Cenad
Bu maqolaga boshqa birorta sahifadan
ishorat yoʻq. (avgust 2024) |
Cenad | |
|---|---|
| Commune | |
|
| |
| Mamlakat | Ruminiya |
| Asos solingan | 1000 (urbe Morisena)[1] |
| Aholisi (2018) |
4 867 |
| Vaqt mintaqasi | UTCEET |
Cenad ( veng.: Nagycsanád , Marosvár qorongʻu asrlarda ; olmoncha: Tschanad ; serbcha: Чанад ; lotincha: Chanadinum ) Ruminiyaning Timiş okrugida joylashgan aholi punktidir . U bitta qishloq, Cenaddan iborat. Qishloq Ruminiyaning Vengriya bilan chegarasida joylashgan boʻlib, bojxona nuqtasi sifatida xizmat qiladi.
Geografiyasi
Cenad qishlogʻi Timiş okrugining gʻarbiy qismi, Mureş daryosining chap qirgʻogʻi va Vengriya bilan chegarada joylashgan. U shimoli-sharqdan Igriš bilan, janubi-sharqdan Saravale bilan, janubdan Sannicolau Mare bilan , janubi- gʻarbdan Dudeştii Vechi bilan gʻarbdan esa Beba Veche bilan chegaradosh. [2]
Iqlimi
Iqlimi moʻtadil,zaif Oʻrta yer dengizi taʼsiriga ega. Uning yozi moʻtadil ,qishi esa yumshoq. Oʻrtacha yillik harorat 10,8 ° C, oʻrtacha yillik yogʻingarchilik esa 536,3 mmni tashkil etadi. [2]
Tarixi
Cenad Banatdagi eng qadimgi hujjatlashtirilgan tarixga ega boʻlgan hududlardan biridir. Uning hududida insonning paydo boʻlishi taxminan 7000 yil oldingi neolit davriga togʻri kelishi aniqlangan. Starchevo-Kriș, Vincha, Tisza va Tiszapolgár kabi arxeologik manzilgohlardan topilgan moddiy manbalar orqali oʻsha paytdagi odamlar hayotining izchilligini koʻrsatadi. [2] Ushbu hududda Bronza davriga oid uy-roʻzgʻor buyumlari va dafn marosimining arxeologik topilmalari mavjud. [2] Arxeologik manzilgohlarda Rim davri madaniyati bilan yaxshi ifodalangan: kulolchilik buyumlari, asboblar, turli konstruktsiyalardan tashqari baʼzi Rim harbiy qismlarining muhrlari tushirilgan gʻishtlar va turli Rim imperatorlari tomonidan chiqarilgan tangalar ham topilgan. [2] Keyinchalik, boshqa kashfiyotlar Vizantiya taʼsirini va VII-IX asrlarda aholi punkti mavjudligini tasdiqladi. [2]
Morisenadan Cenadgacha
Cenad XIII asrgacha Morisena nomi bilan atalgan. U yerda Legio XIII Gemina legionerlar lageri joylashgan edi. Oʻrta asrlarda bu joy Hunlar uchun, keyin esa Avarlar uchun vaqtinchalik poytaxt vazifasini oʻtagan . Vengriya istilosidan oldin u birinchi Bolgariya imperiyasi tarkibida boʻlgan. Stiven I hukmronligining boshida Vengriyaning birinchi qiroli Axtum bu yerda oʻz qarorgohini quradi va Cenadga Gretsiyadan cherkov, monastir va saroy qurish uchun meʼmorlarni olib keladi. [3] Butparast boʻlganligi sababli, uning hukmronligi davrida mahalliy aholiga nisbatan bir nechta adolatsizliklar boʻlib turardi, shuning uchun Stiven I unga qarshi qirolning qarindoshi va Estergomda nasroniylashgan Axtumning sobiq doʻsti Chanadinni yuborishga qaror qiladi. Chanadinus uning saltanatini egallab, Axtumni magʻlub etadi va oʻldiradi. [4] erishilgan gʻalabaga mukofot sifatida qirol Chanadinus nomi bilan atalgan va Morisena shahrida joylashgan yangi okrugni tashkil qiladi, u ham qirol qalʼasi maqomini oladi.
