Ботулизм
| Ботулизм | |
|---|---|
|
Cлостридиум ботулинум микропрепаратининг фотографияси, генсианвиолет билан рангланган. | |
| Классификацияси ва ташқи линклар | |
| Ихтисос | Юқумли касалликлар, Гастроэнтерология |
| КХК-10 | А05.1 |
| КХК-9 | 005.1 |
Ботулизм (лотинча: ботулус — „колбаса“) — одам ва ҳайвонлар (айрим сут эмизувчилар)да учрайдиган ўткир юқумли касаллик; овқатдан бўладиган токсикоинфексиялар гуруҳига киради. Ботулизм (Cлостридиум ботулинум) бактериялари билан ифлосланган овқатлар истеъмол қилинганда юзага келади. Ботулизм қўзғатувчилари табиатда кенг тарқалган бўлиб, чидамли (спорали) ва чидамсиз (вегетатив) хиллари учрайди. Споралари ташқи муҳитда йиллаб сақланиши мумкин; споралар тупроқдан сув, мева, сабзавот, озиқ-овқат, емхашакка ўтади, кейин одам ва ҳайвонлар ичагига тушиб, сўнгра нажас билан ер юзига тарқалади. Ботулизм микроби фақат анаэроб (ҳавосиз) шароитда ривожланади. Шу сабабдан консерва қилинган, тузланган, дудланган маҳсулотлар ва колбасага тушиб қолган споралар анаэроб шароитда ўсиб, вегетатив шакл (бактериялар)га айланади. Улар ана шу шароитда кучли заҳар (экзотоксин) ҳосил қилади. Бу маҳсулотни истеъмол қилган одам касал бўлади. Ботулизм токсини ичакда тез сўрилади, қонга ўтади ва бутун организмга тарқалиб, асосан нерв системасини зарарлайди. Касаллик тўсатдан бошланади. Беморнинг боши оғрийди, тинкаси қурийди, кўзи тинади, лоҳасланади, кўнгли айниб қусади, уйқуси қочади, қорни оғрийди, оғзи қурийди, ташна бўлади; кўпинча қабзият кузатилади. Кейинчалик боши айланади, кўз хиралашади, қовоқлар салқийди, бемор равон гапира олмайди ютиш, нафас олиш фаолияти бузилади; юрак ва нафас марказлари фалажланиши туфайли ўлим содир бўлиши мумкин. Бемор фақат касалхонада даволанади. Замонавий даво усуллари: ботулизмга қарши зардоб, сунъий нафас олдириш аппаратларини ўз вақтида қўллаш яхши наф беради. Касалликнинг олдини олиш учун консерва тайёрлаш қонун қоидаларига қатъий амал қилиш, уй шароитида консерва ва озиқ-овқат тайёрлашда санитария талабларини ўрнига қўйиш талаб этилади. Давоси: ботулизмга қарши махсус зардоб юборилади; зонд орқали меъдани ювилади, ҳуқна қилинади, юрак дорилари берилади, нафас олиш издан чиққанда сунъий нафас олдирилади ва бошқа Ҳайвонларда ботулизм озуқа (бузилган силос, кепак ва бошқалар)дан заҳарланишдир. Аксарият от, қорамол, парранда ва норкалар касалланади. Касалликнинг яширин даври бир неча соатдан 10—12 кунгача. Касал ҳайвоннинг марказий нерв системаси зарарланади, ҳиқилдоқ, тил ва пастки жағлар фалажланади, бурнидан шилимшиқ оқади, сув юта олмайди. Касалланган ҳайвонларнинг 70—95 % ҳалок бўлади. Касал ҳайвон гўштини истеъмол қилиш ман этилади (гўшти ва териси куйдириб ташланади).
Давоси: касал ҳайвоннинг меъдаси ювилади, сурги дорилар (арекалин, пилокарпин, эзерин) берилади, илиқ ҳуқна қилинади. Ботулизмга қарши махсус зардоб юборилади. Касалликнинг олдини олиш учун молларга сифациз емхашак бермаслик, касаллик чиққан ҳолларда соғлом молларни ҳам ботулизмга қарши зардоб билан эмлаш лозим[1].
