Slavyan tillari

Slavyan tillari — hind-yevropa tillari oilasi tarkibidagi qarindosh tillar guruhi. Asosan, Markaziy va Sharqiy Yevropada, Shimoliy Osiyoda va jahonning boshqa koʻplab mamlakatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 300 mln. kishiga yaqin. Slavyan tillarining bir-biriga yuqori darajadagi yaqinligi soʻz oʻzaklari va affikslarda, soʻz strukturasida, grammatik kategoriyalar qoʻllanishida, ran qurilishi va maʼnolar tizimida, izchil tovush oʻzgarishlari tizimida va boshqalarda namoyon boʻladi. Bu yaqinlik Slavyan tillarining kelib chiqish manbai yagonaligi, shuningdek, ularning adabiy tillar va lahjalar darajasidagi uzoq, yillik aloqalari bilan izohlanadi. Shu bilan birga, XI—XV asrlardan beri mustaqil tillar sifatida rivojlanib kelayotgani sababli ular orasida moddiy, funksional va tipiologik xarakterdagi bir qancha tafovutlar ham mavjud.

Slavyan tillari oʻzaro yaqinlik darajasiga koʻra, 3 ta guruhga ajratiladi: sharqiy slavyan (rus, ukrain, belorus tillari), janubiy slavyan (bolgar, makedon, serb-xorvat, slovyan tillari) va gʻarbiy slavyan (chex, slovak, polyak, yuqori va quyi lujitsa tillari) guruhlari. Mazkur guruhlardan har birining ichki boʻlinishlari ham oʻziga xosliklarga ega. Slovyan tillarining har biri adabiy til bilan birga oʻz hududiy lahjalarini qamrab oladi; bu unsurlarning oʻzaro nisbati Slavyan tillarida turlicha namoyon boʻladi.

Zamonaviy St. yagona til (eng qadimgi, keyinroq qadimgi va eski slavyan tili)ning uzoq tarixiy taraqqiyoti va boʻlinishi natijasida paydo boʻlgan. 10— XI asrlarda qabila tillari asosida ayrim slavyan xalqlari tillari vujudga kelgan. Janubiy va gʻarbiy Slavyan tillarida boʻlinish yuz bergan. XIV asrda sharqiy Slavyan tillarining ajralishi natijasida rus, belorus va ukrain tillari yuzaga keladi. Turli tarixiy davrlarda Slavyan tillarining miqdori va oʻzaro nisbati turlicha boʻlgan. Masalan, XIV asrgacha sharqiy Slavyan tillari mustaqil tillar emas, balki laxjalar darajasida oʻzaro farqlangan. Serblar va xorvatlar til jihatdan XIX asrning 1-yarmidagina birlashganlar va ularning umumiy tili serbxorvat yoki xorvatserb deb atala boshlagan. Makedon tili esa XX asrdagina shakllangan.

Slavyan xalqlari (tillari) 2 ta alifbodan foydalanadilar. Barcha sharqiy slavyan tillari, bolgar, serbxorvat va makedon tillari kirill alifbosi asosidagi, barcha gʻarbiy slavyan tillari, xorvat va sloven tillari esa lotin alifbosi asosidagi yozuvlarga ega. Slavyanlar nutqidagi ayrim tovushlar uchun lotin alifbosida tegishli harflar boʻlmagan holatlar turli satr usti belgilarini qoʻllash yoki harflarni qoʻshish orqali bartaraf etilgan. Slavyan tillaridagi dastlabki yozma yodgorliklar, ularning shakllanish va rivojlanish vaqtlariga koʻra, XI asrdan XIX—XX asrlargacha boʻlgan davrlarga taalluqlidir.

Adabiyot

• Bernshteyn SB., Ocherk sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Vvedeniye. Fonetika, M., 1961; Naxtigal R., Slavyanskiye yaziki, perevod so slovenskogo, M., 1963; Boshkovch R., Osnovi sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Fonetika i slovoobrazovaniye, perevod s serbskoxorvatskogo, M., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.