1030-yilda qirol katolik cherkovining avliyosiga aylangan Venetsiya yepiskopi yeparxiya tashkil etdi. [3] U cherkov bunyod ettirdi va Xudoning Onasiga bagʻishlangan monastir tashkil etmoqchi boʻladi. Shu munosabat bilan u italiyalik muhandislarni olib keldi, ular bu yerga joylashdilar va eski Morisena qalʼasi oʻrniga Cenad qalʼasini qurdilar. [5]
Oʻrta asrlarda Cenad

Oʻrta asrlarda Cenad Vengriya Qirolligida juda muhim strategik ahamiyatga ega boʻlgan. Bu yerga turli qirollarning vaqt oʻtishi bilan qilgan tashriflari buning yaqqol dalilidir.Masalan:1278-yilda Ladislaus IV,1322-yilda Karl I,1366-yilda Lui I,1394-1436-yillarda Sigismund va 1459- yilda Ladislav V bir necha marta tashrif buyurishgan. Jon Hunyadi bir vaqtlar Csanad okrugining prefekti edi.
1241-yilgi buyuk tatar istilosi paytida Cenad hujumga uchraydi va yoʻq qilib tashlanadi. Keyinchalik yepiskop Bulcsu Lad tomonidan qishloq qayta tiklangan. Cenad 1526-yilgacha Omonim okrugning boshlangʻich joyi boʻlgan. U 1526-1551-yillarda Usmonlilar istilosidan oldin Sharqiy Vengriya qirolligi tarkibiga kirgan. U 1551-1595-yillarda va yana 1598-1707-yillarda Chanad Sanjagining markazi boʻlgan. 1707-yildan 1716-yilgacha Temeshvar Eyaletidagi Temeshvar sanjagi tarkibidagi kazak markazi edi. U yerdagi Usmonlilar hukmronligi 1595-1598 yillarda Transilvaniya knyazligi tomonidan bosib olinib, 1716-yilda Avstriyaning istilosi bilan tugatilgan.
18-20-asrlarda Cenad
Turklar avstriyaliklar tomonidan magʻlubiyatga uchraganidan soʻng, 1699 yildagi Karlovits shartnomasining shartlari orasida Cenaddagi kabi Banatdagi qalʼalarni buzish ham bor edi. Haqiqiy buzilish general Oettingenning muvofiqligi ostida amalga oshirildi. Oʻsha paytda Cenadda asosan serblar yashagan. Avstriyaliklar davrida nemislar bilan mustamlakachilik boshlandi va birinchi toʻlqin 1764-1765-yillarda bu yerda joylashdi. Shu sababli, serblar yashagan "Buyuk Kenad" (yoki "Rascian Cenad") dan farqli oʻlaroq, amalda "German Cenadi" (yoki "Eski Cenad") yangi hudud tashkil etildi. Bu ikki aholi punkti keyinchalik bir tuzilmaga birlashgan.
1779-yilda Csanad okrugi tugatildi va kommuna Torontal okrugi tarkibiga kirdi. 1858-yilda u Makedoniya-Ruminiya Nako oilasining mulkiga aylandi, ular ham bu yerda qal'a qurdilar. Cenad 1918-yilda serb qoʻshinlari tomonidan bosib olingan va 1920-yilda Trianon shartnomasidan keyin Ruminiyaga oʻtgan.
