Apennin yarim oroli

Apennin yarim oroli — Janubiy Yevropadagi yarim orol. Maydoni 149 ming km², eni 130 — 300 km, uz. 1100 km. Apennin yarim orolining janubida Kalabriya va Salentina, sharqida Gargano yarim orol bor. Apennin yarim orolio. Yevropaga Apennin togʻlari va Lombardiya pasttekisligi orqali tutashgan. Sitsiliya oroldan tor Messina boʻgozi bilan ajralgan Apennin yarim orolini gʻarbda Tirren, sharqda Adriatika, janubida Ioniya dengizlari oʻrab turadi. Sharqiy sohillari shimolida botqoq va lagunalar kup, janubiy baland hamda togʻli, gʻarbiy sohillari esa oʻydim-chuqur, tik va koʻp joylarda jarlikdan iborat. Apennin yarim orolio.ni boshdan-oyoq Apennin togʻlari egallagan. Tirren dengizi sohili yaqinida vulkan (Vezuviy, Flegrey va boshqalar) koʻp. Sohil kambar pasttekisliklardan iborat. Apennin yarim oroli. Yevropaning subtropik mintaqasiga kiradi. Iqlimi iliq, yozi uzoq, issiq va quruq; Oʻrta dengiz buyiga xos doim yashil oʻsimliklar oʻsadi. Tekislik va togʻ oldi qismlarini madaniy landshaft tashkil etadi. Apennin yarim orolida Italiya (hududini 73 qismi), Vatikan, San-Marino davlatlari joy-lashgan.

