Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Болқон ярим ороли

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Bolqondan yoʻnaltirildi)
Balkan Peninsula
Болқон ярим ороли

Болқон ярим ороли — Жанубий Европадаги ярим орол. Майдони — 505 минг км². Болқон ярим оролининг материкдаги шартли чегараси Дунай ва Сава дарёларидан ўтади. Кичик Осиё ярим оролдан Мармар денгизи, Босфор ва Дарданел бўғозлари орқали ажралиб туради. Ғарбдан шарққа (45° шаҳрик. бўйлаб) 1260 км, шим.дан жан.га 950 км га чўзилган. Болқон ярим оролини Қора денгиз, Ўрта денгиз, Мармар, Эгей, Иони ва Адриатика денгизлари ўраб туради. Қирғоқлари жуда парчаланган, ярим орол атрофида майда ороллар кўп (Шим. Спорада, Эвбея, Киклад ва бошқалар). Болқон ярим оролининг катта қисми тоғлардан иборат, ғарбий ва жанубий томонларида тоғлар қирғоққа яқинлашиб келган. Шим.шарқий қисмида Старапланина (Болқон) тоғлари ва Добружа платоси жойлашган. Ярим оролнинг шарқий қисмида унча катта бўлмаган пасттекисликлар бор. Ўрта Дунай ва Қуйи Дунай текисликларининг жан. қисми киради. Соҳилида Ўрта денгиз иқлими, марказий ва шим. қисмида мўтадил континентал иқлим, тоғлик қисмида эса баландлик иқлим минтақалари ҳосил бўлган. Июлнинг ўртача температураси шим.да 22—23°, жанубида 25—27°, январники шим.да — Г дан —2° гача ва жан.да 81 Г. Йиллик ёғин ғарбида 1000–1500 мм, Котор қўлтиғи атрофида 5000 мм, шарқий ва жан. қисмида 1000 мм дан кам. Дунайдан бошқа дарёлари унча катта эмас, лекин гидроэнергия ресурсларига бой. Энг йирик дарёлари — Марица, Морава, Струма, Искир, Сава. Болқон ярим оролио. жан. қисмининг ва Адриатика денгизи соҳилининг ўсимликлари Ўрта денгиз ўсимликлари типига киради. Бошқа қисмларидаги ўсимликлар Марказий Европа ўсимликларига ўхшайди. Тоғларнинг ён бағрида кенг баргли ва игна баргли ўрмонлар, юқорисида ўтлоқлар бор. Фойдали қазилмалардан кўмир, темир рудаси, рангли металлар (мис, рух, қўрғошин), симоб, боксит, нефт бор. Болқон ярим оролида Болгария, Албания, Греция, Босния ва Герсеговина, Шимолий Македония, Хорватия, Словения, Руминия, Югославия ва Туркиянинг бир қисми ҳамда Италиянинг шим.шарқидаги кичик бир қисми жойлашган. Болқонларнинг тарихи. Болқон муаммоли супранационал идентификация макони сифатида"Европанинг кукли кеки", Болқонлаштириш, Югославия урушлари, Албания жинояти — Болқон давлатлари ёмон тарихий шон-шарафга эга бўлиб, уни кино ва оммавий ахборот воситалари фаол қўллаб-қувватламоқда. Бу минтақадаги туризмга салбий таъсир қилади ва аслида Болқон сайёҳлар учун жаннатдир. Бу ерда сиз идеал саёҳат учун керак бўлган ҳамма нарсани топишингиз мумкин: мафтункор табиат, турли даврларнинг қизиқ жойлари, ажойиб ошхонаси, энг муҳими — меҳмондўст ва меҳрибон одамлар. Ушбу кириш сўзида биз сизга Болқон ярим ороллари қаерда жойлашганлиги, Болқон мамлакатларида кимлар яшаши ва ҳозир у ердаги ишлар қандай кетаётгани ҳақида маълумот берамиз.

Болқон „Европанинг кукуни“ деб ҳисобланади, бу ерда беш фасл бор — қиш, баҳор, ёз, куз ва уруш. Черчиллнинг енгил қўли билан Болқон „Европанинг юмшоқ қорни“ деб номланади, бу эса ушбу минтақанинг беқарорлиги ва заифлигини кўрсатади. Бир неча асрлар давомида у ерда сиёсий инқирозлар ва миллатлараро тўқнашувлар мунтазам равишда рўй берган, шундан кейин қонли урушлар бошланган. Болқоннинг марказида — Босния пойтахти Сараевода — Биринчи Жаҳон уруши Франс Фердинандга Гаврила Принсипнинг ҳалокатли отиши билан бошланди.

„Болқонлаштириш“ атамаси минтақа тарихи билан боғлиқ — бу Усмонли империясининг ярим оролдаги ҳудуди ўзаро урушган ҳолда алоҳида давлатларга бўлинишни бошлаганда пайдо бўлган. Тўқсонинчи йилларда, Югославия бўлиниб кетганида, бу атама маиший номга айланди — энди бу ҳар қандай парчаланиш ва демаркацияни билдиради.

Чексиз можаролар ҳақидаги афсона „ашаддий миллатчилар“ яшайдиган ушбу мамлакатлар бўйлаб саёҳат қилиш „хавфи“ ҳақидаги стереотипик ғояни келтириб чиқарди, аммо энди Болқонда ҳамма нарса тинч.

Дам олиш кунлари Белград маркази

Болқон яримороли нима ва улар қаэрда жойлашган? „Балканлар“ номининг келиб чиқишининг ўзи минтақа тарихи каби чалкаш ва зиддиятли. Кўп сонли афсоналар „Болқон“ сўзининг лотин, келт, славян, туркий ва форсча илдизларига тааллуқлидир. Версиялардан бири бу номнинг туркчадаги „бал“ (асал) ва „кан“ (қон) сўзларидан келиб чиқиши. Масалан, ушбу версия Анжелина Жолининг сербиялик аскар ва босниялик қизнинг ҳарбий можаро фонида севгиси ҳақида ҳикоя қилувчи „Қон ва асал мамлакатида“ филмига шундай ном берди.

„Балкан“ сўзи ҳақиқатан ҳам туркий келиб чиқишга эга, аммо „ўрмон билан қопланган тоғлар“ деган маънони англатади. Ушбу этимология туфайли ярим оролдан узоқ бўлган баъзи ҳудудлар ҳам шу каби номларга эга. Масалан, Туркманистондаги Болқон вилояти, унинг маркази Балканобод шаҳрида жойлашган бўлиб, Катта Балхон тоғ тизмаси номи билан аталган. Ҳатто ХВИИ асрда Москвада ҳам „ўрмон ва баланд тог 'орасидаги водий“ бўлган Болқон ҳудуди бўлган.

Болгария ва Сербиядаги Старапланина тог 'тизмаси ХИВ асрдан бошлаб Болқон тоғлари деб аталади. ХИХ асрда Иберия ва Апеннин ярим оролларига ўхшаб, Болқон ярим ороли ушбу тоғлар номи билан аталган. Ушбу яриморолни бир минтақага ва унинг шимолий чегарасига бирлаштиришнинг қонунийлиги кўп йиллар давомида баҳс мавзуси бўлиб келган.

Бир марта, Болқонда интеграция ва парчаланиш курсининг биринчи дарсида бир профессор бизга хариталарни узатди ва Болқон чегарасини чизишни илтимос қилди. Биз 25 га яқин талаба эдик ва фақат бир нечта одам шу каби чегараларни чизишди.

Шимолий чегаранинг энг кенг талқини таниқли австриялик дипломат Клеменс фон Меттерничга тегишли бўлиб, у бир пайтлар Болқонларнинг Венадаги жануби-шарққа олиб борадиган Реннвег кўчасидан бошланишини айтган.

Географик жиҳатдан Дунай ва Сава дарёлари ва уларнинг ирмоқлари ярим оролнинг шимолий чегараси ҳисобланади. Бундай ҳолда, минтақа ҳатто баъзи Италия ва Руминия ҳудудларини ҳам ўз ичига олади. Бошқа нуқтаи назардан, Болқон ярим оролининг географик маънода ажратилиши асоссиздир ва Болқон ярим ороллари фақат тарихий ёки сиёсий категория бўлиши мумкин. Болқонларнинг тарихий чегараси Европада Усмонли ҳукмронлигининг чегараларидир. Ушбу ёндашув Словения ва Хорватияни минтақадан чиқариб ташлайди, улар сиёсий маънода собиқ Югославия таркибига киради. Болқонларга уларнинг чегараларини турли хил талқин қилишлари ўртасидаги номувофиқлик, шунингдек, мамлакатларнинг „Болқон“ деб ҳисобланишини жуда истамасликлари ва бу эпитетни бир-бирига ташлаши билан ажралиб туради. Болқонларга нисбатан салбий образ ва стереотиплар туфайли „Жануби-Шарқий Европа“ нейтрал атамаси ушбу минтақага нисбатан тобора кўпроқ қўлланилмоқда.

Болқонда ким ким? Болқон ярим шарлари этник жиҳатдан ранг-баранг мозаикани эслатади. Бўронли этногенез ва доимий делимитация туфайли этник гуруҳлар сони миқёсдан ташқарида. Шу билан бирга, давлат, тил ва диний чегаралар ўртасидаги номувофиқлик миллатлараро тўқнашув учун замин яратмоқда.

Минтақадаги мамлакатларнинг аксарият қисмида жанубий славянлар яшайди. Жануби-шарқий гуруҳга болгарлар ва македонияликлар киради, уларнинг иккаласи ҳам асосан православлардир. Болгарлар македон тилини болгар шеваси деб билишади. Жануби-ғарбий гуруҳда миллатлараро муносабатлар янада мураккаблашади. Хорватлар католиклик, серблар ва черногорияликлар — православлик, боснияликлар — ислом динини қабул қиладилар. Улар бир-бирини тушунишга имкон берадиган тилларда гаплашадилар, аммо лингвистик ўз тақдирини аниқлаш учун кураш жиддий кечмоқда. Грамматик ва фонетик нуанслардан ташқари, серб ва хорват ўртасидаги фарқ қарз олиш масаласида ҳам боғлиқ. Хорват тилида лингвистик пуризм сиёсати туфайли славян илдизлари ҳукмронлик қилмоқда. Тилнинг „Балканизацияси“ фақат Сербо-Хорватнинг парчаланиши билан чекланмаган. Расмий мақом кўпроқ ориэнтализм билан ажралиб турадиган босния тилига берилган. Черногория мустақилликка эришгандан сўнг, Черногория тилини кодлаштириш жараёни бошланди ва алифбога янги ҳарфлар қўшилди.

Босния ва Герцеговинада қийин вазият вужудга келди, чунки у ерда хорватлар, серблар ва боснияликлар тахминан тенг сонда яшайдилар. Шу сабабли, Босния ва Герсеговинада мураккаб сиёсий тузилма мавжуд — унинг таркибида учта президент, ҳар бир гуруҳдан биттадан, турли миллат вакилларининг парламентдаги тенг вакили ва ҳар бир вазирнинг иккита ўринбосари бор. Шу билан бирга, Босния ва Герцеговинанинг ҳудудларига тарихий бўлиниш замонавий маъмурий бўлинишга тўғри келмайди. Муаммо шунингдек, атамалар билан боғлиқ бўлиб, боснияликлар ҳаммаси Босния аҳолиси, боснияликлар эса мусулмон славянлар. Босния ташқарисидаги баъзи исломлаштирилган славянлар, масалан, Сербиянинг жануби-ғарбий қисмида жойлашган Сандзакда ҳам ўзларини „боснаклар“ этноними деб аташади.

Исломни қабул қилиш славянлар ва бошқа мамлакатларда — Болгария ва Грециядаги помаклар, Македонияда машъалалар, Косовода Горанияликлар орасида янги этник гуруҳларнинг шаклланишига олиб келди. Мусулмон славянларидан ташқари, аксарият жанубий славян мамлакатларида славян бўлмаган озчиликлар мавжуд: италияликлар, немислар, лўлилар, венгерлар ва келиб чиқиши руминияликлар.