Demografiyasi
2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda Cenad 4207 aholiga ega edi, bu 2002 yildagi aholini roʻyxatga olishdan 1 foizga kam. Aksariyat aholini ruminlar (63,39%), katta ozchiliklarni vengerlar (12,36%), loʻlilar (12,34%) va serblar (6,39%) tashkil qiladi. Aholining 4,3% uchun etnik kelib chiqishi nomaʼlum. [6] Diniga koʻra, aholining koʻpchiligi pravoslavlar (61,47%), lekin Rim katoliklari (17,85%), serb pravoslavlari (6,44%), yunon katoliklari (5,89%) va ellik eʼtiqodi ( 2,59 %) ozchiliklari ham bor. Aholining 4,33% diniy mansubligi nomaʼlum. [7]
| Aholini roʻyxatga olish [8] | Etnik tarkibi | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Yil | Aholi | Ruminiyaliklar | vengerlar | nemislar | Roma | serblar |
| 1880 | 6982 | 2074 | 128 | 3166 | - | 1495 |
| 1890 | 7427 | 2216 | 166 | 3418 | - | 1567 |
| 1900 | 7389 | 2246 | 211 | 3244 | - | 1583 |
| 1910 yil | 7187 | 2073 | 613 | 2750 | - | 1590 |
| 1920 | 7219 | 2146 | 534 | 3,184 | - | - |
| 1930 yil | 7236 | 2120 | 655 | 2985 | 227 | 1216 |
| 1941 yil | 7526 | 2341 | 718 | 2878 | - | - |
| 1956 yil | 6089 | 2541 | 755 | 1744 | 7 | 1023 |
| 1966 yil | 5,614 | 2036 | 730 | 1645 | 337 | 851 |
| 1977 yil | 5,022 | 2023 | 682 | 1419 | 229 | 654 |
| 1992 yil | 3991 | 2304 | 734 | 83 | 450 | 401 |
| 2002 yil | 4249 | 2820 | 657 | 48 | 367 | 320 |
| 2011 yil | 4,207 | 2667 | 520 | 27 | 519 | 269 |
Turistik diqqatga sazovor joylar
- Oldingi qalʼaning xarobalari. U 13-asrda qurilgan , 1241-yildagi buyuk tatar istilosi paytida vayron qilingan va 16-asrda Usmonli-Gabsburg urushlari natijasida qayta tiklangan. [9] 18-asr boshlarida tosh va tuproqdan yasalgan istehkomlar vayron qilingan, hozirgi qishloq qurilishi uchun joy ochishgan.
- Suvga choʻmdiruvchi Avliyo Yuhannoga bagʻishlangan sobiq monastir xarobalari. U 10-asr oxirida Axtum tomonidan yollangan yunon arxitektorlari tomonidan qurilgan. Bu yerda 2003 yilda yangi monastir - Morisena monastiri tashkil etilgan [10]
- Sent-Jerard Rim-katolik cherkovi, 1870 yilda qurilgan neo-gotik cherkov. Unda 1083-yilda avliyo va shahid sifatida sharaflangan Ksanadlik Gerard sarkofagi joylashgan. [11]
- Cenad oʻrmoni (310,5 ga) va Buyuk orol (3 ga), qoʻriqxonalar Lunca Mureșului tabiiy bogʻiga kiritilgan
Manbalar
| Vikiomborda „Cenad“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. |
- ↑ Szabó, M. Attila. Erdély, Bánság és Partium történeti és közigazgatási helységnévtára. Miercurea Ciuc: Pro-Print Kiadó, 2003.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 „Despre comună“. Primăria comunei Cenad.
- ↑ 3,0 3,1 Mesaroș, Claudiu. Filosofia Sfântului Gerard de Cenad în context cultural și biografic. Szeged: JATE Press, 2013. ISBN 9789633151488.
- ↑ Lotreanu, Ioan. Monografia Banatului. Timișoara: Institutul de Arte Grafice „Țara”, 1935.
- ↑ Cotoșman, Gheorghe. Din trecutul Banatului. Timișoara: Sonntogsblatt, 1935.
- ↑ „Tab8. Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune“. Institutul Național de Statistică. 2016-yil 18-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 14-sentyabr.
- ↑ „Tab13. Populația stabilă după religie – județe, municipii, orașe, comune“. Institutul Național de Statistică. 2020-yil 7-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 19-sentyabr.
- ↑ Varga. „Temes megye településeinek etnikai (anyanyelvi/nemzetiségi) adatai 1880-2002“. 2007-yil 10-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-noyabr.
- ↑ Iambor, Petru; Matei, Ștefan; Bejan, Adrian (1982). "Cercetări arheologice în așezarea feudal-timpurie de la Cenad (1974-1975)". Ziridava (14): 89–114.
- ↑ Baiski, Dușan (2 February 2002). "După o mie de ani, o nouă mănăstire la Cenad". Agenda (5).
- ↑ „Cenad – vechi scaun episcopal, azi loc de pelerinaj“. Dieceza Romano-Catolică de Timișoara. 2022-yil 24-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-noyabr.
- ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑
Bu maqola birorta turkumga qoʻshilmagan. Iltimos, maqolaga aloqador turkumlar qoʻshib yordam qiling. (avgust 2024) |