Bolqorlar: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
'''Bolqorlar''' ( Karachay-Balkar yoki Taulula, {{Small|romanized:}}<ref>{{Kitob manbasi |last=[[Peter B. Golden]] |year=2010 |title=Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia |page=33}}</ref>) — [[Shimoliy Kavkaz]] mintaqasidagi [[Turkiy xalqlar|turkiy]] etnik guruh, [[Kabarda-Bolqoriya|Kabardin-Balkariyaning]] titulli aholisidan biri. | '''Bolqorlar''' ( Karachay-Balkar yoki Taulula, {{Small|romanized:}}<ref>{{Kitob manbasi |last=[[Peter B. Golden]] |year=2010 |title=Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia |page=33}}</ref>) — [[Shimoliy Kavkaz]] mintaqasidagi [[Turkiy xalqlar|turkiy]] etnik guruh, [[Kabarda-Bolqoriya|Kabardin-Balkariyaning]] titulli aholisidan biri. | ||
Ularning [[Qorachoy-bolqor tili|qorachoy-balkar tili]] [[turkiy tillar]]ning shimoli- | Ularning [[Qorachoy-bolqor tili|qorachoy-balkar tili]] [[turkiy tillar]]ning shimoli-gʻarbiy ( [[Qipchoq tillari|qipchoq]] ) guruhining Ponto-Kaspiy kichik guruhiga kiradi. | ||
Zamonaviy bolkarlar | Zamonaviy bolkarlar oʻz tillarini [[Qorachoy-Cherkasiya|Karachay-Cherkesiyadan]] kelgan [[Qorachoylar|qorachaylar]] bilan baham koʻradigan va [[Dogʻiston|Dogʻistondan]] kelgan [[Qoʻmiqlar|qumiqlar]] bilan kuchli til oʻxshashligiga ega boʻlgan [[Turkiy xalqlar|turkiy]] xalqlar deb bilishadi. | ||
Baʼzan bolkarlar va qorachaylar yagona etnik elat deb ataladi <ref>Процесс и этапы формирования карачаево-балкарского этноса и развитие этнической и религиозной идентичности. | |||
</ref>. | </ref>. | ||
Balkarlarning [[etnogenez]]i qisman quyidagilarga olib keldi: | Balkarlarning [[etnogenez]]i qisman quyidagilarga olib keldi: | ||
* Qadimgi Buyuk Bolgariya va Batbayanda yashagan [[Protobolgarlar|bolgarlar]], Bolkariyadan | * Qadimgi Buyuk Bolgariya va Batbayanda yashagan [[Protobolgarlar|bolgarlar]], Bolkariyadan koʻchib, [[Bolqon yarim oroli|Bolqon]], [[Apennin yarim oroli|Italiya yarim oroli]] va [[Volga]] boʻylab ketgan akalaridan tashqari, Kavkazda Bolkarlar bilan qolgan yagona oʻgʻil edi. | ||
* <nowiki>XI</nowiki> asrda [[Qipchoqlar|Qipchoq turklari]] va ularning Kuman ittifoqchilarining [[Alaniya]]ga bostirib kirishi. Alaniyaning poytaxti Magasda boʻlgan, | * <nowiki>XI</nowiki> asrda [[Qipchoqlar|Qipchoq turklari]] va ularning Kuman ittifoqchilarining [[Alaniya]]ga bostirib kirishi. Alaniyaning poytaxti Magasda boʻlgan, baʼzi mualliflar Arxizda, hozir qorachay-Balkar yashaydigan togʻlarda joylashgan boʻlsa, boshqalari uni hozirgi [[Ingushiya|Ingushetiya]] yoki [[Shimoliy Osetiya Alaniya|Shimoliy Osetiya]] hududida joylashtirgan. | ||
Tavkul (2015-yilda) bulgʻorlar va qipchoqlarning (boshqalar qatorida) hissalarini eʼtirof etgan holda, Balkar-Qorachaylar va [[Kavkaz xalqlari|Kavkazning boshqa xalqlarining]] etnogenezini tashqarida emas, balki Kavkazning ichida joylashtiradi <ref>{{Kitob manbasi |last=Sipos |first=János |date=2015 |title=Karachay-Balkar folksongs |url=https://core.ac.uk/download/pdf/42943442.pdf |location=Budapest |publisher=[[L'Harmattan]] |pages=41-45}}</ref>. | Tavkul (2015-yilda) bulgʻorlar va qipchoqlarning (boshqalar qatorida) hissalarini eʼtirof etgan holda, Balkar-Qorachaylar va [[Kavkaz xalqlari|Kavkazning boshqa xalqlarining]] etnogenezini tashqarida emas, balki Kavkazning ichida joylashtiradi <ref>{{Kitob manbasi |last=Sipos |first=János |date=2015 |title=Karachay-Balkar folksongs |url=https://core.ac.uk/download/pdf/42943442.pdf |location=Budapest |publisher=[[L'Harmattan]] |pages=41-45}}</ref>. | ||