Болқондаги славян бўлмаган мамлакатлар — Греция ва Албания. Юнон ва албан тиллари Палео-Балкан тилларига тегишли бўлиб, уларнинг маърузачилари Рим истилосидан олдин ҳам Болқонда яшаганлар. Улар ўртасида ирсий муносабатлар мавжуд эмас, аммо субтетник гуруҳ мавжуд — арбанитлар, улар албан тилининг шевасида гаплашадилар, лекин кўпинча ўзларини юнон деб ҳисоблашади. Албан тили ҳинд-эвропага тегишли, аммо бошқа тирик тиллар билан алоқаси йўқ. Албан тили йўқ бўлиб кетган иллюрия тиллари билан боғланган ва албанларнинг ўзлари ўзларини иллйрияликларнинг авлодлари деб билишади. Бироқ, замонавий тадқиқотлар ҳам албанларнинг этногенези ҳақидаги саволга тўлиқ жавоб бера олмайди. Албанлар икки гуруҳга бўлинади: шимолий (геги) ва жанубий (меланколия). Исломдан ташқари, баъзи бир геглар католикликни, изтироб эса православликни қабул қиладилар. Албанларнинг ўзлари ўз мамлакатларини Шкиперй деб аташади ва уларнинг тили шкип.

Косово албанлари Косовода кўпчиликни ташкил қилади, бу эса Сербиядан мустақиллик эълон қилинди. Албанлар Греция, Македония ва Черногорияда ҳам яшайдилар. „Этник Албания“ нинг ирредентистик ғояси (Шқипëриа Этнике) уларнинг бир давлатда бирлашиши ғоясига асосланади. Шу каби ғоялар этник ва давлат чегараларининг мос келмаслиги сабабли Болқоннинг аксарият бошқа давлатларида учрайди.

Болқон ярим оролидаги вазият Болқонда миллатлараро тўқнашувлар ва сиёсий инқирозлар кўпинча чалкаш этник таркиби ва ирредентистик ғояларни тарғиб қилишлари сабабли пайдо бўлган. Ёмон тарихий шуҳрат ҳозирги кунга қадар Болқонларнинг „хавфли“ минтақа сифатида қабул қилинишига олиб келди.

Ўн беш йилдан ортиқ вақт мобайнида минтақада ҳеч қандай ҳарбий ҳаракатлар бўлмаган, аммо баъзи сиёсатчилар ўзларининг мақсадлари учун миллий ҳиссиётларни сафарбар қилиш ҳаракатларидан воз кечишмайди. Кўпгина аҳоли муҳокамаларда қўшнилари ҳақида салбий гапиришлари мумкин. Шахсий муносабатлар даражасида турли хил этник гуруҳларнинг вакиллари бир-бирларига меҳр билан муносабатда бўлиб, миллатлараро никоҳлар сонини ҳисоблашади. Болқонларнинг афсонавий қиёфаси уларни ашаддий миллатчилар, дадил ва жангари сифатида тасвирлайди. Амалда, Болқонда саёҳат қилишда сиз доимо ёрдам беришга тайёр бўлган меҳрибон ва меҳмондўст одамларни учратасиз.

Сайёҳлик имиджи бўйича Албания энг ёмон. Жангари миллатчилик афсонаси қашшоқлик, вайронагарчилик ва албан мафияси ҳақидаги стереотиплар билан аралашган. Амалда, Албания саёҳатчиларни ажойиб табиати ва қирғоқ бўйи, ноёб диққатга сазовор жойлари, қадимий шаҳарлари билан хурсанд қилади. Албаниянинг салбий қиёфаси Косовога ҳам таъсир қилади. Ушбу қисман тан олинган давлат Ўрта аср монастирлари ва миллий боғлари туфайли нафақат сайёҳлик саноатини ривожлантирмоқда. Косовони зиёрат қилиш учун руслар кўп марталик Шенген визасига муҳтож; бюрократик муаммоларга дуч келмаслик учун Сербиядан кириш ва чиқиш керак.

Болгария ғорида Бачо Киро

Милоддан аввалги тахминан 34 минг. э. Неандерталларнинг ўрнини замонавий одамлар эгаллайди (Ҳомо Сапиэнс). Уларнинг энг қадимги қолдиқлари Руминияда топилган.

Болқон неолит \у200б\у200бдаври Неолит \у200б\у200бдаврида Болқон Европанинг энг муҳим маданий марказига айланди, бу ердан замонавий Нидерландия ҳудудида ҳам технологиялар тарқалди (чизиқли лента керамика маданияти).

Милоддан аввалги 4000 йил атрофида э. ҳинд-эвропаликларнинг биринчи тўлқини (Cернавода маданияти) Украина даштлари ҳудудидан Болқонга кириб боради.

Болқон ярим оролидаги бронза даври Бронза даврида, Болқоннинг жанубий учида, Дориан босқини билан якунланган Микена цивилизацияси шаклланди.

Антик даврда Болқон Милоддан аввалги ИВ асрда. э. Македония гегемонияси даври келди.

Кейин, бизнинг давримизнинг бошига келиб, Болқон Рим империясининг бир қисми бўлиб, унинг энг муҳим марказлари жойлашган, масалан, Император Диоклетиан қароргоҳи жойлашган Солин ва Иккинчи Рим ролини ўз зиммасига олган Константинопол.

Ўрта асрларда Болқон ярим ороллари Халқларнинг буюк кўчиши даврида Болқон 7-9 асрларда Византиянинг сиёсий таъсир доирасидаги Болқон ВИИИ аср бошларида Константинопол томонидан бошқариладиган ҳудудлар

ВИИ асрда расмий равишда Болқонларга эгалик қилган Константинопол императорлари амалда уларнинг муҳим ҳудудлари устидан назоратни йўқотдилар.

Славянлар туб аҳоли билан аралашиб, ярим оролнинг кўп қисмида жойлашдилар. Император Ҳераклий И (610-641) славянларнинг Болқонга кенгайишига қарши бўлмаган, бундан ташқари у Авар хоқонлигига қарши курашда славянлар унинг иттифоқчилари бўлишига умид қилган. У хорватлар Паннонияда ва Далматия соҳилидаги эрларда, серблар ярим оролнинг ички қисмида жойлашишига рухсат берди. Славянларнинг яна бир интермембиcал ассоциацияси, эҳтимол империянинг федерациялари сифатида, Моэсияга жойлашди.

Биринчи Болгария қироллиги

ВИИ асрнинг ўрталарида Хон Аспарухнинг туркий қабилалари — болгарлар (прото-болгарлар) Шимолий Қора денгиз соҳилидан хазарлар ҳайдаб Добруджага келишган. 680 йилда Византияга қарши урушда славян қабилалари унинг иттифоқчилари сифатида қатнашдилар. Уларнинг ёрдами Аспарухга шарқда хазарларга қарши муваффақиятли курашишга ва жанубда Византияга қарши муваффақиятли курашишда ёрдам берди. Қўшниларнинг заифлиги — Византия ва Авар хоқонлиги — Дунай ва Стара Планина тог 'тизмалари орасидаги масофани Искар дарёсигача ва пойтахт Плискадаги Аспаруҳ давлатининг шаклланишига ҳисса қўшди.

ВИИИ асрдаги қатор ички инқирозлардан сўнг Хон Крум (803-814) ҳукмронлиги остида бўлган Болгария давлати ўз чегараларини кенгайтирди. Аварлар бу вақтда Буюк Франкснинг мағлубиятидан сўнг мағлубиятга учраган. Бундан фойдаланган Крум, унинг ёнидан уларни пичоқлади. Шундай қилиб, франклар ва болгарларнинг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари билан Авар Каганати мағлубиятга учради ва унинг ҳудуди ғолиблар ўртасида тақсимланди. Франклар ва болгарлар ўртасидаги чегара Ўрта Дунай бўйлаб ўтарди. Кейин Крум Византия билан уруш бошлади. 811 йилда император Никефор И Болгария давлатини йўқ қилишни мақсад қилиб қўйди ва унга эришишга яқин эди. Муваффақиятли қамалдан сўнг, Болгария пойтахти қўлга киритилди ва йўқ қилинди, гарнизон ўлдирилди. Крум босқинчи билан курашиш учун бутун Болгария аҳолисини кўтарган ва Никифор И чекинишга мажбур бўлган. Орқага чекиниш пайтида деярли бутун Византия армияси ҳалок бўлди. Императорнинг ўзи ўлдирилди. 814 йилда Крум армияси аллақачон Константинопол деворларида эди. Крумнинг тўсатдан ўлими 815 йилда Лео Вга болгарларни ўттиз йил давомида тинчлик шартномасини тузишга мажбур қилишида ёрдам берди.

ХИ-ХИИ асрларда Византия ҳукмронлиги остидаги Болқон давлатлари ХИИИ-ХИВ асрларда Болқон ярим ороллари Болгария давлатининг тикланиши

1185 йилги қўзғолон Болгария мустақиллигини тиклади. Унинг раҳбарлари ака-ука Пётр ИВ ва Иван Асен И — Иккинчи Болгария қироллигининг ҳамраиси. Болгарияни 1197 йилдан 1207 йилгача тахтда ўтирган Калоян, 1199 йилда император ҳокимиятининг заифлашиши ва кўплаб исёнлардан фойдаланиб, Византия билан урушни қайта бошлади. Болгарлар томонида Половци аслида уруш олиб борди. Византия Болгариянинг қулаши билан муросага келишга мажбур бўлди ва 1202 йилда император Алексей ИИИ Болгариянинг мустақиллигини тан олди. Қисқа вақт ичида Болгария яна Болқон ярим оролидаги энг кучли давлатга айланди. 1204 йил ноябрда Папа Иннокент ИИИ Калоянни шоҳ деб тан олди ва Болгария Патриархати яна Константинополдан мустақил бўлди.

Лотин империяси ва унинг атрофидаги ҳудудлар.

1204 йилда салибчилар Византияни эгаллаб олиб, харобалари устида Лотин империясини яратдилар. Улар ўзларини Византиянинг меросхўрлари ва шунга мос равишда унга бўйсунадиган барча ҳудудлар деб ҳисобладилар. Шунинг учун улар Калоян томонидан биринчи Лотин императори Болдуинга таклиф қилинган иттифоқни рад этишди. Кейин Калоян юнонларнинг лотинларга қарши қўзғолонининг ташаббускори сифатида ҳаракат қилди. 1205 йилда Юнонистон қўзғолони бутун Фракияни қамраб олди. Лотинлар даҳшатли мағлубиятга учради, императорнинг ўзи Калоян томонидан асирга олинган ва қатл этилган. Тирик қолган салибчилар Папа Калоянни насронийликнинг душмани деб эълон қилади ва унга қарши янги салиб юришини эълон қилади деган умид билан Европага қочиб кетишди. Аммо Калояннинг қудрати шунчалик катта эдики, папа унга хат юборди, унда Ғарбдан салибчилар томонидан янги ҳужум бошланиши тўғрисида огоҳлантирди ва тинчлик ўрнатишни маслаҳат берди.

1206 йилда рицарлар яна мағлуб бўлдилар. Шу билан бирга, Калоян Фракияни вайрон қилди ва юнонларни Дунайга кўчирди — у ўзини Роман деб атади ва болгарларнинг императори Василий ИИ томонидан болгарларни қирғин қилгани учун қасос олаётганини айтди. Шу билан бирга, болгарлар хоҳласалар ҳам, хоҳламасалар ҳам, Никенеия императори Теодор Ласкарисни салибчиларнинг мағлубиятидан қутқаришди — келажакдаги Юнонистон давлатчилигининг маркази.

Иккинчи Болгария Шоҳлигининг апоги ва таназзули

ХИХ асрда Болқон ярим ороллари ХИХ асрда Болқон Россия-Туркия урушлари майдонига айланди, натижада мустақил Юнонистон (), Руминия (), Сербия () давлатлари ташкил топди.

ХХ асрда Болқон Болқон урушлари 1912-1913 1908 йилда Австрия-Венгрия Босния ва Герцеговинани қўшиб олди. Бу Босния инқирозини келтириб чиқарди, бу эса катта Европа урушига айланиш хавфини туғдирди.

