune|ish=Institutul Național de Statistică|qaralgan sana=2021-09-19|arxivsana=2020-08-07|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200807221634/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_13.xls}}</ref>
<div style="float:left"></div>2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda Cenad 4207 aholiga ega edi, bu 2002 yildagi aholini roʻyxatga olishdan 1 foizga kam. Aksariyat aholini [[ruminlar]] (63,39%), katta ozchiliklarni [[vengerlar]] (12,36%), loʻlilar (12,34%) va [[serblar]] (6,39%) tashkil qiladi. Aholining 4,3% uchun etnik kelib chiqishi nomaʼlum. <ref name="etnie">{{Veb manbasi|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls|sarlavha=Tab8. Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune|ish=Institutul Național de Statistică|qaralgan sana=2016-09-14|arxivsana=2016-01-18|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160118131243/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls}}</ref> Diniga koʻra, aholining koʻpchiligi [[Pravoslav cherkovi|pravoslavlar]] (61,47%), lekin [[Katolik cherkovi|Rim katoliklari]] (17,85%), serb pravoslavlari (6,44%), yunon katoliklari (5,89%) va ellik eʼtiqodi ( [[Pentecostallar|2,59]] %) ozchiliklari ham bor. Aholining 4,33% diniy mansubligi nomaʼlum. <ref name="religie">{{Veb manbasi|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_13.xls|sarlavha=Tab13. Populația stabilă după religie – județe, municipii, orașe, comune|ish=Institutul Național de Statistică|qaralgan sana=2021-09-19|arxivsana=2020-08-07|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200807221634/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_13.xls}}</ref>
{| class="toccolours"
{| class="toccolours"
! colspan="2" align="center" style="background:#ccccff;" |Aholini ro‘yxatga olish <ref>{{Veb manbasi|url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/tmetn02.pdf|sarlavha=Temes megye településeinek etnikai (anyanyelvi/nemzetiségi) adatai 1880-2002|muallif=Varga|ism=E. Árpád|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2007-06-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070610213704/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/tmetn02.pdf}}</ref>
! colspan="2" align="center" style="background:#ccccff;" |Aholini roʻyxatga olish <ref>{{Veb manbasi|url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/tmetn02.pdf|sarlavha=Temes megye településeinek etnikai (anyanyelvi/nemzetiségi) adatai 1880-2002|muallif=Varga|ism=E. Árpád|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2007-06-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070610213704/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/tmetn02.pdf}}</ref>
! colspan="5" align="center" style="background:#ccccff;" | Etnik tarkibi
! colspan="5" align="center" style="background:#ccccff;" | Etnik tarkibi
|-
|-
== Turistik diqqatga sazovor joylar ==
== Turistik diqqatga sazovor joylar ==