Geografiyasi

Apenin oʻlkasi Oʻrta dengiz Yevropasining markaziy qismida joylashgan boʻlib, dengiz ichki qismiga ancha kirib borgan. Uning hududi Apenin yarim oroli, Sitsiliya, Sardiniya va Korsika orollari hamda Tirren dengizidagi mayda orollardan tashkil topgan. Apenin yarim oroli shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa tomon 1100 km masofaga choʻzilgan. Kengligi 300 km dan janubda 130 km gacha qisqaradi, maydoni 149000 km2 . Uning janubida Klabriya va Salentina, sharqida Gargano yarim orollari bor. Yevropaning asosiy qismi bilan Alp togʻlari va Padana pastekisligi orqali tutashgan. Yarim orolni gʻarbda Tirren, sharqda Adriatika, janubda Ioniya dengizlari oʻrab turadi. Yarim orolning qirgʻoqlari kam parchalangan. Sharqiy qirgʻoqlarining shimoliy qismida lagunalar va botqoqliklar koʻp, janubiy qismi baland va togʻli. Gʻarbiy qirgʻoqlari nisbatan kuchliroq parchalangan, tik, koʻp joylarda jarliklardan iborat boʻlib tekis qirgʻoqlar bilan almashinib turadi. Apenin yarim orolining deyarli hamma qismini kuchli parchalangan oʻrtacha balandlikdagi Apenin togʻlari egallagan va shimolda Genuya qoʻltigʻi sohillari va Padana pastekisligidan boshlanib, janubda Messina boʻgʻizigacha davom etadi. Faqat sohil boʻylab kambar pastekisliklar joylashgan. Apenin togʻlarining orografik tuzilishi va relef shakllari xilma-xil. Uning asosiy qismi alp burmalanishi natijasida vujudga kelgan. Kaledon va gertsin burmalanishlari Kolabriya Apeninida, Korsika, Sardiniya va Sisiliyaning shimolida yuz bergan. Shuning uchun paleozoy va alp strukturalarining litologik tarkibi bir-biridan farq qiladi. Paleozoy strukturalari asosan kristall va metamorfik jinslardan, alp strukturalari mezozoy va kaynozoyning ohaktoshlari, mergellari, qumtoshlari, gilli slaneslari va flishlardan tuzilgan. Binobarin, Apenin togʻlari relef shakllariga, tektonikasiga va litologik tarkibiga koʻra uch qismga - Shimoliy, Markaziy va Janubiy Apeninlarga boʻlinadi. Shimoliy Apenin Liguriya, Toskaniya va Apuan Apeninlarini oʻz ichiga olib, janubda Arno daryosining yuqori oqimigacha davom etadi. Bu togʻlar asosan paleogenning gil yotqiziqlaridan va qisman qumtosh hamda konglomeratlardan tuzilgan. Togʻlar boʻylama va koʻndalang daryo vodiylari bilan kuchli kesilgan, tik yonbagʻirli koʻpchilik choʻqqilari 1500- 2000 m dan oshmaydi. Eng baland nuqtasi Chimona togʻida 2163 m ga teng. Togʻ yonbagʻirlarida jarlar, surilmalar keng tarqalgan. Apuan togʻlari yirik oq marmar konlari bilan mashhur. Togʻlar orasida tektonik harakatlar natijasida chuqur botiqlar hosil boʻlgan. Shimoliy Italiyaning koʻplab aholi punktlari ana shu botiqlarda joylashgan. Markaziy Apenin Arno va Kalore daryolari oraligʻida joylashgan Umbriya-Marke Apenini, Abrutstso Apenini va Sobin Apeninidan tashkil topgan va ular Apenin togʻlarining eng baland va kengaygan qismi hisoblanadi. Bu tizmalar asosan mezozoyning ohaktoshlaridan tuzilgan boʻlib, ular qat-qat burmalangan, tektonika taʼsirida kuchli parchalanib bir necha massivlarga boʻlinib ketgan. Massivlar bir-biridan tektonik botiqlar va tektonik vodiylar bilan ajralgan. Ularning yonbagʻirlari koʻpchilik joylarda jarliklar hosil qilgan, tik va yalongʻoch. Baland choʻqqilarda muzlik relef shakllari ham uchraydi. Markaziy Apeninning eng baland nuqtasi Gran-Sasso-d Italiya massividagi Korno togʻi dengiz sathidan 2914 m koʻtarilgan. Oʻrmonlarniig koʻplab kesilib ketishi karst jarayonini faollashtirgan, shuning uchun karst relef shakllari va karst tipidagi koʻllar yaxshi rivojlangan. Janubiy Apenin Neapol yaqinidagi Kalore vodiysidan boshlanib Kalabriya Apeninigacha davom etadi. Bu togʻlar boʻylama choʻzilgan ikkita