Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Bharali jangi (1615)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Bharali jangi
Ahom va Boburiylar urushlari
Jiya Bharali River1
Assomdagi Bharali daryosi Nameri milliy bogʻi orqali oqayotgan manzara
Sanalar 1615-yil
Urush yeri Bharali daryosi, Assom
26°09′22″N 90°58′59″E / 26.156°N 90.983°E / 26.156; 90.983
Natija Ahom gʻalabasi
Raqiblar
Ahom qirolligi
Qoʻmondonlar
Pratap Singh
Bali Narayan
Flag of the Mughal Empire Qasim Xon
Flag of the Mughal Empire Sayyid Abu Bakr †
Flag of the Mughal Empire Satrajit
Flag of the Mughal Empire Sayyid Hakim
Kuchlar
Nomaʼlum 10 000 otliq
400 kema
Nomaʼlum miqdordagi piyoda
Yoʻqotishlar
Nomaʼlum 5 000 halok boʻlgan
9 000 yaralangan
3 000 dezertir
Satrajitning oʻgʻli keng tarqalgan Ahom marosimlariga koʻra Kamakhya maʼbudasiga qurbon qilingan[1]

Bharali jangi — 1615-yilda boʻlib oʻtgan va Ahom va Boburiylar urushlarining muhim janglaridan biri boʻlib, Ahom qirolligining qatʼiy gʻalabasi bilan yakunlangan. Boburiylar magʻlubiyatga uchragach, Bali Narayan Darrangning soliq toʻlovchi Rajasi etib tayinlandi. U Dharma Narayan unvonini qabul qilib, Darrang hududida, Brahmaputraning janubiy sohilida oʻz poytaxtiga asos soldi. Ushbu magʻlubiyat Bengal noibi (viloyat hokimi) Qasim Xon Chishtiyning lavozimidan chetlatilishiga sabab boʻldi. Bu esa jangning strategik va siyosiy oqibatlari naqadar muhim boʻlganini koʻrsatdi[2].

Tarixi

1613-yil sentabrda Qasim Xon Chishtiy Bengal noibi etib tayinlandi va 1614-yil 6-mayda Dakka shahrida oʻz lavozimini egalladi[3]. Qasim Xon noibligi davrida imperiya amaldori Shaikh Ibrahim boshchiligida yirik qoʻzgʻolon koʻtarildi. U 700 000 rupiy mablagʻni oʻzlashtirishda ayblangan edi. Hibsga olinishdan qochish maqsadida Ibrahim 3 000 nafar tarafdori bilan isyon koʻtardi va Assom rojasi yordamiga murojaat qildi. Assom hukmdori Ibrahimni harbiy kemalar va askarlar bilan qoʻllab-quvvatlashga rozi boʻldi. Buning evaziga Ibrahim Boburiylarga qarshi kurashgan taqdirda, unga Kamarupa va Manchabat hududlarini berishni vaʼda qildi[4]. Assomdagi Ahom qirolligi oʻz hududlarini kengaytirayotgan bir paytda, Assom va Bengal chegarasi masalasida Boburiylar bilan toʻqnash kelishi muqarrar edi[4].

1606-yilda Sharqiy Kamata qirolligi rojasi Parikshit va Bengalning Boburiylar noibi kabi mintaqaviy hukmdorlar siyosiy vaziyatning shakllanishida muhim rol oʻynadilar. Otasi Raghu Dev tomonidan Ahomlar bilan oʻrnatilgan doʻstona munosabatlarni davom ettirgan roja Parikshit tinchliksevar siyosatga amal qildi. Bu aloqalar Kamata malikalaridan birining Pratap Singhga turmushga berilishi orqali yanada mustahkamlandi. Ayni paytda yoshi ulgʻaygan Ahom hukmdori Sukhaamphaa oʻz davlatining chegaralarini mustahkamlashga eʼtibor qaratdi. Ehtimol, u Raghu Devning gʻarbiy va janubiy chegaralardagi dushmanlariga qarshi kurashida ham yordam bergan[5].

Ayni paytda Mirza Yusuf boshchiligidagi Boburiylar qoʻshiniga Pandudagi qalʼani himoya qilish vazifasi yuklatildi. Tez orada ushbu qal’a muhim jang maydoniga aylandi. Roja Parikshitning ukasi Baldev 18 000 nafar togʻlik jangchidan iborat qoʻshin bilan qalʼaga hujum boshladi. Mirza Yusuf Barlas va uning Boburiylar qoʻshini qattiq qarshilik koʻrsatgan boʻlsa-da, porox va qoʻrgʻoshin zaxiralari tugab qolishi natijasida mudofaa zaiflashdi. Baldev qoʻshinlari okoplarini qal’a xandaqiga tobora yaqinlashtirdi. Bu esa Mirza Natanni qoʻshimcha kuch soʻrashga majbur qildi. Bunga javoban Ghiyosuddin zudlik bilan yurishga buyruq oldi, Bengal Subasining admirali Islam Quliga esa dengiz kuchlari bilan yordam koʻrsatish topshirildi. Bundan tashqari, garnizonni mustahkamlash uchun pilta miltiq bilan qurollangan 200 nafar askar yuborildi.