1-Болқон урушигача Болқон

1-Болқон урушидан кейин Болқон

1912 йил баҳорида Россиянинг фаол дипломатик иштирокида Болгария, Сербия, Греция ва Черногория ўртасида бир қатор икки томонлама ҳарбий-сиёсий шартномалар тузилди — Болқон Иттифоқи деб номланган Болгария ва Сербия этакчи рол ўйнади. Ушбу иттифоқдан Австрия-Венгрия билан тўқнашувда фойдаланишни назарда тутган Россия, унда ҳакамлик ролини ўз зиммасига олди. Иттифоққа аъзо давлатлар сифатида биз Болқонни Усмонийлар ҳукмронлигидан озод қилиш ва шу билан чегараларини кенгайтириш мақсадини кўзладик. Шу билан бирга, ўз давлатларини Усмонли империясининг Болқон мулклари ҳисобига кенгайтириш мақсадида иттифоқ аъзолари қисман ўша ҳудудларга даъво қилишди. Болгария ва Греция — Фракияга; Греция, Сербия ва Болгария — Македонияга; Черногория ва Сербия — Адриатик портларига. Болгарлар Салоники ва Ғарбий Фракияни, серблар Адриатик денгизига Албания ҳисобидан қўшиб, Эгей денгизига киришга интилдилар.

1912 йил октябрда Болқон Иттифоқи мамлакатлари, Россиянинг интилишларига зид равишда, Туркияга қарши уруш бошладилар. Унинг эпизодларидан бири Туркияга қарши Албания қўзғолони эди, натижада Албаниянинг мустақиллиги эълон қилинди. Уруш 1913 йил 30 майда Лондонда тинчлик шартномаси имзоланиши билан якунланди. Усмонлиларнинг Европада борлиги амалда бекор қилинди, аммо иттифоққа аъзо давлатлар томонидан Туркиядан босиб олинган ҳудудларни тақсимлаш ўзлари, чет эл воситачилигисиз амалга оширилиши керак эди. Буюк давлатларнинг қўллаб-қувватлаши билан Албания давлати фақат улар учун белгиланган чегаралар доирасида яратилди.

Македония Греция, Сербия ва Болгария ўртасида бўлиниб кетди. Болгария Эгей денгизига чиқиш ҳуқуқини олди, аммо Сербия Адриатик денгизига чиқа олмади. Македониянинг бўлиниш чегараси зиддиятли бўлиб қолди. Болқон Иттифоқидаги иштирокчиларнинг ҳеч бири бўлиб ўтган бўлимдан тўлиқ қониқмади. Болқонда яна бир давлат — Албаниянинг пайдо бўлишининг ўзи Болгария, Сербия, Греция ёки Черногорияга тўғри келмади.

Германия ва Австрия-Венгрия дипломатлари Сербия қиролини денгизга чиқиш учун Греция ва Болгария билан урушишга ундашди ва Болгария қироли Македонияни қўшиб олишга мажбур бўлди. Шу билан бирга, Болгария ҳукумати Сербия-Болгария иттифоқ шартномасининг 1912 йилдаги барча қоидаларига қатъий риоя қилишни талаб қилди, ундан бутун Болқон Иттифоқи бошланди, Сербия эса Германия ва Австрия дипломатлари билан келишиб, янги урушга тайёрлана бошлади. Болгариянинг мустаҳкамланишидан норози бўлган Греция, Лондон шартномаси имзоланганидан кейинги иккинчи куни Сербия билан Болгарияга қарши шартнома тузди. Йўқотилган ҳудудларни қайтаришни истаган Ёш туркларнинг реваншизми вазиятни янада оғирлаштирди. Россия бу масалани тинч йўл билан ҳал қилишга чақирди, янги чегаралар ўрнатиладиган конференция чақиришни таклиф қилди.

Болқон Иттифоқи 1913 йил 29-июн куни Болгария қўшинлари, уруш эълон қилмасдан, Македония чегарасидаги ўз секторларида ҳужумга ўтганда қулаб тушди. Ушбу уруш бошида Сербияда махсус уруш режалари бўлмаган, Болгарияда бундай режалар бўлган. Уруш бошланганидан кейин Сербия ва Греция ҳукуматлари Болгария қўшинларини тийиб, дипломатияга таянишга қарор қилдилар — Болгарияни иттифоқчилик шартномаларини бузганликда айблаш ва шу билан уни изоляция қилиш.

2-Болқон урушидан кейин Болқон

29 июлда Болгария ҳукумати вазиятнинг умидсизлигини тушуниб, сулҳ шартномасини имзолади ва 10 августда тинчлик шартномасини имзолади. Урушда мағлуб бўлган Болгария Биринчи Болқон уруши пайтида қўлга киритилган деярли барча ҳудудларни (шунингдек, Жанубий Добруджани) йўқотди, гарчи у Эгей денгизига киришни сақлаб қолди. Сербия ва Греция ўз ҳудудларини кенгайтирдилар, аммо Сербия денгизга чиқиш имкониятисиз қолди.

Туркия Бухарест тинчлик шартномасини имзолашда қатнашмади. 29 сентябрда Истанбулда Болгария ва Усмонли империяси ўртасида хусусий равишда шартнома имзоланди, бу Болгария-Туркия чегарасини ва улар ўртасида тинчликни ўрнатди. Туркия Шарқий Фракиянинг бир қисмини қайтариб олди.

Биринчи жаҳон уруши 1914-1918 йиллар Урушлараро давр 1918-1940 йиллар Шу билан бирга, миллий озодлик кураши шовинист миллатчиликка айланади, фашистпараст кучлар пайдо бўлади: хорватиялик Усташ Павелиc, Руминия темир гвардияси. 1935 йилда Болгарияда Цар Бориснинг „монарх-фашистик диктатураси“ ўрнатилди. Буларнинг барчаси Болқонни Иккинчи Жаҳон урушидаги Учинчи Рейхнинг иттифоқчисига айлантиради. Германияни қўллаб-қувватловчи мустақил Хорватия давлати тузилди, Албания фашистик Италиянинг протекторатига айланди.

Иккинчи жаҳон уруши 1940-1945 йиллар Ва шу вақтнинг ўзида 1940-41 йилларда. Юнонистон антиташист коалиция давлатларининг Ахис мамлакатлари устидан биринчи ғалабасини қўлга киритди ва Югославия ва Грециядаги қаршилик ҳаракати Европадаги энг қудратли кучлардан бирига айланди.

Рунет-да севимлилар

Валентин Михайлов

Валентин Тодоров Михайлов — Болгария Фанлар академиясининг география бўлимининг тадқиқотчиси, география фанлари номзоди.

"Алоҳида халқларнинг умумий маданий ва тарихий хусусиятлари, уларнинг географик яқинлиги ва айниқса маълум бир ҳудудда биргаликда яшаш одатда миллатлараро ўхшашликни шакллантириш ва минтақавий интеграцияни ривожлантириш учун зарур шартлар ҳисобланади. Ушбу назарий постулатларни ҳисобга олган ҳолда, ушбу мақоланинг асосий мақсади — бу иккиланган Болқон шахсиятининг моҳияти ва асосий фазовий хусусиятларини аниқлашдир. "

Кириш

Айрим халқларнинг умумий маданий ва тарихий хусусиятлари, уларнинг географик яқинлиги ва айниқса маълум бир ҳудудда биргаликда яшаш одатда шаклланишнинг зарур шарти ҳисобланади миллатлараро ўхшашликлар ва минтақавий интеграцияни ривожлантириш. Ушбу назарий постулатларни ҳисобга олган ҳолда, ушбу мақоланинг асосий мақсади амбивалентнинг моҳияти ва асосий фазовий хусусиятларини аниқлашдир болқоннинг ўзига хослиги. Бу ерда биз идентификацияни инсон индивидуаллиги ёки гуруҳларининг субъэктив ва объэктив хусусиятлари (ижтимоий, сиёсий, этник, цивилизацион, ҳудудий ва бошқалар) нинг ўзига хослигини, ўзига хослигини, ўзига хослигини, шунингдек, бошқа шахслар ёки гуруҳлардан фарқларини белгилайдиган мажмуи деб тушунамиз.

Болқон маданияти, тарихи ва географиясига оид кўплаб нашрларга қарамасдан, Болқон олимлари қуйидаги асосий саволни ўртага ташладилар: у мавжудми? Европанинг ушбу периферик (бугунги) қисмида ягона миллатпарвар кимлиги? Бу саволга жавоб излаш учун биз қуйидагиларни илгари сурдик гипотеза: Болқон — бу минтақа, унинг аҳолиси умумий ўзига хослик мавжуд — миллатлараро ва динлараро. Бироқ, бу ўзига хослик жуда обрўли ва керакли эмас, геосиёсий ва институционал бирлашишнинг ҳақиқий ва узоқ муддатли омилига айланиш. Бунинг сабаби мажбурлаш бир-бирининг устига бир нечта идентификатор белгилари, агар улар ўртасида қатъий чегаралар бўлмаса: Болқон, Марказий Европа, Қора денгиз ва Ўрта эр денгизи минтақалари, Ислом дунёси ва бошқалар.

Хато билан номланган ярим орол: Болқоннинг физик-географик хусусиятлари

Болқон маданий ўзига хослиги ҳақида гапирганда, Болқон ярим оролининг жисмоний ва географик хусусиятларига тўхталиб бўлмайди. Бу Европанинг ушбу қисмидаги халқларнинг маданияти ва менталитети, уларнинг тарихий тақдирлари турли хил табиий муҳит билан чамбарчас боғлиқлиги билан боғлиқ. Ландшафтларнинг хилма-хиллиги акс эттирилади ва асрлар давомида этник, лингвистик, конфессионал, фолклор хилма-хиллигини сақлашга ёрдам беради.

Ярим орол Болгария ва шарқий Сербияда ярим оролнинг шарқий қисмида параллел равишда 530 км га чўзилган Болқон тоғлари номини олди. „Балкан“ сўзининг ўзи туркий келиб чиқиши ва „яшил ўрмон тоғлари“ деган маънони англатади. Ушбу ном ХИХ асрнинг бошларида илмий фойдаланишга кирди. Кейин Жоҳанн Аугуст Зеуне(Жоҳанн Аугуст Зеуне, 1778-1853) Болқонни мустақил Европа ярим ороли деб таърифлади. Қадим замонлардан бу тоғлар Хемус, Стара Планина,КатенаМундиёки КатенаделМундо, бу дунёнинг марказини англатади [ЦвсчИ2000 йил: ўн тўрт]. Улар Юнонистон, Фракия ва Македониянинг шимолий чегаралари сифатида хизмат қилишган. Юнонлар уларни маданиятли дунё чегарасида кўришган. И. А. Зайн, шунингдек, Болқон тоғлари Қора денгиз соҳилидан ғарбга қараб Алп тоғларига қадар узайиб боришига амин эди.

Кейинчалик, ушбу баёнотнинг нотўғри эканлиги исботланди, аммо ХИХ асрнинг охиридан бошлабХХ асрда Европада Усмонли империяси харобаларида пайдо бўлган янги геосиёсий ва гео-маданий минтақани аниқлаш учун „Болқон“ тушунчаси тобора кўпроқ қўлланилмоқда. Биёклиматик ва морфологик шароитларнинг хилма-хиллигидан қатъи назар, яриморолнинг энг муҳим физик-географик хусусиятларидан бири бир неча тог 'тизимлари: Стара Планина, Рила-Родоп массиви, Диник тоғли жойлар, Пиндус, Пелопоннес тоғлари. Болқонларнинг тоғли характери космосни англашда ва ҳосил бўлган географик тасвирларда аниқ намоён бўлади. Эҳтимол, В. Папакоста тўғри айтган бўлиши мумкин: Болқонларнинг номи "географик ҳақиқатга мос келади — бу шундай энг тоғли Европадаги ярим орол "[Тодорова 2008: 71].

