Tarix

Tarix — oʻtmish tizimli ravishda oʻrganiladigan fan. Akademik fan oʻlaroq unda tarixiy dalillar tahlil qilinadi va talqin etiladi, sodir boʻlgan voqealar hamda ularning yuz berish sabablarini tushuntirish uchun tarixiy bayonlar yaratiladi. Ayrim nazariyotchilar tarixni ijtimoiy fanlar qatoriga kiritsa, boshqalari uni gumanitar fanlar tarkibiga mansub yoki bu ikki yoʻnalishni oʻzida mujassam etgan gibrid fan deb sanaydi. Tarixning maqsadi borasida ham turli qarashlar mavjud. Masalan, baʼzilar uning asosiy vazifasi haqiqatni aniqlashga qaratilgan nazariy bilim olish deb bilsa, boshqalar oʻtmishdan saboq chiqarishga xizmat qiladigan amaliy ahamiyatini ustun qoʻyadi. Kengroq maʼnoda tarix atamasi akademik fanni emas, balki oʻtmishning oʻzini, oʻtmishdagi davrlarni yoki oʻtmish haqida yozilgan alohida matnlarni ham anglatadi.

Tarixiy tadqiqotlar oʻtmishdagi voqealarni qayta tiklash va ularning talqinlarini asoslash uchun birlamchi hamda ikkilamchi manbalarga tayanadi. Tanqidiy manbashunoslik (manbalarni tanqidiy tahlil qilish) orqali bu manbalarning haqiqiyligi, mazmuni va ishonchliligi baholanadi. Tarixchilar izchil va yaxlit tarixiy bayon yaratish uchun turli manbalardagi qarashlarni oʻzaro uygʻunlashtirishga intiladilar. Pozitivizm, „Annallar“ maktabi, marksizm va postmodernizm kabi ilmiy yoʻnalishlar tarixiy tadqiqotlarda oʻziga xos metodologik yondashuvlarga ega.

Tarix juda keng qamrovli fan boʻlib, koʻplab tarmoqlarni oʻz ichiga oladi. Ulardan ayrimlari qadimgi dunyo tarixi kabi muayyan davrlarni oʻrgansa, boshqalari Afrika tarixi singari maʼlum geografik hududlarni qamrab oladi. Mavzuga koʻra tarix siyosiy, harbiy, ijtimoiy va iqtisodiy yoʻnalishlarga boʻlinadi. Muayyan tadqiqot usullari va manbalariga asoslangan tarmoqlar qatoriga kvantitativ tarix, qiyosiy tarix va ogʻzaki tarix kiradi.

Tarix alohida tadqiqot sohasi sifatida qadimgi davrlarda afsona va rivoyatlarga asoslangan bayonlar oʻrnini bosish maqsadida shakllandi. Dastlabki nufuzli tarixshunoslik anʼanalari Qadimgi Yunoniston va Xitoyda vujudga kelgan, keyinchalik esa islom dunyosida ham rivojlangan. Tarixiy yozma asrlar davomida takomillashib bordi va ayniqsa XIX asrda qatʼiy metodologiya hamda turli ilmiy muassasalarning shakllanishi bilan yuqori darajada professionallashdi. Tarix tarixshunoslik, falsafa, taʼlim, siyosat va arxeologiya kabi koʻplab fanlar bilan chambarchas bogʻliqdir.

Taʼrif

Akademik fan sifatida tarixda oʻtmish, avvalo insoniyat oʻtmishi oʻrganiladigan fandir. Dalillar toʻplash va tahlil qilish orqali tarixiy bayonlarni yaratilib, oʻtmishda sodir boʻlgan voqealar tavsiflanadi va tushuntiriladi. Bunday bayonlarda voqealarning vaqt davomida qanday rivojlangani, nima sababdan yuz bergani hamda qanday sharoitlarda sodir boʻlgani yoritiladi. Shuningdek, tarixda tarixiy voqealarning ahamiyati va ularga turtki boʻlgan insoniy motivlar ham tadqiq etiladi.