Aksariyat bolqarlar XVIIIasrda qumiqlar <ref>Народы Центрального Кавказа и Дагестана: этнополитические аспекты взаимоотношений (XVI-XVIII вв.), Р.</ref> [[Cherkaslar|,cherkeslar]], [[Noʻgʻaylar| | Aksariyat bolqarlar XVIIIasrda qumiqlar <ref>Народы Центрального Кавказа и Дагестана: этнополитические аспекты взаимоотношений (XVI-XVIII вв.), Р.</ref> [[Cherkaslar|,cherkeslar]], [[Noʻgʻaylar|noʻgʻaylar]] va qrim tatarlari bilan aloqada boʻlganligi sababli islomni qabul qilganlar <ref>{{Kitob manbasi |last=Akiner |first=Shirin |url=https://books.google.com/books?id=LUe0AAAAQBAJ |title=Islamic Peoples Of The Soviet Union |publisher=Routledge |year=1986 |isbn=978-1-136-14266-6 |pages=227 |language=en}}</ref><ref name=":0" />. Balkarlar chuqur dindor hisoblanadi. [[Tasavvuf|Soʻfiy]] [[Qodiriylar|Qodiriya]] tariqati mintaqada kuchli taʼsirga ega <ref name=":0">{{Kitob manbasi |last=Bennigsen |first=Alexandre |url=https://books.google.com/books?id=nO0NAQAAMAAJ |title=Muslims of the Soviet Empire: A Guide |date=1986 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33958-4 |pages=203 |language=en}}</ref>. | ||
<nowiki>XIX</nowiki> asrda Rossiya Kavkazni bosib olishi paytida bu hududni Rossiyaga | <nowiki>XIX</nowiki> asrda Rossiya Kavkazni bosib olishi paytida bu hududni Rossiyaga qoʻshib oldi. 1828-yil 20-oktyabrda kavzkaz janglari boʻlib oʻtdi, unda rus qoʻshinlari general Georgiy Emmanuel qoʻmondonligi ostida edi. Jangdan bir kun oʻtib, rus qoʻshinlari {{Tillararo havola|Kart-Dzhurt|ru|Карт-Джуртское сельское поселение}}''[[ovul]]iga'' yaqinlashayotgan edi, qorachay-balkar oqsoqollari rus rahbarlari bilan uchrashib, qorachay-balkarni Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritish toʻgʻrisida kelishuvga erishildi. | ||
== Deportatsiya == | == Deportatsiya == | ||
1944-yilda Sovet hukumati deyarli butun Balkar aholisini | 1944-yilda Sovet hukumati deyarli butun Balkar aholisini Qozogʻiston, [[Qirgʻiziston|Qirgʻiziston]] va Sibirdagi Omsk viloyatiga majburan surgun qildi. 1944-yil 8-martdan boshlab va ertasi kuni [[SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi|NKVD]] 37 713 nafar bolkarni Oʻrta Osiyo va Sibirga yoʻl olgan 14 ta poyezd esheloniga yukladi. Stalin rejimi surgun qilingan balkarlarni, deportatsiya qilingan rus-germanlar, qalmiqlar, qorachaylar, chechenlar va ingushlarga qoʻyganidek, maxsus turar-joy cheklovlari ostida qoʻydi. 1946 yil oktyabr oyiga kelib, toʻyib ovqatlanmaslik va kasalliklardan oʻlim tufayli Balkar aholisi 32 817 kishiga kamaydi. Balkarlar 1956-yil 28 -aprelgacha maxsus turar-joy cheklovlari bilan chegaralangan edi. Faqat 1957-yilda ular Kavkazdagi togʻli vatanlariga qaytishlari mumkin edi. 1957-va 1958-yillarda 34 749 nafar balkar vataniga qaytdi<ref>N. F. Bugai, ed.</ref>. | ||
== Til va savodxonlik == | == Til va savodxonlik == | ||