Аломатлар
Ботулизмнинг мушаклар заифлиги одатда тенгка нервлари томонидан таъминланадиган мушакларда бошланади - кўз ҳаракатлари, юз мушаклари ва масаланишни ва ютиб юбориш назорат қиладиган мушакларни назорат қиладиган ўн икки синирдан иборат гуруҳ. Шу сабабли икки марта кўриш, кўз палкаларининг тушиши, юз ифодасини йўқотиш ва ютиб юбориш муаммолари юзага келиши мумкин. Бу ўз-ўзидан бўлган мушакларга таъсир қилишдан ташқари, аутоном мизғун тизимида ҳам бузилиши мумкин[2]. Бу оғиз ва қўл қуриганлиги (тухум ишлаб чиқариш камайиши туфайли), постурали ҳипотензия (қуруқ турганда қон босимининг пасайиши, натижада бош кўтариш ва қора танланиш хавфи билан) ва охир-оқибат қотиб қўйиш (суюқлик таркибининг олдинга ҳаракатланиши пасайиши туфайли) сифатида бошланади. Баъзи заҳарлар (Б ва Э) ҳам пичоқлик, қовуриш ва гапиришда қийинчилик келтириб чиқаради. Кейинчалик заифлик қўллар (шолардан бошланиб, олтибаракларга) ва оёқлар (қайта чўққисидан оёқларгача) тарқалади. Оғир ботулизм нафас олиш мушаклари ҳаракатини камайтиради ва шу сабабли газ алмашинуви билан боғлиқ муаммолар юзага келади. Бу диспноэ(сусулиш қийинлиги) сифатида кўриниши мумкин, аммо оғир бўлганда нафас олишнинг муваффақияцизлигига олиб келиши мумкин, чунки нафас олмаган карбондиоксид тўпланади ва бу мияга тушкунлик таъсирини беради. Бу нафас олиш йўналишидаги муаммоларга ва даволамаса ўлимга олиб келиши мумкин. Клиниклар ботулизмнинг аломатларини классик триад сифатида кўпинча кўриб чиқади: булбар шишиш ва пастга тушиш шишиш, иссиқлик етишмаслиги ва аниқ ҳиссиётлар ва психологик ҳолат ("сўзли ҳиссиёт")[3].
Болаларнинг ботулизми
Болаларнинг ботулизм (шунингдек, "флоппй бабй синдром" деб ҳам аталади) биринчи марта 1976-йилда тан олинган ва Қўшма Штатларда ботулизмнинг энг кенг тарқалган шаклидир. Болалар ҳаётнинг биринчи йили бўлганда бола ботулизмга қўл уришади, бу ҳолатларнинг 90% дан ошиқ қисми олти ойгача бўлган чақалоқларда содир бўлади[4]. Болаларнинг ботулизмлари C. ботулинум спораларини истеъмол қилиш ва кейинчалик кичик ичакнинг колонизация қилиниши натижасида содир бўлади. Болалар ичимлиги бўшлиқ микрофлора (нормал флора) таркиби C. ботулинумнинг ўсишини рақобатбардош равишда мансуб қилиш учун етарли бўлмаганида колонизация қилиниши мумкин C. ботулинум даражаси (одатда cлостридиал ўсишни ман қилади) ҳаётнинг охирги даврида камроқ бўлганида. Спораларнинг ўсиши ботулинум токсин чиқаради, кейин у қон оқимига ўтади ва бутун танадаги организмга қабул қилинади, бу эса нейромускуляр бўшаш жойида асетилколин чиқарилишини тўсиб, шолликка олиб келади. Болаларнинг ботулизмининг одатий белгиларига қуртуриш, летаргия, заифлик, овқатланишда қийинчилик ва ўзгартирилган йиғлаш киради, кўпинча тўлиқ пастга тушадиган юмшоқ парализга айланади. Гарчи қандиш одатда чақалоқ ботулизмининг биринчи аломатидир, аммо у одатда эътиборсиз қолдирилади[5]. C. ботулинум спораларининг озиқ-овқат резервоаридир ва чақалоқ ботулизм билан боғлиқ. Шу сабабли, бир ёшдан кичик чақалоқлар учун асал тавсия этилмайди[6]. Бироқ, болаларнинг ботулизм ҳолатларининг аксарияти табиий муҳитдан споралар олиш туфайли содир бўлади деб ҳисобланади. Cлостридиум ботулинум - бу тупроқда яшайдиган ҳамма жойда мавжуд бактерия. Кўпгина чақалоқ ботулизм беморлари қурилиш майдончаси ёки тупроқнинг бузилиши ҳудуди яқинида яшайдилар деб исботланди. Америка Қўшма Штатларининг 50 штатидан 49 та (Род-Иландиядан ташқари) чақалоқ ботулизм ҳақида хабар берилган ва беш қитъадаги 26 мамлакатда ҳолатлар аниқланган[7].