polosadan-gʻarbi Neapol Apenindan va sharqi Lukan Apeninidan iborat. Neapol Apenini Markaziy Apeninga oʻxshash mezozoy ohaktoshlaridan tarkib topgan, maksimal balandligi 2000 m dan oshadi. Lukan togʻlarining tuzilishida paleogenning slaneslari, gillari va qumtoshlari ishtirok etadi. Uning eng baland nuqtasi Serra-Dolchedorme (2271m) choʻqqisidir. Janubiy Apeninning shimoli-gʻarbiy qismida Neapol vulkanik hududi vujudga kelgan. Unda maksimal balandlik 1281 m boʻlgan harakatdagi Vezuviy vulkani joylashgan. Vezuviyning miloddan oldingi dahshatli otilishlari natijasida uning etaklarida bunyod etilgan Pompeya, Gerkoʻlanim va Stabiya shaharlari butunlay vayron boʻlib, lavalar tagida qolib ketgan. Janubiy Apeninning sharqiy qismida Gargano yarim orolidan Salentina yarim orolitacha choʻzilib yotgan va ohaktoshlardan tuzilgan Gargano (1056 m), Le-Murdje (686 m) va Apuliya platolari joylashgan. Apenin togʻ tizmalari, jumladan Janubiy Apenin burmali togʻlari Krati daryo vodiysigacha choʻzilgan. Undan janubda Apenin togʻlarining orografik jihatdan janubiy davomi boʻlgan qadimiy granit, gneys va kristall slaneslardan tarkib topgan Kalabriya Apenini joylashgan. Kalabriya tipik burmali-palaxsali togʻlardan iborat boʻlib, oʻrtacha balandlikdagi yassi togʻliklar va togʻoraligʻi botiqlari ham uchraydi. Uning balandligi 2000 m ga yetmaydi. Sisiliya orolidagi Nebrodi va Le-Madonne togʻlari Apeninning janubiy tektonik davomi hisoblanadi. Orolning sharqiy qismida harakatchan Etna vulkani dengiz sathidan 3340 m baland. Bu butun Apenin landshaft oʻlkasining ham eng baland nuqtasidir. Sisiliyadan shimol tomonda vulkanik Lipar orollar guruhi joylashgan. Tirren sohilidagi rudali togʻlardan temir rudasi qazib olinadi. Korraradan qazib olinadigan oq marmar dunyoga mashhur. Kalabriyaning kristall jinslari qurilish va pardozlash materiallari sifatida ishlatiladi. Markaziy Apenindan qoʻngʻir koʻmir va lignit, Abrutstso togʻlaridan boksit va bitumli slanes qazib olinadi. Sitsiliyada neft va oltingugurt konlari bor. Apenin yarim oroli uchun subtropik mintaqaning oʻrta dengiz iqlim tipi xarakterli. Bu tipdagi iqlim ayniqsa dengiz sohillarida hukmronlik qiladi. Togʻ tizmalarida balandlik iqlim mintaqalari shakllangan. Iqlim sharoiti ikki yoʻnalishda shimoldan janubga va gʻarbdan sharqqa tomon muayyan ravishda oʻzgarib boradi. Gʻarbda iqlim sharqqa nisbatan iliqroq va namroq. Iqlimning oʻzgarishida, ayniqsa atmosfera yogʻinlarining taqsimlanishida orografik tuzilish katta rol oʻynaydi. Apeninning Liguriya sohillarida qish iliq va yoz issiq, yanvarning oʻrtacha harorati +8°S, iyulniki +24°S ga teng. Yillik yogʻin miqdori 3000-3400 mm gacha boradi, sovuq va qorli kunlar deyarli boʻlmaydi. Bu tor polosa Italiya Riverasi deb yuritiladi. Undan janubda Florentsiya va Rim kengliklari oraligʻida joylashgan hududda iqlim Riveraga qaraganda unchalik yumshoq emas. Yanvarning oʻrtacha harorati +5°,+6°S, iyulniki +24°,+25°S. Yillik yogʻin miqdori gʻarbda 1000 mm dan oshsa, sharqda 500 mm ga ham yetmaydi. Eng issiq joy yarim orolning janubiy qismi va Sisiliya orolidir. Iyulning oʻrtacha harorati +28°S, yanvarniki +10°,+12°S ni va yillik yogʻin miqdori 600 mm ni tashkil etadi. Eng kam yogʻin Adriatika dengizi sohillarida, ayniqsa Salentina yarim orolida kuzatiladi. Yogʻin miqdori 400-500 mm dan oshmaydi. Togʻlarda 700-800 m balandlikda eng issiq oyning oʻrtacha harorati +20°S atrofida. Yanvarning 0°S li izotermasi shimolda 500 m va janubda 1000 m balandlikdan oʻtadi. Etna choʻqqisida qor 8-9 oygacha saqlanadi. Apenin yarim oroli daryolari qisqa, kam suvli, aksariyatining suvi yoz oylarida juda kamayib qoladi. Ularning suv rejimi bir xil emas. Shimoldagi daryolar bahor va kuzda, janubdagi daryolar qishda yomgʻir suvlaridan toʻyinib toʻlib oqadi. Daryolari Oʻrta dengiz havzasidagi Liguriya, Tirren, Ioniya va Adriatika dengizlariga quyiladi. Eng katta daryosi Tibr Markaziy Apenin togʻlaridan boshlanib, Tirren dengiziga quyiladi. Uzunligi 405 km, havzasining maydoni 17170 km2 . Kemalar daryolarning quyilish joyidan Rimgacha qatnaydi. Qolgan daryolari — Arno, Ombrane, Gorilyano, Kalore, Ofanta, Krata va boshqalar Tibrga nisbatan ancha kichik. Apeninda uncha katta boʻlmagan koʻllar ham bor. Bular Trazimen, Bolsena, Brachchano, Lezima va Varano kabi karst koʻllaridir. Apenin yarim orolining nam iqlimli shimoliy hududlari uchun oʻrmon qoʻngʻir tuproqlari xarakterli. Kserofit oʻrmonlarda va butazorlarda jigar rang tuproqlar keng tarqalgan. Ayniqsa qoʻngʻir va jigar rang tuproqlarning karbonatli turlari katta maydonni egallagan. Neapol vulkanik hududidagi vulkanik jinslarda serhosil tuproqlar shakllangan. Terassalarda qizil tuproqlar hosil boʻlgan. Apenin landshaft oʻlkasining florasi Oʻrta dengiz Yevropasining boshqa oʻlkalari florasidan shu bilan farq qiladiki, uning tarkibida Markaziy Yevropa, Osiyo va Afrikaga xos oʻsimlik turlari kam uchraydi. Apenin oʻrmonlari uzoq oʻtmishdan boshlab kishilar tomonidan ayovsiz kesish jarayonini boshdan kechirib kelgan. Ayniqsa dengiz sohillaridagi va Markaziy Apenindagi oʻrmonlar butunlay yoʻq qilib yuborilgan, hozirgi paytda yarim orolning oʻrmonlar bilan band boʻlgan maydoni atigi 20% ni tashkil etadi. Oʻrmon massivlari Apeninning shimoliy qismida va janubda Kalabriya yarim orolida yaxshi saqlangan. Shimolning flora tarkibida bargini toʻkadigan daraxtlar va butalar yetakchi rol oʻynaydi. Doimiy yashil oʻrmonlar va makvislar gʻarbda Livorno hududidan boshlab, sharqda Ankonadan janubda paydo boʻla boshlaydi. Butazorlar ikkilamchi oʻsimliklar boʻlib, ular kesib yuborilgan oʻrmonlar oʻrnida vujudga kelgan. Daryo vodiylari boʻylab sambitgullar (tolgullar) keng tarqalgan. Kuchli botqoqlangan qumoq qirgʻoqlarda, Toskaniya va Rim Maremmasida Italiya qaragʻayi ekilgan. Madaniy oʻsimliklar ichida zaytun daraxtlari, don ekinlari, tokzorlar koʻpchilikni tashkil etadi. Rimdan janubda sitrus oʻsimliklari — apelsin, mandarin va limon plantasiyalari boshlanadi. Ayniqsa, Kalabriya yarim oroli va Sitsiliya oʻzining apelsin va mahalliy limon plantasiyalari bilan mashhur. Italiya Riverasi manzarali oʻsimliklarga boy. Sohil boʻylab palmalar hiyoboni choʻzilgan. Katta maydonlarda apelsinzorlar, zaytunzorlar, anjirzorlar, tokzorlar barpo etilgan. Apenin meredian boʻylab uzoq masofaga choʻzilganligi munosabati bilan togʻlardagi mintaqalarning balandlik chegaralari shimol va janubda har-xil. Doimiy yashil oʻrmonli va butazorli quyi mintaqaning yuqori chegarasi shimolda 300-500 m va janubda 700-800 m dan oʻtadi. Bu mintaqadan yuqorida shimolda 800-1000 m va janubda 1000-1500 m balandlikkacha kashtan, eman, grab, joʻka, buklardan tashkil topgan keng bargli oʻrmonlar mintaqasi joylashgan. Oʻrmonlarning quyi yarusida doimiy yashil flora vakillari uchraydi. Undan yuqorida shimolda 1300- 1400 m gacha va janubda 1800-2000 m gacha boʻlgan balandliklarda igna bargli, buk va eman aralash oʻrmonlar mintaqasi joylashgan. Apenin togʻlari uncha baland boʻlmaganligi sababli subalp va alp oʻtloqzorlari juda kam uchraydi. Ular faqat eng baland choʻqqilardagina bor. Etna vulkani yonbagʻirlari uchun relikt oʻsimliklar xarakterli. Bu yerda muzlik davridan saqlanib qolgan relikt qaragʻay oʻsadi.

Havolalar

Manbalar

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]

Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.