Balkarlar ishlatadigan kirill alifbosida sakkiz unli va yigirma yetti undosh bor. Ilgari rasmiy yozma tillar diniy xizmatlar uchun arabcha, biznes masalalari uchun turkcha edi. 1920 yildan boshlab boshlangʻich maktablarda taʼlim Balkar tili boʻlgan; keyingi | Balkarlar ishlatadigan kirill alifbosida sakkiz unli va yigirma yetti undosh bor. Ilgari rasmiy yozma tillar diniy xizmatlar uchun arabcha, biznes masalalari uchun turkcha edi. 1920 yildan boshlab boshlangʻich maktablarda taʼlim Balkar tili boʻlgan; keyingi taʼlim rus tilida olib boriladi. 1928 yilgacha bolkar tilini yozishda arab harflari ishlatilgan; 1937 yildan keyin kirill alifbosi ishlatila boshlandi. Aholining 96 foizi bolkar va rus tillarida ikki tilda gaplashadi. Balkar va rus tillarida ommaviy madaniyat organlari, oʻrta maktab matnlari, gazeta va jurnallar soni ortib bormoqda. 2015 yilda ikki tilli aholi soni 1,3 foizga koʻpaydi, shuning uchun 97,3 nafari hozir ham balkar, ham rus tillarida gaplashmoqda, bu shaharlarning globallashuvi va rus taʼlimining taʼsiri bilan bogʻliq. Bolalar koʻproq rus tilida oʻqitiladi. | ||
Balqor abilardan misol qilib, [[Balkarya|Bolkarya]] | Balqor abilardan misol qilib, [[Balkarya|Bolkarya]] oʻlkasi va Bolkar anʼanalariga boʻlgan muhabbatni taʼkidlagan [[Qaysin Quliyev|Kaysin Qulievni]] keltirish mumkin. | ||
== Mashhur balqorlar == | == Mashhur balqorlar == | ||
* Hojimurat Akkaev, | * Hojimurat Akkaev, ogʻir atletikachi | ||
* Asker Dzappuyev, jihodchilar yetakchisi | * Asker Dzappuyev, jihodchilar yetakchisi | ||
* Alim Kuliyev, aktyor, teatr rejissyori | * Alim Kuliyev, aktyor, teatr rejissyori | ||
2026-yil 19-noyabr, 23:38 dagi (joriy) koʻrinishi
Bolqorlar ( Karachay-Balkar yoki Taulula, romanized:[1]) — Shimoliy Kavkaz mintaqasidagi turkiy etnik guruh, Kabardin-Balkariyaning titulli aholisidan biri.
Ularning qorachoy-balkar tili turkiy tillarning shimoli-gʻarbiy ( qipchoq ) guruhining Ponto-Kaspiy kichik guruhiga kiradi.
Zamonaviy bolkarlar oʻz tillarini Karachay-Cherkesiyadan kelgan qorachaylar bilan baham koʻradigan va Dogʻistondan kelgan qumiqlar bilan kuchli til oʻxshashligiga ega boʻlgan turkiy xalqlar deb bilishadi.
Baʼzan bolkarlar va qorachaylar yagona etnik elat deb ataladi [2].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Balkarlarning etnogenezi qisman quyidagilarga olib keldi:
- Qadimgi Buyuk Bolgariya va Batbayanda yashagan bolgarlar, Bolkariyadan koʻchib, Bolqon, Italiya yarim oroli va Volga boʻylab ketgan akalaridan tashqari, Kavkazda Bolkarlar bilan qolgan yagona oʻgʻil edi.
- XI asrda Qipchoq turklari va ularning Kuman ittifoqchilarining Alaniyaga bostirib kirishi. Alaniyaning poytaxti Magasda boʻlgan, baʼzi mualliflar Arxizda, hozir qorachay-Balkar yashaydigan togʻlarda joylashgan boʻlsa, boshqalari uni hozirgi Ingushetiya yoki Shimoliy Osetiya hududida joylashtirgan.
Tavkul (2015-yilda) bulgʻorlar va qipchoqlarning (boshqalar qatorida) hissalarini eʼtirof etgan holda, Balkar-Qorachaylar va Kavkazning boshqa xalqlarining etnogenezini tashqarida emas, balki Kavkazning ichida joylashtiradi [3].
Aksariyat bolqarlar XVIIIasrda qumiqlar [4] ,cherkeslar, noʻgʻaylar va qrim tatarlari bilan aloqada boʻlganligi sababli islomni qabul qilganlar [5][6]. Balkarlar chuqur dindor hisoblanadi. Soʻfiy Qodiriya tariqati mintaqada kuchli taʼsirga ega [6].
XIX asrda Rossiya Kavkazni bosib olishi paytida bu hududni Rossiyaga qoʻshib oldi. 1828-yil 20-oktyabrda kavzkaz janglari boʻlib oʻtdi, unda rus qoʻshinlari general Georgiy Emmanuel qoʻmondonligi ostida edi. Jangdan bir kun oʻtib, rus qoʻshinlari Kart-Dzhurtovuliga yaqinlashayotgan edi, qorachay-balkar oqsoqollari rus rahbarlari bilan uchrashib, qorachay-balkarni Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritish toʻgʻrisida kelishuvga erishildi.
Deportatsiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]1944-yilda Sovet hukumati deyarli butun Balkar aholisini Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Sibirdagi Omsk viloyatiga majburan surgun qildi. 1944-yil 8-martdan boshlab va ertasi kuni NKVD 37 713 nafar bolkarni Oʻrta Osiyo va Sibirga yoʻl olgan 14 ta poyezd esheloniga yukladi. Stalin rejimi surgun qilingan balkarlarni, deportatsiya qilingan rus-germanlar, qalmiqlar, qorachaylar, chechenlar va ingushlarga qoʻyganidek, maxsus turar-joy cheklovlari ostida qoʻydi. 1946 yil oktyabr oyiga kelib, toʻyib ovqatlanmaslik va kasalliklardan oʻlim tufayli Balkar aholisi 32 817 kishiga kamaydi. Balkarlar 1956-yil 28 -aprelgacha maxsus turar-joy cheklovlari bilan chegaralangan edi. Faqat 1957-yilda ular Kavkazdagi togʻli vatanlariga qaytishlari mumkin edi. 1957-va 1958-yillarda 34 749 nafar balkar vataniga qaytdi[7].
Til va savodxonlik
[tahrir | manbasini tahrirlash]Balkarlar ishlatadigan kirill alifbosida sakkiz unli va yigirma yetti undosh bor. Ilgari rasmiy yozma tillar diniy xizmatlar uchun arabcha, biznes masalalari uchun turkcha edi. 1920 yildan boshlab boshlangʻich maktablarda taʼlim Balkar tili boʻlgan; keyingi taʼlim rus tilida olib boriladi. 1928 yilgacha bolkar tilini yozishda arab harflari ishlatilgan; 1937 yildan keyin kirill alifbosi ishlatila boshlandi. Aholining 96 foizi bolkar va rus tillarida ikki tilda gaplashadi. Balkar va rus tillarida ommaviy madaniyat organlari, oʻrta maktab matnlari, gazeta va jurnallar soni ortib bormoqda. 2015 yilda ikki tilli aholi soni 1,3 foizga koʻpaydi, shuning uchun 97,3 nafari hozir ham balkar, ham rus tillarida gaplashmoqda, bu shaharlarning globallashuvi va rus taʼlimining taʼsiri bilan bogʻliq. Bolalar koʻproq rus tilida oʻqitiladi.
Balqor abilardan misol qilib, Bolkarya oʻlkasi va Bolkar anʼanalariga boʻlgan muhabbatni taʼkidlagan Kaysin Qulievni keltirish mumkin.
Mashhur balqorlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Hojimurat Akkaev, ogʻir atletikachi
- Asker Dzappuyev, jihodchilar yetakchisi
- Alim Kuliyev, aktyor, teatr rejissyori
- Azamat Quliev, rassom
- Qaysin Quliev, shoir
- Alixon Shavayev, futbolchi
- Ismoil Musukayev, kurashchi
- Albert Tumenov, professional aralash yakkakurash ustasi
- Xarun Boziyev, professional bokschi
- Balkar va qorachay millatchiligi
- bolgarlar
- Xazarlar
- Urusbiy
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Peter B. Golden. Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia, 2010 — 33-bet.
- ↑ Процесс и этапы формирования карачаево-балкарского этноса и развитие этнической и религиозной идентичности.
- ↑ Sipos, János. Karachay-Balkar folksongs. Budapest: L'Harmattan, 2015 — 41-45-bet.
- ↑ Народы Центрального Кавказа и Дагестана: этнополитические аспекты взаимоотношений (XVI-XVIII вв.), Р.
- ↑ Akiner, Shirin. Islamic Peoples Of The Soviet Union (en). Routledge, 1986 — 227-bet. ISBN 978-1-136-14266-6.
- ↑ 6,0 6,1 Bennigsen, Alexandre. Muslims of the Soviet Empire: A Guide (en). Indiana University Press, 1986 — 203-bet. ISBN 978-0-253-33958-4.
- ↑ N. F. Bugai, ed.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Robert Conquest, The Nation Killers: The Soviet Deportation of Nationalities (London: MacMillan, 1970) (ISBN 0-333-10575-3)
- Alexander Nekrich, The Punished Peoples: The Deportation and Fate of Soviet Minorities at the End of the Second World War (New York: W. W. Norton, 1978) (ISBN 0-393-00068-0)