Tarix atamasi boshqa bir maʼnoda oʻtmishda sodir boʻlgan voqealarning oʻzini ham anglatadi. Bu maʼnoda tarix — oʻtmishni oʻrganadigan fan emas, balki oʻtmishning oʻzidir. Sanaladigan ot sifatida qoʻllanganda esa tarix oʻtmishning tarixiy asar shaklidagi ifodasini bildiradi. Tarixiy asarlar faol talqin va qayta tiklash jarayonining mahsuli boʻlgan madaniy mahsulotlardir. Tarixchilar yangi dalillarni aniqlashi yoki avval maʼlum boʻlgan manbalarni yangicha talqin qilishi natijasida bunday asarlardagi tarixiy bayonlar oʻzgarishi mumkin. Oʻtmishning oʻzi esa oʻzgarmas va oʻzgarib boʻlmaydigan hodisadir. Ayrim tarixchilar tarixni yilnomalardan farqlash maqsadida uning talqin va izohlash xususiyatiga alohida urgʻu beradilar. Ularning fikricha, yilnomalarda voqealar faqat xronologik tartibda qayd etiladi, tarixda esa ularning sabablari, sharoitlari va oqibatlarini har tomonlama tushuntirishga intilinadi.

Tarix fani uzoq vaqt davomida asosan yozma hujjatlarga tayangan. Shu sababli ushbu fanda yozuv paydo boʻlganidan keyingi davrni, yaʼni yozma tarixni oʻrganishga eʼtibor qaratilgan, yozuvdan avvalgi davr — ibtidoiy jamiyat esa arxeologiya kabi boshqa fanlarning tadqiqot obyekti sanalgan. XX asrda tarixchilarning qiziqishi kengayib, ular yozuv ixtiro qilinishidan avvalgi insoniyat oʻtmishini ham oʻrgana boshlaydilar.

Tarixning ijtimoiy fanmi yoki gumanitar fanlar tarkibiga kiradimi, degan masala tarixchilar orasida munozaralarga sabab boʻlib kelmoqda. Ijtimoiy fanlar vakillari singari tarixchilar ham gipotezalarni ilgari suradilar, obyektiv dalillarni toʻplaydilar va ana shu dalillarga tayangan holda xulosalar chiqaradilar. Shu bilan birga, tarix talqin, hikoya qilish, inson tajribasi va madaniy meros kabi subyektiv jihatlarga tayangani bois gumanitar fanlarga ham yaqin turadi. Baʼzi tarixchilar uni qatʼiy ravishda ijtimoiy yoki gumanitar fan sifatida tasniflasa, boshqalari tarixni bu ikki yoʻnalish xususiyatlarini oʻzida mujassam etgan gibrid fan deb sanaydi. Tarix soxta tarixdan farq qiladi. Soxta tarix tarixshunoslikning ilmiy mezonlariga rioya qilmaydigan yondashuvlarni anglatadi. Bunday yondashuvlar shubhali tarixiy dalillarga tayanishi, ishonchli dalillarni tanlab eʼtiborsiz qoldirishi yoki tarixiy voqelikni buzib koʻrsatishning boshqa usullaridan foydalanishi bilan tavsiflanadi. Koʻpincha muayyan mafkuraviy maqsadlar bilan bogʻliq boʻlgan soxta tarixda tarixiy tadqiqot usullariga oʻxshash uslublardan foydalangan holda, ilmiy tahlil va mutaxassislar oʻrtasidagi umumiy eʼtirofga ega boʻlmagan biryoqlama hamda chalgʻituvchi tarixiy bayonlar ilgari suriladi.

Maqsadi

Tarixning maqsadi yoki ahamiyati haqida turli qarashlar mavjud. Ayrim tarixchilarning fikricha, tarixning asosiy vazifasi oʻtmish haqidagi haqiqatni xolisona aniqlashdan iborat. Bu yondashuvda haqiqatni hech qanday tashqi maqsadlarsiz, oʻz-oʻzi uchun qadriyat sifatida izlashga urgʻu beriladi. Unga koʻra, mafkura yoki siyosat bilan bogʻliq tashqi maqsadlar oʻtmishni buzib talqin qilish orqali tarixiy tadqiqotlarning aniqligiga putur yetkazishi mumkin. Shu maʼnoda tarixda dalillarga asoslanmagan anʼanaviy afsona va rivoyatlar ham shubha ostiga olinadi.

Boshqa bir qarashga koʻra, tarixning asosiy qadriyati uning bugungi kun uchun beradigan saboqlaridadir. Bu nuqtayi nazarga koʻra, oʻtmishni anglash qarorlar qabul qilishda yoʻl-yoʻriq boʻlib xizmat qiladi va avval yoʻl qoʻyilgan xatolarning takrorlanishining oldini olishga yordam beradi. Shunga yaqin yondashuvda inson tabiatini chuqurroq anglashga eʼtibor qaratiladi. Turli davrlar va sharoitlardagi inson xulq-atvorining xilma-xilligini ochib berib, xuddi xorijiy mamlakatlarga sayohat qilish orqali hosil qilinadigan tajriba singari, insoniyat haqidagi tasavvurlarni boyitadi. Tarix, shuningdek, umumiy oʻtmish orqali odamlarda jamoaviy oʻzlikni shakllantirib, ijtimoiy hamjihatlikni mustahkamlashi hamda madaniy meros va qadriyatlarni avloddan avlodga saqlash hamda rivojlantirishga xizmat qilishi mumkin. Whig tarixchilari hamda marksist olim Edward Hallett Carr kabi ayrim tadqiqotchilar tarixni bugungi kunni anglashning, Carr esa bundan tashqari kelajakni shakllantirishning ham muhim vositasi deb hisoblagan.

Siyosatchilar va mafkurachilar ayrim hollarda tarixdan siyosiy yoki mafkuraviy maqsadlarda ham foydalanadilar. Masalan, ayrim anʼanalarning nufuzini taʼkidlash orqali mavjud holatni oqlash yoki oʻtmishdagi adolatsizliklarni koʻrsatish orqali oʻzgarishlarni targʻib qilish bunga misol boʻla oladi. Bunday yondashuvning keskin koʻrinishlarida tarixiy dalillar ataylab eʼtibordan chetda qoldiriladi yoki notoʻgʻri talqin qilinadi. Natijada chalgʻituvchi tarixiy bayonlar yuzaga kelib, ular soxta tarix yoki tarixiy inkorchilikka olib kelishi mumkin. Bunga Holokost, armanlar genotsidi, Nankin qirgʻi va Golodomorni inkor etish kabi holatlar misol boʻla oladi.

Etimologiyasi

Gerodotning „Tarix“ asaridan parcha.

Inglizcha „history“ soʻzi qadimgi yunon tilidagi ἵστωρ („histōr“) soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „bilimdon“, „donishmand“ maʼnolarini anglatadi. Bu soʻzdan qadimgi yunon tilidagi ἱστορία („historiā“) atamasi hosil boʻlgan. Dastlab keng maʼnoda „surishtiruv“, „tadqiqot“ va „guvohlik berish“ni anglatgan. Keyinchalik ushbu atama klassik lotin tiliga „historia“ shaklida oʻzlashgan. Ellinizm va Rim imperiyasi davrlarida uning maʼnosi oʻzgarib, surishtiruv va guvohlik berishdan koʻra voqealarni bayon qilish hamda ularni ifodalash sanʼatiga koʻproq urgʻu berila boshlagan.

Bu soʻz XIV asrda qadimgi fransuz tilidagi „histoire“ shakli orqali oʻrta ingliz tiliga kirib kelgan. Oʻsha davrda „hikoya“, „qissa“ maʼnosida qoʻllanilib, ham haqiqiy, ham badiiy voqealarni oʻz ichiga olgan. XV asrga kelib, uning maʼnosi kengayib, oʻtmishni oʻrganuvchi bilim sohasi bilan bir qatorda oʻtmish haqidagi bayonlarni ham anglata boshlagan. XVIII–XIX asrlarda tarixiy tadqiqotlarning professionallashuvi bilan „history“ soʻzi tobora dalillarga asoslangan bayonlar va ilmiy tadqiqotlar bilan bogʻlana boshlaydi. Bu maʼno hozirgi zamon qoʻllanilishida ham ustunlik qiladi.

Tarix soʻzining ikki xil maʼnosi — yaʼni „hikoya“ va „oʻtmish haqidagi dalillarga asoslangan bayon“ maʼnolari — boshqa koʻplab Yevropa tillarida ham saqlanib qolgan. Jumladan, fransuz tilidagi „histoire“, italyan tilidagi „storia“ va nemis tilidagi „Geschichte“ soʻzlari ham shu ikki maʼnoni anglatadi.

Metodlari

Asosiy maqola: Tarix metodologiyasi

Tarixiy usul — tarixchilar oʻtmishni tadqiq etish va talqin qilishda foydalanadigan usullar majmui boʻlib, dalillarni toʻplash, baholash va umumlashtirish jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Maqsadi tarixiy dalillarni tanlash, tahlil qilish va talqin etishda ilmiy qatʼiylik, aniqlik hamda ishonchlilikni taʼminlashdan iborat.

Tarixiy tadqiqot odatda tadqiqot savolini belgilashdan boshlanadi. Tadqiqot savoli izlanishning doirasi va yoʻnalishini aniqlab beradi. Baʼzi tadqiqot savollari faqat voqealarning qanday sodir boʻlganini tasvirlashga qaratilsa, boshqalari muayyan voqeaning nima sababdan yuz berganini tushuntirish, mavjud nazariyani rad etish yoki yangi gipotezani tasdiqlashni maqsad qiladi.

Manbalar va manbalarni tanqidiy tahlil qilish

Tadqiqot savollariga javob topish uchun tarixchilar oʻtmishni qayta tiklash va oʻz xulosalarini asoslashda turli xil dalillarga tayanadilar. Tarixiy dalillar odatda birlamchi va ikkilamchi manbalarga boʻlinadi.

Birlamchi manba — oʻrganilayotgan davrning oʻzida yaratilgan manbadir. Bunday manbalar rasmiy hujjatlar, xatlar, kundaliklar, voqealarning bevosita guvohlari qoldirgan qaydlar, fotosuratlar, audio va video yozuvlar kabi turli shakllarda boʻlishi mumkin. Shuningdek, arxeologiya, geologiya va tibbiyot fanlarida oʻrganiladigan tarixiy qoldiqlar, jumladan qazishmalar natijasida topilgan artefaktlar va qazilma qoldiqlar (yoqilgʻilar) ham birlamchi manbalarga kiradi. Birlamchi manbalar tarixiy voqealar haqida eng bevosita dalillarni taqdim etadi.

Arxivlar tadqiqotchilar foydalanishi uchun juda koʻp miqdordagi asl manbalarni saqlaydi.

Ikkilamchi manba — boshqa manbalardagi maʼlumotlarni tahlil qilinadigan yoki talqin etiladigan manba. Muayyan hujjatning birlamchi yoki ikkilamchi manba sanalishi faqat uning oʻziga emas, balki undan qanday maqsadda foydalanilayotganiga ham bogʻliq. Masalan, tarixchi tarixiy hujjatlar tahliliga asoslanib qullik haqida asar yozsa, bu asar qullik tarixini oʻrganishda ikkilamchi manba, biroq tarixchining oʻz qarashlarini oʻrganishda birlamchi manba sanaladi.

Mavjud manbalarga muvofiqlik tarixiy tadqiqotlarning asosiy mezonlaridan biridir. Masalan, yangi manbalarning topilishi tarixchilarni ilgari qabul qilingan tarixiy talqinlarni qayta koʻrib chiqishga yoki ulardan voz kechishga olib kelishi mumkin. Birlamchi va ikkilamchi manbalarni topish hamda ulardan foydalanish uchun tarixchilar arxivlar, kutubxonalar va muzeylarga murojaat qiladilar. Ayniqsa, arxivlar asl manbalarni tizimli ravishda saqlashi va tadqiqotchilar uchun foydalanishga taqdim etishi bilan muhim oʻrin tutadi. Texnologiyalar taraqqiyoti natijasida tarixchilar tobora koʻproq raqamli maʼlumotlar bazalariga tayangan holda, internet orqali hujjatlarni izlash va ulardan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlmoqdalar.

Manbalarni tanqidiy tahlil qilish — manba taqdim etgan maʼlumotlarni tahlil qilish va baholash jarayonidir. Odatda ushbu jarayon tashqi tanqiddan boshlanadi. Tashqi tanqid orqali manbaning haqiqiyligi tekshiriladi. Unda manbaning qachon va qayerda yaratilgani, muallifi kimligi, u qanday maqsadda yozilgani hamda yaratilganidan keyin unga oʻzgartirishlar kiritilgan-kiritilmagani aniqlanadi. Bundan tashqari, tashqi tanqid asl nusxa, koʻchirma va qalbakilashtirilgan hujjatlarni bir-biridan farqlashni ham oʻz ichiga oladi.

Ichki tanqidda esa manbaning mazmuni baholanadi. Bu jarayon odatda manbadagi maʼno va tushunchalarni aniqlashtirishdan boshlanadi. Bunda notoʻgʻri talqin qilinishi mumkin boʻlgan atamalar izohlanadi, manba notanish tilda yozilgan boʻlsa, tarjima qilinadi. Mazmun anglashilgach, ichki tanqid, avvalo, manbadagi maʼlumotlarning toʻgʻriligini baholashga qaratiladi. Tadqiqotchilar maʼlumotlar ishonchliligi, voqelikning toʻgʻri yoki notoʻgʻri aks ettirilgani, shuningdek, manbaning toʻliqligi yoki muhim tafsilotlarni chetda qoldirgan-qoldirmaganini tekshiradilar. Bunday baholash usullaridan biri muallif oʻrganilayotgan voqeani haqqoniy tasvirlash imkoniyatiga ega boʻlgan-boʻlmaganini aniqlashdir. Boshqa yondashuvlar esa muallifning maqsadi va ehtimoliy xolislikdan chekinishlarini tahlil qilish hamda maʼlumotlarni boshqa ishonchli manbalar bilan taqqoslashni oʻz ichiga oladi. Manbaning cheklovlarini anglash tarixchilarga uning qaysi jihatlariga ishonish mumkinligini va undan tarixiy bayon yaratishda qanday foydalanish lozimligini aniqlashga yordam beradi.

Sintez va tarixshunoslik maktablari

Manbalarni tanlash, tahlil qilish va tanqidiy baholash natijasida oʻtmish haqidagi koʻplab, biroq asosan oʻzaro bogʻlanmagan tasdiqlangan maʼlumotlar yigʻiladi. Keyingi bosqich, baʼzan tarixiy sintez deb ataladigan jarayonda, tarixchilar ushbu alohida dalillar qanday qilib yagona tarixiy manzaraning tarkibiy qismlarini tashkil etishini tahlil qiladilar. Bunday umumiy manzarani yaratish tadqiqot mavzusini har tomonlama anglash uchun muhimdir. Tarixiy sintez tarixiy bayonning ijodiy jihati boʻlib, unda turli voqealar oʻrtasidagi bogʻliqlikni koʻrsatish orqali oʻtmishni qayta tiklanadi, talqin qilinadi va tushuntiriladi. Shu tariqa tarixchilar nafaqat qanday voqealar sodir boʻlganini, balki nima sababdan yuz berganini va ular qanday oqibatlarga olib kelganini ham izohlaydilar. Tarixiy sintezning hamma tomonidan qabul qilingan yagona usuli mavjud boʻlmasa-da, tarixchilar bu jarayonda turli talqin vositalari va metodologik yondashuvlardan foydalanadilar.

Murakkab tarixiy jarayonlarni tushunarli tarzda yoritish vositalaridan biri davrlashtirishdir. Davrlashtirish muayyan vaqt oraligʻini oʻsha davrning asosiy xususiyatlarini belgilab bergan muhim jarayonlar yoki mavzularga asoslangan davrlarga ajratadi. Masalan, insoniyatning ilk tarixi anʼanaviy ravishda ustun boʻlgan xomashyo va texnologiyalarga qarab Tosh, Bronza va Temir davrlariga boʻlinadi. Yana bir metodologik yondashuv tarixiy manbalardagi sukutlar, boʻshliqlar va tushirib qoldirilgan jihatlarni tahlil qilishdir. Ayrim voqealar yuz bergan boʻlsa-da, ular haqida yetarli dalillar saqlanib qolmagan boʻlishi mumkin. Bunday holat zamondoshlar ayrim maʼlumotlarni yozib qoldirishga hojat sezmaganidan yoki maʼlumotlar ataylab yashirilgani yoki yoʻq qilinganidan kelib chiqishi mumkin. Aksincha, katta hajmdagi maʼlumotlar mavjud boʻlganda miqdoriy usullar qoʻllaniladi. Masalan, iqtisodiy va ijtimoiy tarixchilar yirik ijtimoiy guruhlarga oid qonuniyatlar va tendensiyalarni aniqlash uchun statistik tahlildan keng foydalanadilar.

Turli tarixshunoslik maktablari tarixni yozish va talqin qilishning oʻziga xos metodologik yondashuvlariga ega. Pozitivizmda tarixiy tadqiqotning ilmiy tabiatini taʼkidlanib, obyektiv haqiqatni aniqlashda empirik dalillarga tayaniladi. Postmodernizmda esa „yagona obyektiv haqiqatni ifodalaydi“ deb daʼvo qiluvchi umumiy tarixiy bayonlarni rad etiladi. Uning vakillari tarixiy talqinning subyektiv xususiyatiga urgʻu berib, bir-biridan farq qiluvchi koʻplab qarashlarning mavjudligini eʼtirof etadilar.

Marksistik tarixshunoslikda tarixiy taraqqiyotni iqtisodiy omillar va sinfiy kurashlarning mahsuli sifatida talqin qilinadi. „Annallar“ maktabida uzoq muddatli ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni oʻrganishga alohida eʼtibor qaratilib, miqdoriy hamda fanlararo tadqiqot usullaridan foydalaniladi. Feministik tarixshunoslik esa tarixda genderning oʻrnini oʻrganadi. Ayniqsa, ayollar tajribasini tahlil qilish orqali patriarxal qarashlarni qayta koʻrib chiqishga intiladi.

Tadqiqot yoʻnalishlari

Tarix koʻplab tarmoqlarni oʻz ichiga olgan keng qamrovli tadqiqot sohasidir. Uning ayrim tarmoqlari muayyan tarixiy davrni oʻrgansa, boshqalari maʼlum bir geografik hudud yoki alohida mavzuga ixtisoslashadi. Turli yoʻnalishdagi ixtisoslashuvlar koʻpincha oʻzaro birlashtirilishi mumkin. Masalan, Qadimgi Misr iqtisodiy tarixiga bagʻishlangan tadqiqotda vaqt, hudud va mavzu nuqtayi nazarlari jamlanadi.

Qamrovi juda keng boʻlgan mavzularda birlamchi manbalar hajmi shunchalik katta boʻlishi mumkinki, bitta tarixchining ularning barchasini mustaqil oʻrganishi amalda imkonsiz boʻladi. Shu sababli tadqiqotchilar odatda mavzuni toraytiradilar yoki umumiy tasavvur hosil qilish uchun ikkilamchi manbalardan ham foydalanadilar.

Davrlar boʻyicha

Tarixni davrlarga ajratish uning ulkan qamrovini nisbatan tadqiq etish oson boʻlgan qismlarga boʻlishning keng tarqalgan usuldir. Tarixiy davrlar odatda muayyan vaqt oraligʻini tavsiflovchi ustun jarayonlar hamda ularning boshlanishi yoki yakunlanishiga sabab boʻlgan muhim voqealar asosida belgilanadi. Tanlangan yondashuv va tafsilot darajasiga qarab, davrlar bir necha oʻn yillikni ham, bir necha asrni ham qamrab olishi mumkin.

Anʼanaviy davrlashtirishga koʻra, insoniyat tarixi ibtidoiy jamiyat, qadimgi dunyo tarixi, postklassik davr, ilk yangi davr tarixi va zamonaviy davr tarixiga boʻlinadi. Biroq hudud va mavzuga qarab bu davrlarning vaqt chegaralari farq qilishi, ayrim hollarda esa tarixchilar mutlaqo boshqa davrlashtirish tizimlaridan foydalanishlari mumkin. Masalan, Xitoy tarixini davrlashtirish anʼanaviy ravishda asosiy sulolalarga tayanadi, Amerika tarixida esa Kolumbgacha boʻlgan davr, mustamlakachilik davri va mustamlakachilikdan keyingi davr ajratiladi.

Ibtidoiy jamiyat davri

Ibtidoiy jamoa davrni oʻrganish bir necha million yil avval yashagan odam­simon turlar evolyutsiyasi va taxminan 200 ming yil avval anatomik jihatdan zamonaviy insonning paydo boʻlishini qamrab oladi. Keyinchalik insonlar Afrikadan koʻchib chiqib, Yer yuzining katta qismiga tarqalganlar. Ibtidoiy jamoa davrining oxirlariga kelib, yangi va takomillashgan mehnat qurollarining yaratilishi natijasida koʻplab inson jamoalari ovchilik va termachilikka asoslangan koʻchmanchi turmush tarzidan voz kechib, dastlabki dehqonchilikka tayangan oʻtroq hayot tarziga oʻta boshlaganlar.

Bu davrga oid yozma manbalarning mavjud emasligi tadqiqotchilar oldiga oʻziga xos muammolarni qoʻyadi. Shu sababli ibtidoiy jamoa davrni oʻrganish arxeologiya, antropologiya, paleoantropologiya va geologiya kabi fanlar dalillariga tayanadigan fanlararo yondashuvni talab qiladi.

Qadimgi dunyo tarixi

Qadimgi dunyo tarixini oʻrganuvchi tarixchilar miloddan avvalgi taxminan 3500-yillardan boshlab Mesopotamiya, Misr, Hind vodiysi, Xitoy va Peru kabi hududlarda dastlabki yirik sivilizatsiyalarning shakllanishini tadqiq etadilar. Ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning murakkablashuvi yozuvning paydo boʻlishiga zamin yaratdi. Qishloq xoʻjaligining rivojlanishi oziq-ovqat ortigʻini vujudga keltirib, aholining koʻpayishi, shaharlarning rivojlanishi, savdo tarmoqlarining kengayishi va mintaqaviy imperiyalarning shakllanishiga imkon berdi.

Qadimgi tarixning keyingi bosqichi, baʼzan klassik davr deb ataladigan davrda, Xitoy, Hindiston, Eron va Oʻrta dengiz havzasi sivilizatsiyalari yanada rivojlanib, madaniyat, ilm-fan va siyosat sohalarida yuksak taraqqiyotga erishdilar. Aynan shu davrda hinduizm, buddaviylik, konfutsiychilik, yahudiylik va qadimgi yunon falsafasi kabi yirik diniy va falsafiy anʼanalar shakllandi.

Postklassik yoki oʻrta asrlar tarixi

Taxminan milodiy 500-yildan boshlangan postklassik yoki oʻrta asrlar tarixini oʻrganuvchi tarixchilar yirik dinlarning taʼsiri tobora kuchayganini qayd etadilar. Buddaviylik, xristianlik va islom kabi missioner dinlar tez surʼatlar bilan tarqalib, jahon dinlariga aylandi hamda asta-sekin boshqa eʼtiqod tizimlari oʻrnini egallay boshladi. Shu bilan birga, mintaqalararo savdo tarmoqlari ravnaq topib, texnologiyalar va madaniyatlarning oʻzaro almashinuvini jadallashtirdi. XIII–XIV asrlarda Osiyo va Yevropaning katta qismini egallagan Moʻgʻullar imperiyasi dunyoning eng qudratli davlatlaridan biriga aylandi.

Ilk yangi davr tarixi

Taxminan 1500-yillarda boshlangan ilk yangi davr tarixini oʻrganuvchi tarixchilar, avvalo, Yevropa davlatlarining jahon miqyosidagi qudratga aylanganiga eʼtibor qaratadilar. Oʻqotar qurollarga tayangan imperiyalar sifatida ular dunyoning koʻplab hududlarini kashf etdilar va mustamlakaga aylantirdilar. Natijada Amerika qitʼasi jahon miqyosidagi iqtisodiy va madaniy aloqalar tizimiga qoʻshildi hamda oʻsimliklar, hayvonlar, odamlar va kasalliklarning keng koʻlamli almashinuvi yuz berdi.

Ilmiy inqilob muhim kashfiyotlarga yoʻl ochib, texnologik taraqqiyotni tezlashtirdi. Bu jarayon gumanizm va Maʼrifatparvarlik kabi intellektual oqimlar bilan birga kechib, jamiyatning sekulyarlashuviga turtki berdi.

Zamonaviy tarix

XVIII asr oxirlaridan boshlanadigan zamonaviy tarixni oʻrganishda tarixchilar Sanoat inqilobining iqtisodiyotga taʼsiriga alohida eʼtibor beradilar. Yangi va samaraliroq ishlab chiqarish usullarining joriy etilishi iqtisodiy hayotni tubdan oʻzgartirdi. Gʻarb davlatlari sanoatlashgan harbiy texnologiyalar yordamida ulkan mustamlaka imperiyalarini barpo etib, xalqaro maydonda ustun mavqega ega boʻldilar.

Tovarlar, gʻoyalar va aholining xalqaro miqyosdagi almashinuvi kuchayib, globallashuv jarayoni boshlandi. Turli ijtimoiy inqiloblar mutlaq monarxiyalar va mustamlakachilik tuzumlariga qarshi chiqib, demokratik boshqaruv shakllarining rivojlanishiga zamin yaratdi. Shu bilan birga, fan, texnologiya, iqtisodiyot, turmush darajasi va aholi sonining oʻsishi misli koʻrilmagan surʼatlarda jadallashdi. Biroq bu taraqqiyot ikki jahon urushi keltirib chiqargan ulkan vayronagarchiliklar fonida yuz berdi. Ushbu urushlar xalqaro kuchlar muvozanatini oʻzgartirib, Yevropaning dunyodagi ustun mavqeining zaiflashishiga olib keldi.