Жисмоний ва географик нуқтаи назардан, Болқон ярим ороли тахминан 505 минг км. Бу Европанинг 4,96 фоизини ёки эр юзининг 0,33 фоизини ташкил этади. Уч томондан — жануби-ғарбдан, шарқдан ва жанубдан — унинг аниқ чегаралари Адриатик, Иониан, Эгей, Мармара ва Қора денгизлар билан белгиланади. Энг муаммоли масала Ғарбда ва шимолда Болқон ярим оролининг чегараларини чизиш билан боғлиқ — ва бу ерда мунозаралар геомаданий ва геосиёсий характерга эга. „Шимолда Болқон ярим ороли материк билан шунчалик бирлашдики, бу ерда ҳар хил муаллифлар томонидан таклиф қилинган ҳар қандай чегара чизиғи катта конвенсия билан ажралиб туради.“[Wитуч 1998: 136]. Шуни таъкидлаш керакки, бир қатор Хорватия географлари одатда Болқон ярим оролининг мавжудлигини инкор этадилар. Бу жуда индикатив, шу жумладан Хорватия миллий ўзига хослигини ва унинг моҳиятини тушуниш учун топофобия Болқон номига нисбатан, Мирела Слукан Алтичнинг фикри. Хорватиянинг Болқонга қўшилишини инкор этиб, у фақат Греция, шунингдек, Албания ва Македониянинг айрим қисмлари аниқ яриморол мавқеига эга деб даъво қилмоқда. "Болқон ярим оролини ажратиб олиш учун географик асослар мавжуд эмас; Болқон ярим ороллари фақат геосиёсий тоифадир. Тарихчи-географ В. Рогич ишонган: агар Европанинг бу қисмида бирон бир ярим орол бўлса, у ҳолда уни юнон-албан деб аташ керак. Ушбу исм, эҳтимол, энг муҳими, жисмоний ва географик ҳақиқатни англатади "Слукан Олтиć 2011: 405.

Зиддиятли шимолий чегаранинг ўзига келсак, бир нечта қарашлар мавжуд. Энг машҳури — Ёван Цвич концепциясидир (Зован Цвиижи, 1865-1927). Сербиялик географнинг фикрига кўра, ярим оролнинг шимолий чегараси Сава ва Дунай дарёлари бўйлаб, Марказий Дунай (Паннониан) пасттекислиги чегарасида ўрнатилиши керак. Марказий Европа билан қуруқлик чегараси 1600 км дан ортиқ. Ғарбда, Триэсте кўрфазидан бошланади, Белграддаги Соčа (Исонзо), Идрица, Сора ва Сава дарёлари водийларидан ўтиб, иккинчисининг оғзига боради. Сербия пойтахтидан ярим оролнинг шимолий чегараси Туна бўйлаб Шарққа қараб Қора денгизгача боради [Карастоянов 2002: 32]. Ушбу чегаралар ичида Шимолий-Шарқий Италиянинг кичик бир қисми ҳам Болқон ярим оролига киритилган (қаранг). анжир. 1).

1-расм Болқон физик-географик, гео-маданий ва геосиёсий минтақа сифатида (Муаллиф: В. Михайлов, Ю. Крумова)

Балканизация иблиси: Болқонларнинг геосиёсий ўзига хослиги

19 — ХХ аср бошларида яриморолдаги инқилобий ўзгаришлардан сўнг, Болқон ғояси ўзига хос хусусият сифатида геосиёсий макон / минтақа. Британниcа энциклопедиясида Балканлар фақат сиёсий жиҳатдан белгиланади: Болқон ёки Болқон ярим ороли Албания, Босния ва Герцеговина, Болгария, Хорватия, Греция, Македония, Молдова, Руминия, Словения ва Югославия (Сербия ва Черногория) ҳудудларини қамраб олади. Шу билан бирга, „Туркиянинг Европа қисми жисмоний ва географик нуқтаи назардан Болқонга тегишли, аммо сиёсий жиҳатдан эмас — Болқон бўлмаган давлат таркибида“ деб тушунтирилади.[Балканлар 1995: 833].

Болқон минтақаси буюк давлатлар манфаатлари тўқнашуви сифатида на ички бир хилликка, на геосиёсий мустақилликка эга. Болқонларнинг ўзига хос геосиёсий макон сифатида концепцияси (тегишли ўзига хослик билан) ёзилган ташқи геостратегиклар ва тадқиқотчилар. Ушбу маъруза Э. Саиднинг машҳур шарқшунослик тушунчасига мос келади. Синдром шарқшунослик Болқон контекстига нисбатан фикрлаш М. Тодорова балканизм[Тодорова 2008]. Ушбу ёндашув бир қатор ишларда батафсил муҳокама қилинган.[Голдсwортҳ 1998 йил; Диэтер 2000; Игов 2002;Жезерник 2004; Тодорова 2008 йил; Авреиски 2008].

Бундан ташқари, Болқон элитасининг умумий геостратегик манфаатларини амалга оширишга қаратилган бир нечта лойиҳаларини эслатиб ўтмаслик мумкин эмас. Бу қисқа муддатли Болқон Иттифоқи (1912-1913), Болқон Антанта (1934-1941), Жанубий Славян Федерацияси, Болқон Федерацияси, Болқон Конфедерацияси (ХХ аср ўрталаридан) ғоялари каби геосиёсий қурилишлар. Буларнинг барчаси Пан-Болқонни „ичкаридан“ бирлаштириш ташаббуслари, гарчи баъзи ҳолларда бошқа Европа давлатлари иштирокида. Улардан баъзилари қисман амалга оширилди, бошқалари сиёсий музокаралар даражасида ёки фақат қоғозда қолди.

Келинг, концепция ҳақида тўхталамиз балканизация. У ўзини танитди ва сиёсий географияда, халқаро алоқаларда ва дипломатияда кенг қўлланади. Балканизация „катта сиёсий бирликнинг парчаланиши ва улар орасида зиддиятлар мавжуд бўлган кичик давлатларнинг шаклланиши“ жараёни сифатида таърифланади.[Луғат … 2009: 41]. Халқаро муносабатларнинг нисбатан барқарор архитектураси билан ажралиб турадиган Совуқ Урушдан сўнг, Югославиянинг парчаланиши пайтида „Балканизация жуни“ яна Европада пайдо бўлди. Географик жиҳатдан СФРЙ Болқон ярим оролининг ҳам, Марказий Европанинг ҳам бир қисмини қамраб олган. Жаҳон геосиёсий адабиётида собиқ Югославия ҳудудидаги фуқаролар урушлари Болқон урушлари деб номланади, гарчи Болқоннинг қолган қисмида қуролли тўқнашувлар бўлмаган. Бундан ташқари, масалан, Вуковар — Югославиядаги урушлардан энг кўп зарар кўрган шаҳарлардан бири — Марказий Европада физик-географик ва маданий-тарихий нуқтаи назардан жойлашган. Бироқ, 90-йилларда Ғарбда Марказий Европа қиёфаси цивилизация ва бағрикенгликни, коммунизмнинг бегуноҳ қурбонини рамзий қилди. Шу сабабли, Марказий Европа ўзининг салбий қиёфаси билан Болқонлардан фарқли ўлароқ, бундай воқеаларнинг аренаси бўлиши мумкинлигини тан олишнинг иложи йўқ эди.

Болқон геосиёсий минтақасининг таркиби кўп маротаба ўзгарган ва ҳали аниқ таърифини олмаган. Усмонли империясининг қулаши йилларида, геосиёсий онгда, Болқон ярим ороли ҳали геосиёсий макон сифатида яккаланмаган эди. ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида. Россия империясида Болқонларга буюк кучлар ўртасидаги қарама-қаршилик шароитида ҳаётий манфаатлар зонаси сифатида қаралди. Ярим орол Ўрта эр денгизи, Қора денгиз-Кавказ минтақаси, Яқин ва Ўрта Шарқ ва Ғарбий Осиёни ўз ичига олган катта минтақанинг бир қисми эди [Улунян 2002: 261].

Замонавий сифатида давлат субъэктлари Болқон халқлари ХИХ асрнинг биринчи ярмида. Болқон ярим оролининг географик чегаралари нафақат ушбу давлатларнинг, балки Европада Усмонли империясининг қолдиқларининг ҳам сиёсий чегараларидан чиқиб кетди.[Батовский 1936: 175-176]. 1878-1918 йилларда. Болқон давлатлари Болгария, Черногория, Греция ва Сербия деб номланган. Албания ҳам ушбу гуруҳга 1913 йилда қўшилган. Ушбу мамлакатларнинг барчаси тахминан 371 минг км 2 майдонни эгаллаган. Биринчи жаҳон урушидан кейин янги ташкил этилган серблар, хорватлар ва словенлар қироллигининг жанубий, ғарбий ва шимолий (Сава дарёсининг шимолида) ҳудудлари Болқон геосиёсий минтақасининг бир қисмига айланди. Минтақанинг яна бир кенгайиши ХХ асрнинг бошларида, Руминия Болқон давлати сифатида аниқлана бошлаганда содир бўлди. Бу мамлакат Иккинчи Болқон урушида (1913) қатнашган ва 1934 йилда Болқон Антантасига қўшилган.

Йигирманчи асрнинг бошидаги вазиятдан фарқли ўлароқ, бугунги кунда Болқон геосиёсий минтақаси Болқон ярим оролига қараганда кенгроқ фазовий мавжудотдир. Охирги — физик-географик бирлик замонавий Болгария, Македония, Черногория, Босния ва Герцеговина, қисман тан олинган Косово давлати, шунингдек Грециянинг континентал қисми, Сербия, Хорватия, Словения, Руминия ва Туркиянинг баъзи жойларини қамраб олади (қаранг. стол 1). Собиқ Югославиянинг барча давлатлари, шунингдек, Албания, Болгария, Греция ва Руминия ҳудудларини ҳисобга олган ҳолда, Болқон ҳудуди геосиёсий минтақа 766 505 км 2 ва Туркиянинг Европа қисми билан бирга 790 269 км 2 ни ташкил қилади. Кенг маънода, Болқон ҳам турли сабабларга кўра баъзан ушбу минтақага киритилган Туркия, Молдова ва Кипр ҳудудларини тўлиқ қамраб олади. Улар билан биргаликда Болқон геосиёсий минтақасининг майдони 1,58 миллион км 2 ни ташкил қилади. Немис тарихчиси Э. Ҳёсч томонидан „Болқон мамлакатлари тарихи“ [Ҳёсч 1998] китобига Венгриянинг Болқон минтақасига киритилиши қизиқ факт. Ушбу позицияни қисман Венгриянинг бир аср давомида Болқон ярим оролида ҳудудий мулклари бўлганлиги билан изоҳлаш мумкин.

1-жадвал

Болқон ярим оролида тўлиқ ёки қисман ётган давлатлар

(Соча-Идрица-Сора-Сава-Дунай дарёлари бўйлаб юқорида тавсифланган чегарани ҳисобга олган ҳолда ҳисоблаш)

Минг йиллик мулоқотлар майдони: Болқон географик ва геокултурал кодексининг хусусиятлари

Болқонларнинг узоқ ва қийин тақдири бор, бу тадқиқотчиларни тарихдан олдинги даврларга олиб борган. Усмонлилар истилосигача Жануби-Шарқий Европа „цивилизация периферияси“ эмас эди: Европа маданиятининг асослари шу ерда, Болқонда ташкил этилган. Сербиялик келиб чиқиши бўлган америкалик тарихчи Т. Стожанович, ҳиссий жиҳатдан бир қадар бўрттириб, Болқонни „биринчи ва охирги Европа“ деб таърифлаган.[Стоианович 1994 йил]. Фракияликлар маданияти ушбу ҳудудда пайдо бўлди, Европада биринчи шаҳарлар пайдо бўлди (Афина, Пловдив, Микена) ва қадимги юнон цивилизацияси ривожланди. Бу ерда Шарқий насронийлик, шунингдек, славян православлиги яккаланиб қолди. Ж. Цвич таъкидлаганидек, Ўрта асрларда Константинопол бутун дунё учун ҳозирги Париж ёки Лондон эди [Цвсчи 2000а: 23]. Бундай бой ўтмишга қарамай, ўтган бир неча асрларда ғарбпараст ғоялар таъсири остида ва Усмонийнинг Болқонни ободонлаштирганлиги сабабли образли-географик режада ортда қолиши натижасида, эвропани рад этиш. Экзотик, ярим шарқий ва барбарлар яшайдиган Болқон ярим оролига „нормаллик“, цивилизация ва чизиқли тараққиёт қарама-қарши. „Ички бошқа“ (Жонсон, Коулман 2012) қурилишидан бошланган ушбу соддалаштирилган Ғарбий Европа стереотипларини ўзлаштирган ҳолда, Болқонларнинг ўзлари Европани цивилизацион идеал деб қабул қила бошладилар ва, эҳтимол, бор кучлари билан ўзларининг туғма минтақаларини тарк этишга интилишмоқда.