Муаммолари
Болаларнинг ботулизмида узоқ муддатли номаълум таъсирлар йўқ. Ботулизм нафас олишнинг муваффақияциз тугаши туфайли ўлимга олиб келиши мумкин. Бироқ, сўнгги 50 йилда ботулизм билан касалланган беморларнинг ўлим даражаси яхшилаб кўрсатилган ёрдам туфайли тахминан 50% дан 7% гача камайган. Оғир ботулизмга чалинган беморга механик вентилация (вентилатор орқали нафас олишни қўллаб-қувватлаш) ҳамда баъзан бир неча ой давомида интенсив тиббий ва ҳамширалар ёрдамлари керак бўлиши мумкин. Шахс касалхонадан чиққанидан кейин реабилитация терапиясига муҳтож бўлиши мумкин[8].
Ички қисмларнинг колонизация қилиниши
Ғарб мамлакатларида энг кенг тарқалган шакл - чақалоқ ботулизмидир. Бу кичик ичимликдаги бактерия билан ўз ҳаётининг дастлабки босқичларида колонизация қилинган чақалоқларда содир бўлади. Кейин бактерия токсинни ишлаб чиқаради ва уни қон оқимига ўтказиб юборади. Ҳаётнинг биринчи йили давомида асал истеъмоли чақалоқ ботулизмининг хавфли омили сифатида аниқланган; бу барча ҳолатларнинг бешинчисида омил ҳисобланади. Болаларнинг ботулизмининг катталар шакли катталар ичимлик токсемияси деб номланади ва жуда кам учрайди.
Манбалар
- ↑ "Ботулисм". Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес 41 (8): 1167–73. Оcтобер 2005. дои:10.1086/444507. ПМИД 16163636. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cлиниcал-инфеcтиоус-дисеасес_2005-10-15_41_8/паге/н146.
- ↑ "Ботулисм". Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес 41 (8): 1167–73. Оcтобер 2005. дои:10.1086/444507. ПМИД 16163636.
- ↑ „Ботулисм“. ОутбреакИД.cом. 2012-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Инфант Ботулисм“, Техтбоок оф Педиатриc Инфеcтиоус Дисеасес, 5тҳ, Пҳиладелпҳиа: WБ Саундерс, 2004 — 1758–66-бет.
- ↑ "Cлостридиум ботулинум анд тҳе cлиниcал лабораториан: а детаилед ревиэw оф ботулисм, инcлудинг биологиcал wарфаре рамифиcатионс оф ботулинум тохин". Арчивес оф Патҳологй & Лабораторй Медиcине 128 (6): 653–62. Жуне 2004. дои:10.5858/2004-128-653-CБАТCЛ. ПМИД 15163234. ҳттп://www.арчивесофпатҳологй.орг/дои/10.1043/1543-2165(2004)128%3C653:CБАТCЛ%3Э2.0.CО;2.
- ↑ „Инфант Ботулисм“. кидшеалтҳ.орг. 2016-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-сентябр.
- ↑ "Cлостридиум ботулинум анд тҳе cлиниcал лабораториан: а детаилед ревиэw оф ботулисм, инcлудинг биологиcал wарфаре рамифиcатионс оф ботулинум тохин". Арчивес оф Патҳологй & Лабораторй Медиcине 128 (6): 653–62. Жуне 2004. дои:10.5858/2004-128-653-CБАТCЛ. ПМИД 15163234. ҳттп://www.арчивесофпатҳологй.орг/дои/10.1043/1543-2165(2004)128%3C653:CБАТCЛ%3Э2.0.CО;2.
- ↑ "Ботулисм". Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес 41 (8): 1167–73. Оcтобер 2005. дои:10.1086/444507. ПМИД 16163636.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- Шоваҳобов, Шоносир, Юқумли касалликлар ва эпидемиология асослари, Тошкент, 1997.
- Шопўлатов Ж., Ветеринария асослари, Тошкент, 1993.
Ҳаволалар
| Викиомборда „Ботулизм“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |