Bibixonim madrasasi

Madrasa
Bibixonim madrasasi
Mamlakat	Oʻzbekiston
Hudud	Samarqand viloyati
Shahar	Samarqand
Maktab yoʻnalishi	sunniy
Madrasa turi	Katta
Meʼmoriy uslub	Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi
Binokorlik tashabbuschisi	Bibixonim
Binokorlik sanasi	XIV asr oxiri
Holati	Saqlanib qolmagan

Bibixonim madrasasi – Amir Temurning katta xotini Bibixonim (Saroymulk xonim) "oʻz onasi sharafi"ga (Klavixo) XIV asr oxirida Samarqandda qurdirgan Madrasa. Sayyoh, olim A. Vamberi taʼkidlashicha, bu madrasada 1000 ga yaqin talaba oʻqigan.

Bibixonim madrasasi Bibixonim jome masjidining kirish peshtogʻi qarshisida joylashgan. Lekin jome masjididan oldin qurilgan. Saroy tarixchisi Gʻiyosiddin Alining "Amir Temur 1399-yil 10-mayda madrasada toʻxtab oʻtganligi" haqidagi maʼlumoti shundan dalolat beradi. Tarixnavis Fasih Havofiy (1375— 1442) taʼkidlashicha, Amir Temur jome masjidi qurilishini kelib koʻrarkan, meʼmoriy majmuada mutanosiblik buzilganligi—Madrasa peshtogʻi va ayvoni jome masjidga nisbatan balandroq va qiyaroq boʻlib qolganligi uchun dargʻazab boʻladi va meʼmorlar (Xoja Mahmud Dovud va Muhammad Jald)ni jazoladi. Arxeologik qazishlar ham shu nomutanosiblikni tasdiqlaydi. Bino peshtogʻi qanchalik mahobatli boʻlmasin, uning qarshisidagi binoga monand emasligi koʻzga tashlanib qolgan. Meʼmoriy uslub talabiga koʻra, nomaqbul tushgan Madrasa peshtogʻi buzib tashlashga mahkum boʻldi. Shuning uchun ham keyingi ayerlarda Madrasa qoldiqlari buzib tashlandi.

Bibixonim madrasasi yonida unga "qoʻsh" uslubda Tuman ogo xonaqohi qurilgan. Tarixiy manbalar bu xonaqoh ham 1399 yildan oldin bunyod etilganligi haqida maʼlumot beradi. Chortokli keng xonaqoh, tepasi baland gumbaz bilan bogʻlangan. Devorlariga manzara naqshin gullar, serhasham bezaklar ishlangan. 4 tarafidagi keng derazalar—tobadonlar va eshiklar orqali xonaqoh juda yaxshi yoritilgan. Ostidagi tagxona—sardoba esa kichikroq boʻlib, devorlari yirik kulrang toshtaxtalar bilan bezatilgan. Tagxonada bir necha tosh tobutlar saqlangan. 1875-yil zilzilasi natijasida tagxona gumbazchasi oʻpirilib, pastda toshtobutlar borligi maʼlum boʻldi. Shu vaqgdan boshlab aholi orasida bu tobutlardan biri Bibixonimga tegishli degan ovoza tarkaldi. 1941-yilda oʻtkazilgan arxeologik tadqiqotlar goʻyo bu rivoyatni tasdiklagandek boʻldi. Shu sababli yaqingacha ushbu xonaqoh Bibixonim maqbarasi deb yuritilgan.

Qabrlarning ochilishi

1927-yilda Bibixonim maqbarasidagi Saray Mulk xonim sag‘anasi noma’lum shaxslar tomonidan talon-toroj qilish maqsadida ochilgan. Taxminlarga ko‘ra, shu paytda malikaning uzugi o‘g‘irlab ketilgan. Dafn joyini tekshirgan Xalq maorifi xalq komissarligi hamda Qadimiy yodgorliklar va san’atni muhofaza qilish qo‘mitasi (Uzkomstaris) vakillaridan iborat komissiya nafaqat qabr buzilganini qayd etdi, balki qimmatli ilmiy ma’lumotlarni ham aniqladi. Xususan, jasad qoldiqlarining, jumladan mushak to‘qimalari va terining ayrim qismlarining nisbatan yaxshi saqlangani, kiyim qoldiqlari hamda balzamlash (mumiyolash) alomatlari mavjudligi qayd etildi. 1941-yil 21-iyunda sag‘ana yana bir bor ochildi. Shundan so‘ng Saray Mulk xonimning jasad qoldiqlari keyingi ilmiy tadqiqotlar va saqlash maqsadida Toshkentdagi muzeyga olib ketildi. 1947-yilda O‘zbekiston SSR Vazirlar Kengashining qaroriga muvofiq, ushbu qoldiqlar Samarqanddagi O‘zbek xalqi madaniyati Respublika muzeyiga topshirildi va o‘sha yilning iyun oyida muzeyga keltirildi. Keyinchalik O‘zbekiston SSR hukumati muzeyga Saray Mulk xonimning jasad qoldiqlarini o‘zining tarixiy dafn joyiga qaytarishni topshirdi. Bu qaror 1950-yil 10-iyunda ijro etilib, qoldiqlar yana o‘z sag‘anasiga qayta dafn qilindi.

Bibixonim maqbarasi (qabrlar)

Tuman ogʻo xonaqohi Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan 1996-yilda taʼmir etilgan.

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
• Zohi dov P., Temur davrining meʼmoriy qahkashoni. T., 1996.

Poʻlat Zohidov.