Болқон космос икки буюк чорраҳада жойлашган лимфрофик зоналар: Ғарбий ва Шарқий насронийлик ва насронийлик ва ислом ўртасида. М. Грчич Болқонни периферия, буюк чегара ҳудуди ва шу билан бирга турк / ислом, роман-герман, славян / рус ва Ўрта эр денгизи маданияти ўртасидаги кўприк деб таърифлайди. Болқон маданий-географик маконининг хилма-хиллиги Болқон ўзига хослигининг ноаниқлиги учун сабабдир. Болқонларга асрлар давомида ҳеч қачон бирлаштирилмаган миллий ва маҳаллий маданиятларнинг сақланиб қолиши хосдир. Бунга маълум даражада физик-географик хусусиятлар сабаб бўлмоқда: кўплаб ҳудудларнинг изоляцияси ва кириш имконияти йўқлиги [ГрчйЖ 2005: 211]. Минтақанинг кўп қирралилигининг ёрқин намойиши — Европа маданияти марказларидан бири бўлган Дубровник шаҳри, Албания ва Черногория тоғларидан атиги бир неча ўн километр узоқликда жойлашган бўлиб, у ерда ХХ асрнинг ўрталарига қадар жамиятни ташкил қилишнинг қабила моделлари сақланиб қолган.

Усмонли империяси қулаганидан кейин „Болқон“ сўзи лингвистик, этник, диний ва ирқий мозаикалар билан синонимга айланди. Ж. Квич борлиқни асослаб берди бешта маданий йўналиш Болқон ярим оролида:

1. Византия-аромалик — Фракия, Шарқий Румели (бугунги Болгариянинг жанубий қисми), Македония, Юнонистонни Эпирус ва Албания, Моравия Сербияси, Болгариянинг Қора денгиз соҳиллари билан қамраб олади.

2. Патриархал минтақа — Босния ва Герсеговина, деярли барча Черногория, Албания (тор қирғоқ чизиғидан ташқари), шимолий Болгария, шарқий соҳилни ҳисобга олмаганда, деярли бутун Сербияни ўз ичига олади. Туркия таъсири туфайли Болқон халқларининг патриархал ҳудуди сезиларли даражада қисқарган.

3. Италянча — ярим оролнинг ғарбий қирғоғининг тор чизиғини қоплайди ва Шкодер шаҳрининг шимолида ва жанубида жойлашган қисмлар бир-биридан сезиларли даражада фарқ қилади. Далматия Венецияликлар таъсири остида ривожланиб бораётган пайтда, Албаниянинг жанубий қирғоқлари унчалик „тозаланмаган“ жанубий Италия маданиятининг таъсир доирасида қолди.

4. Марказий Европа маданият (Австрия ва Венгрия таъсири) — Сербиянинг Сава ва Дунай шимолида жойлашган алоҳида ҳудудларни ўз ичига олади; замонавий Хорватия ва Словения.

5. Мусулмон — ярим оролнинг жануби ва шарқидаги ажратилган жойлар. Турклар муҳим аҳамиятга эга эди ҳақидавизантия маданиятининг туркларнинг ўзига нисбатан бўлган Болқон ярим ороли аҳолиси маданиятига таъсири, бу фақат турк жамиятининг юқори қатламларига таъсир кўрсатди [Цвсчи 2000б: 33-41].

Болқон халқларининг яна бир қизиқарли маданий ва тарихий типологиясини файласуф М. Маркович таклиф қилади. Болқон ярим оролининг ғарбидаги католик аҳолисини ҳисобга олмаганда, у бу ерда ажралиб туради 4 цивилизация тури:

1. Юнонча маданият қадимий ва Византия цивилизациясининг ворисидир.

2. Жанубий славян тури — серблар, черногорияликлар, болгарлар ва македонияликларни қамраб олади. Православ жанубий славянлар патриархал маданиятининг кучли анъаналарига эга; меҳмондўстлик, қўшничилик муносабатлари, бирдамлик ва ўзаро ёрдам тамойиллари жуда қадрланади. Афсуски, уларнинг қадриятлари рўйхатида меҳнат жуда юқори позицияларни эгалламайди, бу уларнинг ақл бовар қилмайдиган иқтисодий мавқеини тушунтиради.

Шакл: 2. Белградда ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида қурилган бино. балкан услубида (Муаллиф сурати)

3. Романеск цивилизация Болқонда, биринчи навбатда, руминлар томонидан намойиш этилади. Улар тил жиҳатидан фарқ қиладилар, бироқ шу билан бирга славянлар — православлик, тарихий умумий душман (венгерлар ва турклар), ўхшаш урф-одатлар, фолклор ва ошхоналар билан кўп ўхшашликларга эга.

4. Исломий цивилизация тури дин асосида яккаланиб қолди ва юқори диний талаблар (кундалик ибодатлар, тартибли ҳаёт, алкогол ва баъзи озиқ-овқатларни истеъмол қилишдан сақланиш), жангари ва диний муросасизлик билан ажралиб туради. Бу ерда М. Маркович турклар, босниялик мусулмонлар, санджак мусулмонлари ва албанларни ўз ичига олади[Марковиc 2003: 70-73].

Болқон маданий майдони маданиятларнинг кўп қиррали суҳбати, этник гуруҳларнинг узоқ муддатли қўшма тарихий яшаш жойи ва турли маданий ва цивилизацион типлар, тиллар ва лаҳжалар, ёзув тизимлари, диний эътиқодлар, мусиқий услубларнинг ўзаро таъсири натижасида шаклланди. Усмонлилар ҳукмронлиги даврида марказлашган жараёнлар тезлашди. Ижтимоий-сиёсий нуқтаи назардан, М. Тодорованинг сўзларига кўра, „Болқон жамиятлари Усмонли туркларининг уларга таъсирининг бевосита натижаси бўлган бир нечта умумий хусусиятларни намойиш этади“.[Тодорова 2008: 386]. Ушбу аломатлар орасида М. Тодорова авторитар давлат назорати, зодагонларнинг йўқлиги, кичик ва нисбатан заиф филистизмни номлайди. Буларнинг барчаси нега тенглик ғоялари минтақанинг ўзига хос хусусияти сифатида қаралишини тушунтиради.[Тодорова 2008: 368-371].

Юнон, болгар, румин ва албан, қисман серб ва турк тиллари ўртасидаги лексик хусусиятлар ва жиддий фарқлардан қатъи назар, уларнинг барчаси жуда кўп нарсани намойиш этади умумий грамматика қоидалари. Ушбу тилларни бирлаштиришга асосланиб, тилшунослар мавжудликни асосладилар болқон тили лигаси.

Балканлараро ўзаро таъсирларнинг яна бир мисоли — бу шундай аталмиш анъанавий фолклор. Бу ерда бир-бирига ўхшамайдиган таркибий қисмларнинг аралашиши шунчалик кучлики, кўплаб қўшиқлар ва ритмларни ўрганаётганда мутахассислар асосий этник анъаналарни ажратиб кўрсатиш ҳақида аниқ айтолмайдилар. Шундай қилиб, македонияликлар, болгарлар ёки албанларнинг миллий бойлиги бўлган кўплаб анъанавий куйлар туркий ёки юнонча.

Яна бир мисол — деб номланган нарса жонланиш услуби Болгария меъморчилигида, Усмонли империясининг охиридан бери маълум бўлган. Ушбу услубдаги бинолар, шунингдек, Туркия, Сербия ва Шимолий Греция, Македония ва Босния, Албания ва Черногорияда ҳамма жойда мавжуд бўлиб, улар одатий „ўз“ деб қаралади (қаранг). шакл 2).

Болқон маданий ландшафти ва Болқон шаҳри супратиллий идентификациянинг объэктив фазовий белгилари сифатида

Оммавий маданият ва қитъанинг ғарбий ва шимолидан келган европаликларнинг тасаввурида Болқон Европа тугаган жойдан бошланади. Бошқача қилиб айтганда — тартиб, қонун ва тозалик ёмон йўлларга, ташландиқ биноларга, маҳаллий лочиларнинг уй-жойларига, шаҳар тартибсизликларига, меъморий эклектизм ва антисанитария шароитларига йўл очади. ИН ақлий хариталар бир неча ўн йиллар олдин Болқон мамлакатлари аҳолиси, Европа Австриядан ташқарида бошланган.

Болқон маданий ландшафти — бу сиёсий чегаралардан қатъи назар, ҳар бир серб, болгар ёки албан „ўзини“ ҳис қиладиган умумий дунё. Қўшни Болқон давлатига ташриф буюриш маданий шокка тушмайди, ҳатто тил ва дин фарқи жуда катта бўлса ҳам. Табиий ландшафтлар, меъморий кўриниш, қурилиш моллари, инфратузилманинг техник даражаси ва эстетик ҳолати — ва улар билан бирга одамларнинг менталитети ва хулқ-атвори. Америкалик журналист ва публицист Р. Каплан ушбу ўхшашликларни ташқи кузатувчи нигоҳи билан қуйидагича тавсифлайди: "Биринчи марта Юнонистонга Югославиядан поэздда келганман. Иккинчи марта — Болгариядан, яна поэздда. Учинчисида — Албаниядан автобусда. Ҳар сафар менда муттасил давом этиш ва ўзликни англаш бор эди: тоғлар, анъанавий халқ кийимлари, мусиқий ритмлар, ирқлар ва динлар чегаранинг ҳар икки томонида бир хил. "[Каплан 2010: 377].

Баъзи географлар ва тарихчилар Романеск, Готҳиc ва Барокко ибодатхоналари тарқалган ҳудуднинг шарқий чегарасидан Ғарбий насронийликнинг тарихий чегарасининг кўрсаткичи сифатида фойдаланадилар. Маълум бўлишича, муқаддас меъморчилик Ғарбий насронийларнинг ўзига хослиги учун маданий ландшафтнинг муҳим белгиси бўлиб хизмат қилади. Болқон минтақаси учун бундай кўрсаткични топиш осон эмас. Ҳар доим Европанинг ушбу қисмида меъморчилик ва шаҳарсозлик турли маданий мерос қолдирган турли цивилизациялар босими остида бўлган. Баъзан улар мезон сифатида Византия ибодатхонаси ва фуқаролик меъморчилигининг тарқалишини таъкидлайдилар, аммо, бизнинг фикримизча, шаҳар ландшафтларининг аниқроқ, тўғри Болқон хусусиятларини кўриб чиқишга арзийди.

Усмонли ҳукмронлиги даврида Болқон шаҳри ва маданий ландшафти қабул қилинди материал мужассамлаш. Болқон шаҳри умумий миллатпарварлик идентификациясининг фазовий ўзига хослигини энг ёрқин тарзда акс эттиради. ИНХИВ — ХИХ асрлар давомида йирик шаҳарларни меъморий режалаштириш Усмоний меъёрларига яқинлашди. Болқон халқларининг миллий тикланиши жараёнида (ХВИИИ — ХИХ асрлар), Усмонли элементлари янгилари билан бирлашиб, шаҳарларга фавқулодда эклектизмни тақдим этди. Шу муносабат билан М. Коэва Усмонийлар қурилиши қадимги даврлардан бери мавжуд бўлган эски иншоотларни бутунлай йўқ қила олмаганлиги сабабли Болқон шаҳарларининг ўзига хос фазовий тузилиши ва визуал жозибадорлиги пайдо бўлганлигини таъкидлайди [Коэва 2003].

Усмонли таъсирига қарамай, ХХ асрда. ўзига хос маданий, тарихий, режалаштириш, меъморий ва эстетик хусусиятларга эга бўлган махсус Болқон типидаги шаҳар шаклланди. Болқон шаҳрининг асосий хусусиятлари комбинация тог 'релефи, ассиметрик фазовий тузилиши, нотекис геометрик шакли, ягона шаҳар режасининг йўқлиги; очиқ (Марказий Европадан фарқли равишда) квадратчалар, эклектик услуб, ўз Болқон меъморий услуби (биланХв ИИИ- ХИХ асрлар), аҳолининг кўп миллатли ва кўп конфессияли тузилиши (қаранг). анжир. 3).

Шакл: 3. Пловдив манзараси — Болқон шаҳрининг энг яхши намуналаридан бири (муаллиф сурати)

Белграднинг тарихий маркази, Мостар, Сараево, Скопе, Оҳрид, Тетово, Салоники, Велико Тарново, Нессебар, Пловдив, Эдирне, Нис, Берат шаҳарлари. , Призрен ва бошқалар. Уларнинг ноёб ландшафти қадимги савдо уйлари, соат миноралари, ёғоч ва тош кўприклар, черковлар ва масжидлар, савдо кўчаларининг фуқаролик меъморчилиги каби элементларнинг комбинацияси орқали шаклланади. Албатта „Болқонлик“ уларнинг меъморий кўриниши давлат муҳофазасида бўлган тарихий биноларда (йигирманчи асрнинг бошларига қадар) намоён бўлади. ХИХ асрдаги Болқон шаҳрининг энг яхши намуналарини Шимолий Юнонистон, Болгария, Босния ва Герцеговинада, Сава дарёсининг жанубидаги Сербияда, Косово, Албания, Македонияда ва баъзи бир қийинчиликлар билан Туркияда топиш мумкин. Бу, аслида, одатдаги Болқон маданий ландшафтининг ва Болқон шаҳрининг концентрацияси майдони.

Болқон ўзига хослиги: маданий ўзига хослик ва миллий ўзига хослик ўртасида

Юқорида биз Болқонларни физик-географик минтақа, беқарор геосиёсий минтақа, гетероген этник, диний ва лингвистик макон ва ўзига хос маданий ландшафт сифатида кўриб чиқдик. Изоҳ: замонавий Болқон геомаданият минтақаси мавжудлиги билан ажралиб туради кўп йўқлигида миллий марказлар умумий сивилизация функцияларини бирлаштирувчи супратиллий ядро. Шунга кўра, Болқон идентификаторининг таркибий қисмларини, уларнинг иэрархиясини ва аҳамиятини аниқлаш жуда қийинга ўхшайди.

Аксарият олимларнинг фикрига кўра, Болқон минтақасининг ўзига хослигини барпо этишда ва Болқон ўзига хослиги асосларини шакллантиришда ҳал қилувчи рол ўйнаган. византия ва Усмонли анъаналарининг синтези. Т. Витух таъкидлаганидек, "Болқон минтақасининг чегарасини аниқлаш фақат мазмуни ва ёши жиҳатидан фарқ қилувчи учта ҳодисани белгилаш орқали мумкин: 1) Византия мероси; 2) мусулмон туркларнинг ҳукмронлигига қарши кураш ва 3) дастлабки икки ҳодисада тўлиқ иштирок этган халқларнинг этник ҳудудларини фазовий қамраб олиш "[Wитуч 1998: 139]. Усмонли империяси ва Австрия ўртасидаги Карловицкий тинчлик шартномасида (1699) мустаҳкамланган Болқон минтақасининг сиёсий ва цивилизацион чегаралари, Полша тарихчиси таъкидлаганидек, кейинги икки асрда Европада Усмонли ҳокимият доирасини ниҳоятда аниқ белгилаб берди.[Wитуч 1998: 141].

Болқон ўзига хослигининг асосий хусусиятлари Усмонли империясининг (ХИВ-ХХ асрлар) Европа мулкларининг географик хусусиятлари билан белгиланди. Шу билан бирга, Византия ва Усмонли ижтимоий ривожланиш моделларини қайта кўриб чиқишни ҳисобга олиш жуда муҳимдир. ХИХ — ХХ cc. асл патриархал қишлоқ маданияти ва фолклорига асосланган ҳолда Болқон халқларининг миллий тикланиши шароитида. Карловицкий тинчлиги имзоланганидан сўнг, бугунги кунда Болқон деб аталадиган халқлар Усмонли феодал тузуми доирасида ривожланишда давом этишди. Бу ерда маданий, сиёсий ва иқтисодий янгиликлар жуда кечикиш билан тарқалди. Кейинги босқичларда, асосан, йигирманчи асрда, тараққиётнинг илғор моделларини жорий этиш қийинчилик билан ривожланиб борди, чунки ижтимоий муносабатларнинг чуқур илдиз отган ақлий муносабатлари ва моделларини энгиб ўтиш зарур эди. Иқтисодиётдаги сусткашликнинг сабаблари шаҳарларнинг ўсиш суръатларининг пасайиши, ибтидоий иқтисодиёт, феодал тартиб, авторитар бошқарув, ислоҳотларнинг этишмаслиги ва ҳк.

Чекланган ҳудудда узоқ тарихий бирга яшаш натижасида, аниқ моддий ва маънавий маданиятнинг устки хусусиятлари — масалан, урф-одатлар, ошхона, фолклор, меъморчилик ва ҳоказоларда барча Болқон халқларининг ўзига хос хусусияти — бу туйғу иккилик, барқарор мос ёзувлар пунктларининг этишмаслиги. Узоқ Усмонли ҳукмронлиги провинсиализм ва ривожланишда динамизмни йўқотди [Бчваров, Бчварова 2004: 126].

ИН яқин тарих Болқон халқлари, айниқса насронийлар, ўз маданиятини Усмонлилар меросидан „тозалашга“ интилдилар. Болқон „тирилтирувчилари“ ва уларнинг издошлари туркий сўзларни миллий адабий тиллардан „ўчира“ бошладилар, мусулмонларнинг зиёратгоҳларини вайрон қилдилар ва туркий топонимларни оммавий равишда алмаштирдилар. Бу ерда, шунингдек, К. Отатурк инқилобидан кейин Усмонли империяси ва унинг меросини консерватив ва тарихий жиҳатдан қолоқ нарса деб ҳисоблаган Усмонли давридан кейинги Туркия мафкурасининг қурилиши.

Минтақа халқлари оммавий ахборот воситалари ва миллионлаб одамларнинг ақлий хариталарида туркча „Балканлар“ сўзи билан боғлиқ бўлган салбий уюшмалардан қочиб қутула олмадилар. Шу сабабли, сўнгги ўн йилликларда минтақавий сиёсий ташаббусларда „Болқон ярим оролининг Европа мансублигини таъкидлайдиган“ Жанубий-Шарқий Европа "тушунчаси тобора кўпроқ қўлланилмоқда [Авреиски 1998].

Бир асрдан кўпроқ вақт давомида қайси халқларни ҳақиқатан ҳам Болқон деб ҳисоблаш кераклиги ҳақидаги мунозаралар тўхтамади. Шу билан бирга, давлатнинг ёки халқнинг этник ҳудудининг Болқон ярим оролида жойлашганлиги ҳар доим ҳам ўз-ўзидан Балканларга гео-маданий макон сифатида тарихий мансублигини англатмайди. Болқон маданий ўзига хослиги, шубҳасиз, замонавий болгарлар, серблар, македонияликлар, босниялик мусулмонлар, албанлар, юнонлар ва черногорияларни қамраб олади. Тегишли замонавий давлатлар аниқ Европа Вожводинасини ўз ичига олган Сербиядан ташқари, Болқон ярим оролида жойлашган. Болгарларнинг Болқон кимлиги муқаррар — Болқон тоғларининг ўзи (Стара Планина) деярли бутунлай Болгария ҳудудида жойлашган. Ушбу тоғлар болгар идентификаторининг жуда муҳим фазовий белгисига айланганини қўшиб қўяйлик. Турклар бўйинтуруғи пайтида юз минглаб болгарлар Стара Планинада бошпана топдилар: улар бу ерда асосий йўллардан, туркларнинг асосий ҳарбий ва маъмурий марказларидан узоқда жойлашган қишлоқ ва шаҳарларни қуришди. Кетиб бўлмайдиган Болқон тоғлари ватанпарварлар ва адолат ва миллий озодлик учун курашувчилар учун бошпана бўлди — хаидутов (Гаидуков).

Сербия ва Хорватиянинг катта қисмлари Болқон ярим оролининг чегараларида жойлашган — мос равишда 72,3% ва 49,0%. Сербларнинг геокултурал онгида Болқон халқларига мансублиги тўғрисида жиддий мунозаралар мавжуд эмас (Вожводина автоном вилояти аҳолиси бундан мустасно).

Католик ярим оролда яшаган жанубий славянлар, масалан, Далматия, Истриа, Славониа, Жанубий Словения, ўзларининг тарихий йўлларига эга эдилар. Улар шаклланган хусусан сивилизацион ўз-ўзини англаш. Бу ердаги маданий ландшафтнинг эстетикаси ҳам Болқонларнинг Усмонлидан кейинги минтақаларидан анча фарқ қилади. Болқон гео-маданий минтақасига қўшилишга қарши энг кўзга кўринган норозилик намойишлари хорватлар ва словенлардир. Ҳозирги Хорватияни ташкил этувчи учта тарихий минтақа ҳам — Хорватия, Славония ва Далматия — Марказий ва Ғарбий Европанинг цивилизация анъаналари билан мустаҳкам алоқада. Фақатгина истисно — Хорватия тарихининг Югославия даври (1918-1941 ва 1944-1992), шунингдекХВИ — ХВИИ аср, Шимолий Хорватиянинг катта қисми Усмонли ҳукмронлиги остида бўлган. Хорватлар диний, руҳий ва психологик жиҳатдан, шубҳасиз, Марказий Европа маданиятига мансуб. Шу билан бирга, Серблар, Мусулмон славянлари ва Черногория каби Болқон халқлари билан этногенезда ҳеч қандай умумийлиги йўқ деб даъво қиладиган ҳаддан ташқари хорват миллатчиларининг нуқтаи назарига қўшилиш мумкин эмас.

Дунайнинг Болқон ярим оролининг шимолий чегараси сифатида таърифи кўпчилик олимлар томонидан қўллаб-қувватланди. Руминлар улар ушбу жисмоний ва географик шароитлардан фаол фойдаланиб, ўз халқларини Лотин ва Марказий Европа деб белгилайдилар, Болқонларга тегишли эканлигини инкор этдилар. Дунайдан жанубда жойлашган Шимолий Добруджа бундан мустасно, Руминиянинг бошқа барча маданий ва тарихий минтақалари (Трансилвания, Марамурес, Банат, Жанубий Буковина), кўп асрлар давомида ХХ асрнинг бошларига қадар Вена ва Будапештга бўйсунган Марказий Европанинг қисмлари эди. Шу билан бирга, Руминия халқини Византия ва Усмонлилар таъсири остида бўлган православ миллати сифатида Болқон тарихидан чиқариб бўлмайди.

География ва ўзига хосликнинг Болқон қисмига нисбатан ўзига хос муносабат шаклланди туркулар учун Болқон „Европага ойна“ бўлиб хизмат қилади. Замонавий Туркия давлати Болқон ярим оролининг атиги 3,2 фоизини эгаллайди. Бироқ, айнан шу нарса мамлакатнинг Европа Иттифоқига аъзолиги фойдасига далиллардан бири сифатида ишлатилади. Н. Жефтиc-Шарcевичнинг таъкидлашича, турклар бу ерда турк диаспораси борлиги ва бир қатор мамлакатларда — ва мусулмонларнинг катта қисми (5 миллион кишига қадар) бўлганлиги сабабли турклар ижтимоий, маданий ва айниқса демографик жиҳатдан ўзларини Болқонга яқин ҳис қилишади.[Жефти ć-Š ар č эви ć 2009: 694].

Болқонларда миллатпарварлик идентификациясини шакллантириш омилларини таҳлилимиз натижаларини сарҳисоб қилсак, А.Алипиэванинг қизиқарли фикрларига тўхталамиз:

Барча Болқон мамлакатлари, географик ва маданий „чорраҳада“ бўлиб, эчимсиз вазифалар билан дуч келмоқдалар: илдизларни қаэрдан излаш керак — шарқда ёки ғарбда, кейин қаэрга бориш керак — шарқда ёки ғарбда?<...> Болқон давлатлари ўзларини руҳан яқин ҳис қиладилар, уларнинг европаликлар олдидаги қиёфасини яхши билишади, аммо агар умумий панбалкан ғояси ҳаётга йўл топа бошласа, уни амалга ошириш одатда конструктив мақсадга эришишдан олдин тўхтайди.<...> Шундай қилиб, Болгариянинг Россия ва Европа билан маданий мулоқотида иккинчиси аниқ ва аниқ тасвирларга эга, аммо бизнинг Болқон қўшниларимиз ҳақидаги ғоялар одатда эътибордан четда қолади ва бизга умумий шахсни яратиш учун этарли материаллар таклиф қилинмайди. [Алипиэва 2009].

Хулоса

Ушбу мақолада олиб борилган тадқиқотлар қуйида келтирилган бир қатор муҳим хулосаларни шакллантиришга имкон беради.

1. Тегишли бўлиш миллатаро Болқон ўзига хослиги бир қатор объэктив ва субъэктив томонидан белгиланади белгилар: мамлакатнинг Болқон ярим оролидаги географик ҳолати; Болқон геосиёсий минтақасига тегишли; Византия ва Усмонли ижтимоий анъаналарининг ҳал қилувчи тарихий таъсири. Ва ниҳоят, энг муҳими, Жануби-Шарқий Европа халқларининг гео-маданий ўзини ўзи аниқлаши ўзгарувчан ва мафкуралаштиришга бўйсунади.

2. Болқон кимлиги мумкин бўлган бир нечтасидан биттаси Жануби-Шарқий Европа халқларининг миллатпарвар йўналишлари. „Рақобатчилар“ нафақат аниқ, равшан ва афзал кўрилган миллий ўзига хосликлар, балки, масалан, славян, православ, католик, ислом ва эвропалик идентификаторлардир.[Михайлов 2010].

3. Болқон геокултурал минтақасининг чегаралари ноаниқ, шунинг учун Болқон идентификациясининг фазовий доирасини аниқ аниқлаш осон эмас. Эҳтимол, биз бир вақтнинг ўзида бир нечта маданий соҳаларни бир-бирига боғлаб турадиган алоқа ва ўтиш зонаси ҳақида гапиришимиз мумкин.- византиядан кейинги, Усмонийдан кейинги, Ўрта эр денгизи, Марказий Европа, католик, исломий ва бошқалар.

4. Болқон ярим оролидаги одамларнинг этник ёки давлат ҳудудининг географик ҳолати автоматик равишда дегани эмас Болқон маданий ўзига хослигига тегишли. Бу асосан словенлар ва хорватлар учун амал қилади, улар учун бугунги кунда энг муҳим идентификатор белгиси католикликдир./ марказий Европа маданияти ва „Балканизм“ „мажбурий ўзига хослик“ сифатида қабул қилинади[Слукан Алтиc 2011].

5. Болқон маданий ўзига хослиги, шубҳасиз, замонавий болгарларни, сербларни, македонияликларни, мусулмон боснияликларни, албанларни, юнонларни (гарчи маданий ва тарихий эксклюзивлик туйғусини сақлаб қолган бўлса ҳам) ва черногорияликларни қамраб олади. Ушбу этти халқ Византия ва Усмонийларнинг узоқ муддатли таъсири остида Болқон маданий ва тарихий синтезига мансублигини инкор этмайди. Православ руминлар, асосан, Марказий Европага тегишли бўлган лотин цивилизацион нутқлари ва географик мансублигига қарамай, Болқон идентификатори иштирокчилари сифатида қараладилар.

Адабиёт:

Аврейски Ҳ. Балканскиат геосиёсий жиҳатдан кириб келган ва катта кучлар // Геосиёсат. 2008 йил. № 1. С. 28-65.

Алипиэва А. Болқонга туҳмат //ЛитерНет. 18.03.2009. № 3 (124).

ҳттп: // www. литернет. бг / публишед / аалипиэва / балкански. ҳтм.

Бчваров М., Бчварова Б. Турли хиллик цивилизацияси — Ҳомо Балканикус бўйича недг ва харизма // Ижтимоий ва маданий география. София — Велико Тарново: Унив. таҳрир. Ст. ст. Кирил ва Методий, 2004. 125-135.

Грчић М. Балкан као културни субcонтинент оф Европа // Гласник оф Српског географик друштва. 2005 йил. № 1. С. 209-218.

Жонсон К., Коулман А. Ички „Бошқа“: минтақавий ва миллий ўзига хосликларни қуриш ўртасидаги диалектик алоқалар // Маданий-гуманитар география. 2012. Т. 1. № 2. С. 107-125.

Диэтре Р. Эвропейският гуноҳкор эчки // Маданият. 2000. № 28.

Игов С. Эвропейскит балгарската маданиятига оид контекстлар // Европа 2001. 2002. № 6.

Карастоянов С. Болқон мамлакатидаги ҳозирги сиёсий ва географик вазиятнинг хусусиятлари // Карастоянов С. Балканит / Сиёсий ва географик таҳлил. София, 2002 йил.

Коэва М. Архитектура тарихи ва назариясига кириш //ЛитерНет. 2003 йил 21 сентябр. ҳттп: // www. литернет. бг / 9 / мкоэва / теориа / таркибини нашр этинг. ҳтм.

Улунян Ар. А. Россиянинг ҳукмрон элитасининг ХИХ аср охиридан 90-йилларга қадар Болқон минтақасига нисбатан геосиёсий қарашлари. ХХ аср (тарихий сиёсацҳунослик муаммолари) // Инқирозлар ва этнополитик тўқнашувлар давридаги одам БолқондаХХ йилда. / Жавоб. таҳрир. Г. Литаврин, Р. Гришина. СПб.: Алетея, 2002. 260-274.

Кҳёш Э. Болқон мамлакатларидаги тарих. София: Лиcк, 1998 йил.

Цвиић Ј. Сабраннинг иши. Кн. 2. Болқон ярим ороли. Учинчи нашр. Београд: Српска академияси наука ва уметйности, Завод за убенике ва наставна средстава, 2000а.

Цвијић Ј. Сабраннинг иши. Кн. 4. Антропогеографик рўйхатлар. Учинчи нашр. Београд: Српска академияси наука ва уметйности, Завод за убенике ва наставна средстава, 2000б.

Болқон // Британниcа Янги Энсиклопедияси. Вол. 1.15-нашр Чикаго: Британниcа энсиклопедияси, 1995 й.

Батоwски Ҳ. Розwóж терйториалнй паńстw баłкаńскич w ХИХ и ХХ w. // Cзасописмо Географиcзне. 1936. Т. ХИВ. № 2-3. С. 175-205.

Голдсвортий В. Руританияни ихтиро қилиш: хаёлнинг императорлиги. Л.-Ню-Хейвен: Ел Ун-тй Пресс, 1998 й.

Жефтиć-Šарčэвиć Н. Западни Балкан у прожекcижи „Турске стратеšке визиже“ // Меджународни проблеми. 2010. жилд 62. Бр. 4. С. 691-714.

Жезерник Б. Ёввойи Европа: Ғарб саёҳатчиларининг назарида Болқон ярим ороллари. Л.: Сақи, 2004.

Каплан Р. Балкаńскиэ упиорй. ПодрóŜ прзез ҳисториę. Włоwиэc: Wйд. Царне, 2010 йил.

Маркович М. Стосунки wзажемне миęдзй рóŜнйми cйwилизаcжами на Балканач //Σ О Φ ИА. 2003. № 3. С. 69-75.

Миҳайлов В. Cйwилизаcйжна тоŜсамоść Бугаргар: традйcйжне и wспółcзесне дйлематй // Спраwй Народоwоścиоwе. Серия ҳозир. 2010. № 36. С. 77-92.

Слукан Алтиć М. Ҳрвацка као Западни Балкан — географска стварност или наметнути идентитет? // Друšтвена исртаžиванжа. 2011. № 2. С. 401-413.

Стоианович Т. Балкан оламлари: Биринчи ва охирги Европа. Армонк-Н. Й.-Л.: М. Э. Шарпе, 1994 йил.

Инсон географиясининг луғати / Эд. Грегори Д., Жоҳнстон Р., Пратт Г., Уотц М., Wҳатморе С. Охфорд: Wилей-Блаcкwелл, 2009.

Тодорова М. Балканй wёбраŜоне. Włоwиэc: Wйд. Царне, 2008 йил.

Wитуч Т. Балканй — сзкиc дефиниcжи // Дзиэже нажноwсзе.1998. № 2. С. 135-144.

Болқон (Болқон), минтақа. Жануби-шарқ. Европа, шу жумладан ҳозирги Албания, Греция, Болгария, Европа. Туркиянинг бир қисми, аввалги. Югославия ва Руминия. Тахминан яшаган. археоол бўлган милоддан аввалги 200 минг йил давомида. далиллар — сўнгги палеолит \у200б\у200бдавридаги Ауригнаcиан ва Граветиан маданиятлари. Милоддан аввалги 7000 йилга келиб. бу ерда неолит \у200б\у200бмаданияти (неолит) ривожланган, шу жумладан. бўялган (чизиқли лентали) керамика маданияти. Кейин тер. Шарқдан келган фермерларнинг ярим кўчманчи қабилалари томонидан жойлаштирилган (милоддан аввалги 3500 й.), кейинчалик — Марказдан дафн этиш жойлари маданияти халқлари. Европа. Б. бир нечта таркибига кирган. кетма-кет империялар: бу ерда форслар, юнонлар, римликлар ҳукмронлик қилишган ва бошида. Ўрта асрлар — Византия. Серблар, болгарлар (Болгария) ва магарлар ўз давлатларини яратишга ҳаракат қилишди, лекин охир-оқибат. ХИВ аср 3. Усмонли турклари (Усмонли империяси) босқинига қарши турмади. 1354 йилда турклар Дарданелга келишди, 1370 йилда улар Македонияни эгаллаб олишди ва 1389 йилда Косово майдонидаги жангдан кейин — Сербия. Кучлар мувозанати 1683 йилда Вена қамалидан кейин ўзгарди, Хабсбурглар ва Россиянинг янгиланган империяси қўшинлари, Болқон халқларини ҳимоя қилиш учун кўтарилган пл. шулардан славянлар ва православлар эди. Христианлар (православ черкови), туркларни орқага ташладилар.

Зўр таъриф

Тугалланмаган таърифи ↓

БАЛКАНС Россия-Туркия уруши, 1877-1878). Буюк княз Николай Николаэвич (130 мингдан ортиқ одам) бошчилигидаги рус қўшинларининг Болқон тоғларини кесиб ўтиши (130 мингдан ортиқ киши) 1877 йил 13-28 декабр 1877 йил охирига келиб, Болқонда рус армиясининг ҳужумга ўтиши учун қулай шарт-шароитлар яратилди. Унинг умумий сони 314 минг кишига етди. 183 минг кишига қарши. турклар. Бундан ташқари, Плевнани қўлга киритиш ва Мечкадаги ғалаба рус қўшинларининг Шимолий Болгариядаги қанотларини таъминлади (қаранг Мечка). Аммо қиш тажовузкор ҳаракатлар эҳтимолини кескин камайтирди. Болқонда аллақачон чуқур қор бор эди ва йилнинг шу даврида улар ўтиб бўлмас деб ҳисобланарди. Бироқ, 1877 йил 30-ноябрда бўлиб ўтган ҳарбий кенгашда қишда Болқонни мажбур қилишга қарор қилинди. Аскарларнинг тоғларда қишлаши уларнинг ўлимини англатарди. Аммо армия довонларни қишки биноларга қолдирган бўлса, баҳорда у яна Болқон тог 'тизмаларига ҳужум қилиши керак эди. Шунинг учун тоғлардан тушишга қарор қилинди, аммо бошқа йўналишда — Константинополга. Болқонларга ҳужум қилиш учун бир нечта отрядлар ажратилди, улардан иккитаси асосий — ғарбий ва жанубий. Ғарбий, И. В. Гурко (70 минг киши) Софияга Шипкадаги турк қўшинларининг орқасига чақирув билан бориши керак эди. Ф. Ф. Радецкий (40 мингдан ортиқ эркак) Шипка ҳудудида илгарилаб кетди. Генерал Карцов (5 минг киши) ва Деллингшаусен (22 минг киши) бошчилигидаги яна иккита отряд мос равишда Тражанов Вал ва Твардицкий довони орқали ўтишлари керак эди. Бир сўз билан айтганда, Болқон турклар қўмондонлигига уларни бир соҳада ишончли тарзда тўсиб қўйиш имкониятини бермаслик учун бир вақтнинг ўзида бир нечта жойларда (200 км гача) кенг жабҳада ёриб ўтди. Шу тариқа ушбу урушнинг энг ёрқин ва унутилмас операцияси бошланди. Плевна остида деярли олти ойлик оёқ ости қилгандан сўнг, руслар тўсатдан ердан тушиб, бир ой ичида Европа ва Туркияни ҳайратга солиб, кампания натижасини ҳал қилишди. Болқон ярим оролидан биринчи бўлиб ўтиш шарафи Ғарбий генерал Горконинг отрядига насиб этди, у 13 декабрда ўзининг машҳур юришини бошлади. Қўшинлар бир нечта устунларга бўлиниб, уларнинг ҳар бири ўз секторида Болқонни энгиб чиқди. Тоғларда қор бўрони бўлганлиги сабабли, отряд тахмин қилинган икки кун ўрнига 8 кун ўтишда ўтди. 19-20 декабр кунлари Тошкисен яқинидаги қайсар жангларда, қор остида белга қараб илгарилаб борган Гурконинг жасур аскарлари 5000 кишилик туркиялик отрядни довонларда турган жойларидан уриб туширишди ва кейин Болқондан тушишди. Бир нечта устунларнинг очилиши натижасида туркларнинг бошқа жойлардаги позициялари қанот ва орқа томонга ҳужум билан таҳдид қилинди ва бу турк қўмондонлигини умумий чекинишни бошлашга мажбур қилди. 23-декабр куни руслар Софияни беш асрлик Усмонийлар ҳукмронлигидан озод қилиб, жангсиз босиб олишди. Софияни ишғол қилиш муносабати билан Гурко буйруғида қуйидагилар таъкидланган: „Йиллар ўтиб кетади ва бизнинг авлодларимиз ушбу ёввойи тоғларни зиёрат қилиб, мағрур ва зафарли тарзда:“ Россия қўшинлари бу эрга юриб, Суворов ва Румянцевларнинг можизавий қаҳрамонларининг шон-шарафини қайта тикладилар ". Болқоннинг Гурко қисмларидан ўтиши генерал Карцов отрядининг вазифасини осонлаштирди. У ягона тор чўпон йўли бўйлаб маршрутни энгиб ўтиши керак эди. Кўтарилишнинг кескинлиги ва музли муз туфайли асбобларни судраб юрган отлар қоқилиб, йиқилиб йиқилиб, жамоаларни ўзлари билан бирга судраб боришди. Шунинг учун, улар жиловланмаган ва аскарларнинг ўзлари қуролларини музли ён бағирларига судраб боришлари керак эди. Аскарларнинг ярми милтиқ ва ўртоқларининг юкларини, ярми қурол кўтарган. Улар ҳар ярим соатда ўзгариб турарди. Кун давомида устун 4-5 верст юрди. Уйқу ва дам олиш учун 4 соатдан ортиқ вақт ажратилмаган. Ушбу ажойиб қийинчиликларга қарамай, Карцовнинг отряди 26 декабрда (Масиҳнинг туғилиши байрамида) Тражан ўқини бўрон билан эгаллаб олишга муваффақ бўлди ва кейин довондан тушди ва 31 декабр куни Янги йил арафасида Гурко отряди билан алоқа ўрнатди. Болқонларни мажбурлаш пайтида энг катта жанг Шинка довонининг жанубида бўлиб ўтди, у ерда Шейново қишлоғи ҳудудида Вессел Пошанинг асосий турк қўшини (30-35 минг киши) жойлашган эди. Уни мағлуб этиш учун Радецкий генераллар устунлари М. Д.нинг икки марта қамраб олинишини режалаштирган. Скобелев ва Н. И. Святополк-Мирский. Уларга Болқон довонларини (Имитли ва Трявненский) энгиб ўтиш, сўнгра Шейново ҳудудига этиб бориб, у ерда жойлашган турк қўшинига қанот ҳужумларини уюштириш вазифаси топширилди. Радецкий, Шипкада қолган бирликлар билан, марказда диверсион зарба бериши керак эди. Шеиноводан 27 декабр куни биринчи бўлиб Туркия позицияларига ҳужум қилган Святополк-Мирский колону келди. Скобелевнинг ўнг устуни чиқиш билан кечиктирилди. У тоғнинг тор йўлларига чиқиб, қаттиқ об-ҳаво шароитида чуқур қорни энгиб ўтиши керак эди. Скобелевнинг кечикиши туркларга биринчи кутилмаган ҳужумдан халос бўлиш ва Святополк-Мирский отрядига қарши қарши ҳужумни бошлаш имкониятини берди. Аммо уларнинг 28 январ куни эрталаб қилган ҳужумлари қайтарилди. Ниҳоят, қор кўчкиларидан ўтиб, Скобелев бўлинмалари жанг майдонига кириб келишди. Улар тезкорлик билан Туркия позицияларига ҳужум қилишди ва охир-оқибат ўз лагерларига чекинишни бошлаган туркларнинг сўнгги ҳимоя чизиғига эгалик қилишди. Шу билан бирга, Скобелевская устунининг бир қисми жанубдан Шейновони четлаб ўтиб, Святополк-Мирский бирликлари билан Қозонлакка бирлашди. Натижада турк қўшини тўлиқ қуршаб олинди ва таслим бўлди. Русларнинг Болқон орқали тез ўтиши турк қўшинлари ва Усмонли империяси раҳбариятига руҳий таъсир кўрсатди. Аслида, бу операция руслар учун Константинополга эркин йўл очиб берди, Россия-Туркия уруши (1877-1878) натижаларини ҳал қилди (қаранг Филиппополис). Туркия қўмондонлиги стратегик вазиятнинг тез ўзгаришига муносиб жавоб бера олмади ва 1878 йил 19-январда сулҳ битимини тузишга мажбур бўлди. Қор билан қопланган ва музли Болқон тизмаси орқали олиб борилган бу кампания тарихда камдан кам учрайдиган ҳарбий ютуққа айланди. Айтганча, у Тракия текислигида туркларни мағлуб этиш учун Болқон орқали қишда ўтишга ҳаракат қилган ягона вақт ХВ асрнинг ўрталарида бўлган. машҳур венгер қўмондони Янош Хуняди. Бироқ, об-ҳавонинг ёмонлиги ва туркларнинг қатъиятли ҳимояси билан бузилган унинг қўшинлари орқага чекинишга мажбур бўлдилар. Тўрт аср ўтгач, фақат рус қўшинлари қор элементи ва турк мудофаасини энгиб, қишда Болқонни кесиб ўтишга муваффақ бўлишди.

Тарих давомида Болқон давлатлари маданиятлар ва халқларнинг чорраҳаси бўлганлиги ҳақида тез-тез айтилади. Жануби-Шарқий Европада, Ғарбий Европанинг йирик ва қудратли давлатлари, Усмонли (Туркия) империяси ва Россиянинг ўртасида жойлашганлиги, Болқоннинг кўплаб халқлари ташқи кучларнинг кучли зарбаларига дучор бўлишига олиб келди. Болқон ўзлари билмаган ҳолда „хатолар чизиғига“ айланди.

Тарихий жиҳатдан, Болқон ярим оролида жуда кўп турли миллатлар ва миллий гуруҳлар яшайди, ҳатто бу халқларнинг ўз мамлакатлари бўлмаса ҳам.

Деярли барча Болқон мамлакатларида Шарқий православ насронийлар, мусулмонлар, Рим католик насронийлари ва яҳудийлар каби диний гуруҳларнинг мураккаб аралашмаси ривожланди. Бундан ташқари, географик жиҳатдан кичик Болқон давлатлари доимо уларга катта таъсир кўрсатадиган ва маълум даражада минтақа устидан назоратни амалга оширадиган кучли мамлакатлар билан бирга яшаб келган. Ушбу қудратли мамлакатларга мисол сифатида Усмонли ва Россия империялари, кейинчалик Совет Иттифоқи ва Ҳабсбург (Австрия) империяси келтирилган.

Милоддан аввалги биринчи минг йилликда. Болқонларнинг бир қисми эди Византия империяси… Юнон-Рим шаҳри Константинопол томонидан бошқарилган бу империя кўп миллатли эди ва ўзларини собиқ Рим империясининг асосий ворис давлати деб билган ҳолда ўз мероси билан ғурурланарди.

Аста-секин Византия империясининг қудрати пасайиб кетди ва Константинополнинг ғарбий қисмида жойлашган Болқонда мустақил славян давлатлари пайдо бўлди: Болгария, Хорватия, Босния ва Сербия қиролликлари. Ушбу қиролликлар бир вақтнинг ўзида эмас, балки асосий қаторда пайдо бўлганлиги сабабли, баъзан ҳудуднинг айрим қисмлари турли вақтларда турли хил қиролликларга тегишли бўлган. Бу бир нечта миллат бир хил ҳудудга эгалик қилиш учун тарихий ҳуқуқларга эга эканлигини даъво қилган замонавий шароитда бир қатор муаммоларни келтириб чиқарди. Болқон тарихидаги бу муаммо одатда „қиролликни мажбурлаш“ деб номланади.

ХИВ асрда Усмонли туркларининг Болқонга келиши катта сиёсий ўзгаришлар даврини бошлаб берди. ХВ асрнинг охирига келиб барча Болқон халқлари (Черногорияликлар ва хорватлар бундан мустасно) сиёсий мустақиллигини йўқотиб, Туркия султонига бўйсунишди. Тарихда Болқон халқларининг турклар олдидаги энг таниқли мағлубияти 1389 йилда содир бўлган эди, серблар ва уларнинг иттифоқчилари (шу жумладан насроний албанлари) Косовар майдонида (Қора Бўрон майдонида), бугунги Пристина (Косово) яқинидаги жангда даҳшатли мағлубиятга учраган.

Константинопол ҳам 1453 йилда эпохал жангидан омон қолмади. Турклар уни Истанбул деб ўзгартирдилар ва шаҳар Биринчи Жаҳон урушидан кейин якуний қулашига қадар Усмонли империясининг пойтахтига айланди.

Биринчи жаҳон урушидан олдин янги Болқон давлатлари: Сербия, Греция, Черногория, Албания, Руминия ва Болгария ташкил топган. Аммо Усмонли ва Хабсбург империяларининг мағлубиятига айланган Биринчи Жаҳон уруши охирида, Болқонларда бирлашган Югославия пайдо бўлди.

1945 йилдан кейин Болгария, Руминия, Шарқий Германия, Полша, Венгрия, Чехословакия, Югославия ва Албания Совуқ уруш даврида НАТОга қарши бўлган Варшава шартномасига аъзо бўлишди.

1989 йил ушбу социалистик мамлакатларнинг аксарияти учун ўзгаришларни келтириб чиқарди. Ўша йили Берлин девори қулаб тушди, Прагада бахмал инқилоби ва Болқонда давлат тўнтариши румин золими Николаэ Чаушескуни қулатди.

Афсуски, ўша пайтда Югославиядаги воқеалар бошқа йўналишда кетаётган эди. Шарқий Европанинг аксарият бошқа мамлакатларига қараганда узоқ вақтдан буён катта эркинлик ва юқори турмуш даражасидан баҳраманд бўлган югославлар, 1980 йилда узоқ йиллик этакчиси Иосип Броз Титонинг вафотидан кейин кўп нарсаларни йўқотдилар. Аста-секин, мамлакат улкан иқтисодий муаммолар билан бирга марказий ҳукуматнинг парчаланишини бошдан кечирди. Сербияда Слободан Милосевич ва Хорватияда Франжо Тудман каби манипуляцион миллатчи раҳбарлар сонини кўпайтириб, янада ёмонроқ рол ўйнади. Шундай қилиб, Европадаги буюк ўзгаришлар пайтида, югославлар эркинлик ва мустақилликка интилиш ўрнига, ўзларининг ҳалокати ёқасида туриб қолишди.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил