Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Болқорлар

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Болқорлар ( Карачай-Балкар ёки Таулула, романизед:[1]) — Шимолий Кавказ минтақасидаги туркий этник гуруҳ, Кабардин-Балкариянинг титулли аҳолисидан бири.

Уларнинг қорачой-балкар тили туркий тилларнинг шимоли-ғарбий ( қипчоқ ) гуруҳининг Понто-Каспий кичик гуруҳига киради.

Замонавий болкарлар ўз тилларини Карачай-Черкесиядан келган қорачайлар билан баҳам кўрадиган ва Доғистондан келган қумиқлар билан кучли тил ўхшашлигига эга бўлган туркий халқлар деб билишади.

Баъзан болкарлар ва қорачайлар ягона этник элат деб аталади [2].

Тарихи

Балкарларнинг этногенези қисман қуйидагиларга олиб келди:

  • Қадимги Буюк Болгария ва Батбаянда яшаган болгарлар, Болкариядан кўчиб, Болқон, Италия ярим ороли ва Волга бўйлаб кетган акаларидан ташқари, Кавказда Болкарлар билан қолган ягона ўғил эди.
  • ХИ асрда Қипчоқ турклари ва уларнинг Куман иттифоқчиларининг Аланияга бостириб кириши. Аланиянинг пойтахти Магасда бўлган, баъзи муаллифлар Архизда, ҳозир қорачай-Балкар яшайдиган тоғларда жойлашган бўлса, бошқалари уни ҳозирги Ингушетия ёки Шимолий Осетия ҳудудида жойлаштирган.

Тавкул (2015-йилда) булғорлар ва қипчоқларнинг (бошқалар қаторида) ҳиссаларини эътироф этган ҳолда, Балкар-Қорачайлар ва Кавказнинг бошқа халқларининг этногенезини ташқарида эмас, балки Кавказнинг ичида жойлаштиради [3].

Аксарият болқарлар ХВИИИасрда қумиқлар [4] ,черкеслар, нўғайлар ва қрим татарлари билан алоқада бўлганлиги сабабли исломни қабул қилганлар [5][6]. Балкарлар чуқур диндор ҳисобланади. Сўфий Қодирия тариқати минтақада кучли таъсирга эга [6].

ХИХ асрда Россия Кавказни босиб олиши пайтида бу ҳудудни Россияга қўшиб олди. 1828-йил 20-октябрда кавзказ жанглари бўлиб ўтди, унда рус қўшинлари генерал Георгий Эммануэл қўмондонлиги остида эди. Жангдан бир кун ўтиб, рус қўшинлари Карт-Дзҳурт [ру]овулига яқинлашаётган эди, қорачай-балкар оқсоқоллари рус раҳбарлари билан учрашиб, қорачай-балкарни Россия империяси таркибига киритиш тўғрисида келишувга эришилди.

Депортация

1944-йилда Совет ҳукумати деярли бутун Балкар аҳолисини Қозоғистон, Қирғизистон ва Сибирдаги Омск вилоятига мажбуран сургун қилди. 1944-йил 8-мартдан бошлаб ва эртаси куни НКВД 37 713 нафар болкарни Ўрта Осиё ва Сибирга йўл олган 14 та поезд эшелонига юклади. Сталин режими сургун қилинган балкарларни, депортация қилинган рус-германлар, қалмиқлар, қорачайлар, чеченлар ва ингушларга қўйганидек, махсус турар-жой чекловлари остида қўйди. 1946 йил октябр ойига келиб, тўйиб овқатланмаслик ва касалликлардан ўлим туфайли Балкар аҳолиси 32 817 кишига камайди. Балкарлар 1956-йил 28 -апрелгача махсус турар-жой чекловлари билан чегараланган эди. Фақат 1957-йилда улар Кавказдаги тоғли ватанларига қайтишлари мумкин эди. 1957-ва 1958-йилларда 34 749 нафар балкар ватанига қайтди[7].

Тил ва саводхонлик

Балкарлар ишлатадиган кирилл алифбосида саккиз унли ва йигирма етти ундош бор. Илгари расмий ёзма тиллар диний хизматлар учун арабча, бизнес масалалари учун туркча эди. 1920 йилдан бошлаб бошланғич мактабларда таълим Балкар тили бўлган; кейинги таълим рус тилида олиб борилади. 1928 йилгача болкар тилини ёзишда араб ҳарфлари ишлатилган; 1937 йилдан кейин кирилл алифбоси ишлатила бошланди. Аҳолининг 96 фоизи болкар ва рус тилларида икки тилда гаплашади. Балкар ва рус тилларида оммавий маданият органлари, ўрта мактаб матнлари, газета ва журналлар сони ортиб бормоқда. 2015 йилда икки тилли аҳоли сони 1,3 фоизга кўпайди, шунинг учун 97,3 нафари ҳозир ҳам балкар, ҳам рус тилларида гаплашмоқда, бу шаҳарларнинг глобаллашуви ва рус таълимининг таъсири билан боғлиқ. Болалар кўпроқ рус тилида ўқитилади.

Балқор абилардан мисол қилиб, Болкаря ўлкаси ва Болкар анъаналарига бўлган муҳаббатни таъкидлаган Кайсин Қулиэвни келтириш мумкин.

Машҳур балқорлар

  • Ҳожимурат Аккаэв, оғир атлетикачи
  • Аскер Дзаппуев, жиҳодчилар етакчиси
  • Алим Кулиев, актёр, театр режиссёри
  • Азамат Қулиэв, рассом
  • Қайсин Қулиэв, шоир
  • Алихон Шаваев, футболчи
  • Исмоил Мусукаев, курашчи
  • Алберт Туменов, профессионал аралаш яккакураш устаси
  • Харун Бозиев, профессионал боксчи
  • Балкар ва қорачай миллатчилиги
  • болгарлар
  • Хазарлар
  • Урусбий

Манбалар

  1. ↑ Петер Б. Голден. Туркс анд Кҳазарс: Оригинс, Институтионс, анд Интераcтионс ин Пре-Монгол Эурасиа, 2010 — 33-бет. 
  2. ↑ Процесс и этапы формирования карачаево-балкарского этноса и развитие этнической и религиозной идентичности.
  3. ↑ Сипос, Жáнос. Карачай-Балкар фолксонгс. Будапест: Л'Ҳарматтан, 2015 — 41-45-бет. 
  4. ↑ Народы Центрального Кавказа и Дагестана: этнополитические аспекты взаимоотношений (ХВИ-ХВИИИ вв.), Р.
  5. ↑ Акинер, Ширин. Исламиc Пеоплес Оф Тҳе Совиэт Унион (эн). Роутледге, 1986 — 227-бет. ИСБН 978-1-136-14266-6. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Беннигсен, Алехандре. Муслимс оф тҳе Совиэт Эмпире: А Гуиде (эн). Индиана Университй Пресс, 1986 — 203-бет. ИСБН 978-0-253-33958-4. 
  7. ↑ Н. Ф. Бугаи, эд.

Адабиётлар

  •  Роберт Cонқуэст, Тҳе Натион Киллерс: Тҳе Совиэт Депортатион оф Натионалитиэс (Лондон: МаcМиллан, 1970) (ИСБН 0-333-10575-3)
  • Алехандер Некрич, Тҳе Пунишед Пеоплес: Тҳе Депортатион анд Фате оф Совиэт Миноритиэс ат тҳе Энд оф тҳе Сеcонд Wорлд Wар (Неw Ёрк: W. W. Нортон, 1978) (ИСБН 0-393-00068-0)