* Oldingi qal'aning xarobalari. U 13-asrda qurilgan , 1241-yildagi buyuk tatar istilosi paytida vayron qilingan va 16-asrda [[Avstriya-Turkiya urushlari|Usmonli-Gabsburg urushlari]] natijasida qayta tiklangan. <ref>{{Cite journal|title=Cercetări arheologice în așezarea feudal-timpurie de la Cenad (1974-1975)|last=Iambor|first1=Petru|last2=Matei|first2=Ștefan|last3=Bejan|first3=Adrian|journal=Ziridava|issue=14|date=1982|pages=89–114}}</ref> 18-asr boshlarida tosh va tuproqdan yasalgan istehkomlar vayron qilingan, hozirgi qishloq qurilishi uchun joy ochishgan.
* Oldingi qalʼaning xarobalari. U 13-asrda qurilgan , 1241-yildagi buyuk tatar istilosi paytida vayron qilingan va 16-asrda [[Avstriya-Turkiya urushlari|Usmonli-Gabsburg urushlari]] natijasida qayta tiklangan. <ref>{{Cite journal|title=Cercetări arheologice în așezarea feudal-timpurie de la Cenad (1974-1975)|last=Iambor|first1=Petru|last2=Matei|first2=Ștefan|last3=Bejan|first3=Adrian|journal=Ziridava|issue=14|date=1982|pages=89–114}}</ref> 18-asr boshlarida tosh va tuproqdan yasalgan istehkomlar vayron qilingan, hozirgi qishloq qurilishi uchun joy ochishgan.
* Suvga cho'mdiruvchi Avliyo Yuhannoga bag'ishlangan sobiq monastir xarobalari. U 10-asr oxirida Axtum tomonidan yollangan yunon arxitektorlari tomonidan qurilgan. Bu yerda 2003 yilda yangi monastir - Morisena monastiri tashkil etilgan <ref>{{Cite journal|title=După o mie de ani, o nouă mănăstire la Cenad|last=Baiski|first1=Dușan|journal=Agenda|issue=5|date=2 February 2002}}</ref>
* Suvga choʻmdiruvchi Avliyo Yuhannoga bagʻishlangan sobiq monastir xarobalari. U 10-asr oxirida Axtum tomonidan yollangan yunon arxitektorlari tomonidan qurilgan. Bu yerda 2003 yilda yangi monastir - Morisena monastiri tashkil etilgan <ref>{{Cite journal|title=După o mie de ani, o nouă mănăstire la Cenad|last=Baiski|first1=Dușan|journal=Agenda|issue=5|date=2 February 2002}}</ref>
* Sent-Jerard Rim-katolik cherkovi, 1870 yilda qurilgan neo-gotik cherkov. Unda 1083-yilda avliyo va shahid sifatida sharaflangan Ksanadlik Gerard sarkofagi joylashgan. <ref>{{Veb manbasi|url=https://gerhardus.ro/pastoratie/locuri-de-pelerinaj/cenad/|sarlavha=Cenad – vechi scaun episcopal, azi loc de pelerinaj|ish=Dieceza Romano-Catolică de Timișoara|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2022-11-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221124112435/https://gerhardus.ro/pastoratie/locuri-de-pelerinaj/cenad/}}</ref>
* Sent-Jerard Rim-katolik cherkovi, 1870 yilda qurilgan neo-gotik cherkov. Unda 1083-yilda avliyo va shahid sifatida sharaflangan Ksanadlik Gerard sarkofagi joylashgan. <ref>{{Veb manbasi|url=https://gerhardus.ro/pastoratie/locuri-de-pelerinaj/cenad/|sarlavha=Cenad – vechi scaun episcopal, azi loc de pelerinaj|ish=Dieceza Romano-Catolică de Timișoara|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2022-11-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221124112435/https://gerhardus.ro/pastoratie/locuri-de-pelerinaj/cenad/}}</ref>
* Cenad o'rmoni (310,5 ga) va Buyuk orol (3 ga), qo'riqxonalar Lunca Mureșului tabiiy bog'iga kiritilgan
* Cenad oʻrmoni (310,5 ga) va Buyuk orol (3 ga), qoʻriqxonalar Lunca Mureșului tabiiy bogʻiga kiritilgan


== Manbalar ==
== Manbalar ==

2026-yil 20-noyabr, 01:04 dagi (joriy) koʻrinishi

Cenad
Commune
Skyline of Cenad
Cenad
Gerb
Mamlakat Ruminiya
Asos solingan 1000 (urbe Morisena)[1]
Aholisi
 (2018)
4 867
Vaqt mintaqasi UTCEET

Cenad ( veng.: Nagycsanád , Marosvár qorongʻu asrlarda ; olmoncha: Tschanad  ; serbcha: Чанад  ; lotincha: Chanadinum ) Ruminiyaning Timiş okrugida joylashgan aholi punktidir . U bitta qishloq, Cenaddan iborat. Qishloq Ruminiyaning Vengriya bilan chegarasida joylashgan boʻlib, bojxona nuqtasi sifatida xizmat qiladi.

Cenad qishlogʻi Timiş okrugining gʻarbiy qismi, Mureş daryosining chap qirgʻogʻi va Vengriya bilan chegarada joylashgan. U shimoli-sharqdan Igriš bilan, janubi-sharqdan Saravale bilan, janubdan Sannicolau Mare bilan , janubi- gʻarbdan Dudeştii Vechi bilan gʻarbdan esa Beba Veche bilan chegaradosh. [2]

Iqlimi moʻtadil,zaif Oʻrta yer dengizi taʼsiriga ega. Uning yozi moʻtadil ,qishi esa yumshoq. Oʻrtacha yillik harorat 10,8 ° C, oʻrtacha yillik yogʻingarchilik esa 536,3 mmni tashkil etadi. [2]

Cenad Banatdagi eng qadimgi hujjatlashtirilgan tarixga ega boʻlgan hududlardan biridir. Uning hududida insonning paydo boʻlishi taxminan 7000 yil oldingi neolit davriga togʻri kelishi aniqlangan. Starchevo-Kriș, Vincha, Tisza va Tiszapolgár kabi arxeologik manzilgohlardan topilgan moddiy manbalar orqali oʻsha paytdagi odamlar hayotining izchilligini koʻrsatadi. [2] Ushbu hududda Bronza davriga oid uy-roʻzgʻor buyumlari va dafn marosimining arxeologik topilmalari mavjud. [2] Arxeologik manzilgohlarda Rim davri madaniyati bilan yaxshi ifodalangan: kulolchilik buyumlari, asboblar, turli konstruktsiyalardan tashqari baʼzi Rim harbiy qismlarining muhrlari tushirilgan gʻishtlar va turli Rim imperatorlari tomonidan chiqarilgan tangalar ham topilgan. [2] Keyinchalik, boshqa kashfiyotlar Vizantiya taʼsirini va VII-IX asrlarda aholi punkti mavjudligini tasdiqladi. [2]

Morisenadan Cenadgacha

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Cenad XIII asrgacha Morisena nomi bilan atalgan. U yerda Legio XIII Gemina legionerlar lageri joylashgan edi. Oʻrta asrlarda bu joy Hunlar uchun, keyin esa Avarlar uchun vaqtinchalik poytaxt vazifasini oʻtagan . Vengriya istilosidan oldin u birinchi Bolgariya imperiyasi tarkibida boʻlgan. Stiven I hukmronligining boshida Vengriyaning birinchi qiroli Axtum bu yerda oʻz qarorgohini quradi va Cenadga Gretsiyadan cherkov, monastir va saroy qurish uchun meʼmorlarni olib keladi. [3] Butparast boʻlganligi sababli, uning hukmronligi davrida mahalliy aholiga nisbatan bir nechta adolatsizliklar boʻlib turardi, shuning uchun Stiven I unga qarshi qirolning qarindoshi va Estergomda nasroniylashgan Axtumning sobiq doʻsti Chanadinni yuborishga qaror qiladi. Chanadinus uning saltanatini egallab, Axtumni magʻlub etadi va oʻldiradi. [4] erishilgan gʻalabaga mukofot sifatida qirol Chanadinus nomi bilan atalgan va Morisena shahrida joylashgan yangi okrugni tashkil qiladi, u ham qirol qalʼasi maqomini oladi.

1030-yilda qirol katolik cherkovining avliyosiga aylangan Venetsiya yepiskopi yeparxiya tashkil etdi. [3] U cherkov bunyod ettirdi va Xudoning Onasiga bagʻishlangan monastir tashkil etmoqchi boʻladi. Shu munosabat bilan u italiyalik muhandislarni olib keldi, ular bu yerga joylashdilar va eski Morisena qalʼasi oʻrniga Cenad qalʼasini qurdilar. [5]

Oʻrta asrlarda Cenad

[tahrir | manbasini tahrirlash]
CenadSzeged1700
Vincenzo Coronelli tomonidan Cenadning xaritada tasvirlanishi

Oʻrta asrlarda Cenad Vengriya Qirolligida juda muhim strategik ahamiyatga ega boʻlgan. Bu yerga turli qirollarning vaqt oʻtishi bilan qilgan tashriflari buning yaqqol dalilidir.Masalan:1278-yilda Ladislaus IV,1322-yilda Karl I,1366-yilda Lui I,1394-1436-yillarda Sigismund va 1459- yilda Ladislav V bir necha marta tashrif buyurishgan. Jon Hunyadi bir vaqtlar Csanad okrugining prefekti edi.

1241-yilgi buyuk tatar istilosi paytida Cenad hujumga uchraydi va yoʻq qilib tashlanadi. Keyinchalik yepiskop Bulcsu Lad tomonidan qishloq qayta tiklangan. Cenad 1526-yilgacha Omonim okrugning boshlangʻich joyi boʻlgan. U 1526-1551-yillarda Usmonlilar istilosidan oldin Sharqiy Vengriya qirolligi tarkibiga kirgan. U 1551-1595-yillarda va yana 1598-1707-yillarda Chanad Sanjagining markazi boʻlgan. 1707-yildan 1716-yilgacha Temeshvar Eyaletidagi Temeshvar sanjagi tarkibidagi kazak markazi edi. U yerdagi Usmonlilar hukmronligi 1595-1598 yillarda Transilvaniya knyazligi tomonidan bosib olinib, 1716-yilda Avstriyaning istilosi bilan tugatilgan.

18-20-asrlarda Cenad

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turklar avstriyaliklar tomonidan magʻlubiyatga uchraganidan soʻng, 1699 yildagi Karlovits shartnomasining shartlari orasida Cenaddagi kabi Banatdagi qalʼalarni buzish ham bor edi. Haqiqiy buzilish general Oettingenning muvofiqligi ostida amalga oshirildi. Oʻsha paytda Cenadda asosan serblar yashagan. Avstriyaliklar davrida nemislar bilan mustamlakachilik boshlandi va birinchi toʻlqin 1764-1765-yillarda bu yerda joylashdi. Shu sababli, serblar yashagan "Buyuk Kenad" (yoki "Rascian Cenad") dan farqli oʻlaroq, amalda "German Cenadi" (yoki "Eski Cenad") yangi hudud tashkil etildi. Bu ikki aholi punkti keyinchalik bir tuzilmaga birlashgan.

1779-yilda Csanad okrugi tugatildi va kommuna Torontal okrugi tarkibiga kirdi. 1858-yilda u Makedoniya-Ruminiya Nako oilasining mulkiga aylandi, ular ham bu yerda qal'a qurdilar. Cenad 1918-yilda serb qoʻshinlari tomonidan bosib olingan va 1920-yilda Trianon shartnomasidan keyin Ruminiyaga oʻtgan.

Demografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda Cenad 4207 aholiga ega edi, bu 2002 yildagi aholini roʻyxatga olishdan 1 foizga kam. Aksariyat aholini ruminlar (63,39%), katta ozchiliklarni vengerlar (12,36%), loʻlilar (12,34%) va serblar (6,39%) tashkil qiladi. Aholining 4,3% uchun etnik kelib chiqishi nomaʼlum. [6] Diniga koʻra, aholining koʻpchiligi pravoslavlar (61,47%), lekin Rim katoliklari (17,85%), serb pravoslavlari (6,44%), yunon katoliklari (5,89%) va ellik eʼtiqodi ( 2,59 %) ozchiliklari ham bor. Aholining 4,33% diniy mansubligi nomaʼlum. [7]

Aholini roʻyxatga olish [8] Etnik tarkibi
Yil Aholi Ruminiyaliklar vengerlar nemislar Roma serblar
1880 6982 2074 128 3166 - 1495
1890 7427 2216 166 3418 - 1567
1900 7389 2246 211 3244 - 1583
1910 yil 7187 2073 613 2750 - 1590
1920 7219 2146 534 3,184 - -
1930 yil 7236 2120 655 2985 227 1216
1941 yil 7526 2341 718 2878 - -
1956 yil 6089 2541 755 1744 7 1023
1966 yil 5,614 2036 730 1645 337 851
1977 yil 5,022 2023 682 1419 229 654
1992 yil 3991 2304 734 83 450 401
2002 yil 4249 2820 657 48 367 320
2011 yil 4,207 2667 520 27 519 269

Turistik diqqatga sazovor joylar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Oldingi qalʼaning xarobalari. U 13-asrda qurilgan , 1241-yildagi buyuk tatar istilosi paytida vayron qilingan va 16-asrda Usmonli-Gabsburg urushlari natijasida qayta tiklangan. [9] 18-asr boshlarida tosh va tuproqdan yasalgan istehkomlar vayron qilingan, hozirgi qishloq qurilishi uchun joy ochishgan.
  • Suvga choʻmdiruvchi Avliyo Yuhannoga bagʻishlangan sobiq monastir xarobalari. U 10-asr oxirida Axtum tomonidan yollangan yunon arxitektorlari tomonidan qurilgan. Bu yerda 2003 yilda yangi monastir - Morisena monastiri tashkil etilgan [10]
  • Sent-Jerard Rim-katolik cherkovi, 1870 yilda qurilgan neo-gotik cherkov. Unda 1083-yilda avliyo va shahid sifatida sharaflangan Ksanadlik Gerard sarkofagi joylashgan. [11]
  • Cenad oʻrmoni (310,5 ga) va Buyuk orol (3 ga), qoʻriqxonalar Lunca Mureșului tabiiy bogʻiga kiritilgan
  1. ↑ Szabó, M. Attila. Erdély, Bánság és Partium történeti és közigazgatási helységnévtára. Miercurea Ciuc: Pro-Print Kiadó, 2003. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 „Despre comună“. Primăria comunei Cenad.
  3. ↑ 3,0 3,1 Mesaroș, Claudiu. Filosofia Sfântului Gerard de Cenad în context cultural și biografic. Szeged: JATE Press, 2013. ISBN 9789633151488. 
  4. ↑ Lotreanu, Ioan. Monografia Banatului. Timișoara: Institutul de Arte Grafice „Țara”, 1935. 
  5. ↑ Cotoșman, Gheorghe. Din trecutul Banatului. Timișoara: Sonntogsblatt, 1935. 
  6. ↑ „Tab8. Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune“. Institutul Național de Statistică. 2016-yil 18-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 14-sentyabr.
  7. ↑ „Tab13. Populația stabilă după religie – județe, municipii, orașe, comune“. Institutul Național de Statistică. 2020-yil 7-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 19-sentyabr.
  8. ↑ Varga. „Temes megye településeinek etnikai (anyanyelvi/nemzetiségi) adatai 1880-2002“. 2007-yil 10-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-noyabr.
  9. ↑ Iambor, Petru; Matei, Ștefan; Bejan, Adrian (1982). "Cercetări arheologice în așezarea feudal-timpurie de la Cenad (1974-1975)". Ziridava (14): 89–114. 
  10. ↑ Baiski, Dușan (2 February 2002). "După o mie de ani, o nouă mănăstire la Cenad". Agenda (5). 
  11. ↑ „Cenad – vechi scaun episcopal, azi loc de pelerinaj“. Dieceza Romano-Catolică de Timișoara. 2022-yil 24-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-noyabr.
  • ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