Ayni vaqtda Baldev qoʻshinlari hujumni kuchaytirib, qalʼani toʻplar va raketalar bilan oʻqqa tutdi. Mirza Natanning qoʻshimcha kuchlari Panduga yetib kelgach, garnizon qarshi hujumga oʻtdi. Natijada Baldev qamalni bekor qilib, chekinishga majbur boʻldi. Ushbu voqea mintaqadagi murakkab siyosiy va harbiy kurashlarni yaqqol namoyon etib, Boburiylar va Ahomlar oʻrtasidagi kengroq mojaroda Assomning strategik ahamiyatini yanada oshirdi[6].

Jang

Ahomlarni boʻysundirish maqsadida Bengalning Boburiylar noibi Qasim Xon 1615-yilda oldindan zarba berish uchun harbiy yurish uyushtirdi. Bunga keskinlashib borayotgan munosabatlar, jumladan, roja Parikshitning ukasi Bali Narayanga boshpana berilishi hamda Koliabar yaqinida Boburiylarning josusi deb gumon qilingan shaxsning oʻldirilishi sabab boʻldi. Yurishga ikki imperiya qoʻmondoni — Sayyid Hakim va Sayyid Abu Bakr boshchilik qildi. Ularning qoʻmondonligida 10 000 nafar otliq, soni koʻrsatilmagan piyoda askarlar va 400 ta kema mavjud edi[7]. Ularga Dakka mintaqasidagi yer egasining oʻgʻli Satrajit ham hamrohlik qildi. U avvalroq roja Parikshitga qarshi jang qilgan va Boburiylar tomoniga oʻtgan edi. Yurishdagi xizmatlari evaziga unga Pandu va Guvahati hududlarining Thanadari (harbiy-maʼmuriy boshligʻi) lavozimi vaʼda qilingan edi[8].

Qosimxon Chishtiy, qoʻlida oltin qadah, taxminan 1600-yilda ishlangan miniatyura.
Qasim Xon Chishtiy

10 000 kishilik imperiya qoʻshini Kallang daryosi boʻylab uzluksiz harakatlanib, Koliabar tomon yurish boshladi. Yoʻlda ular Bharali daryosining quyilish joyi atrofida joylashgan Ahom qoʻshiniga duch keldilar. Qalin tumandan ustalik bilan foydalangan Boburiylar otliq qoʻshinini daryoning narigi sohiliga oʻtkazib, Ahomlarni kutilmaganda qoʻlga oldilar va dastlabki yirik toʻqnashuvda gʻalaba qozondilar[8].

Biroq Ahomlar qayta kuch toʻplab, oʻz harbiy strategiyasiga xos boʻlgan kutilmagan tungi hujumni amalga oshirdilar. Hujum natijasida Boburiylar katta talafot koʻrdilar, jumladan, ularning qoʻmondoni Sayyid Abu Bakr halok boʻldi. Ushbu qarshi hujum davomida Ahomlar koʻplab oʻljalarni, jumladan, fillar, otlar, kemalar, toʻplar va oʻqotar qurollarni qoʻlga kiritdilar[8]. Bundan tashqari, Ahomlarning oʻsha davrda keng tarqalgan urf-odatlariga muvofiq, Satrajitning oʻgʻli Kamakhya maʼbudasiga qurbon qilindi[1].

Gait esa Boburiylar qoʻshini katta talafot koʻrganini, minglab askarlar halok boʻlganini, yana koʻplab kishilar yaralanganini va anchagina qismi oʻz lavozimini tashlab qochganini qayd etadi. Maʼlumotlarga koʻra, Boburiylar taxminan 5 000 kishini yoʻqotgan, 9 000 kishi yaralangan, 3 000 kishi esa qoʻshinni tark etgan. Biroq bu taxminiy raqamlar harbiy xizmatchilar bilan bir qatorda tinch aholini ham qamrab olgan boʻlishi mumkin. Ushbu jang Boburiylar imperiyasiga qarshi kurashda Ahomlarning matonati va taktik mahoratini namoyon etdi[8]. Gʻalabadan soʻng shoh Pratap Singh tantanali ravishda poytaxtga qaytdi va u yerda Ahomlarning gʻalabasi yakunlanganini anglatuvchi Rikkhvan marosimini oʻtkazdi[1].

Oqibatlari

Boburiylar qoʻshini magʻlubiyatga uchragach, Bali Narayan Darrangning vassal rojasi etib tayinlandi va unga Dharma Narayan unvoni berildi[1]. Bali Narayanning poytaxti Darrang hududida, Brahmaputraning janubiy sohilida joylashgan edi. Ushbu magʻlubiyatdan soʻng Qasim Xon Bengalning subadari (noibi) lavozimidan chetlatildi[8].

1617-yil noyabrda Pratap Singh Dharma Narayan bilan birgalikda qoʻshinini Hajo tomon boshladi. Ushbu yurish davomida Kacharilar tasarrufidagi vassal davlat boʻlgan Dimaura rojasi hamda qariyb 18 000 aholisi boʻlgan Jaintia tumani hukmdori Pratap Singhga taslim boʻldi[1].

Ahom qoʻshini hujumga oʻtib, Pandu ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi va Boburiylar imperiyasiga navbatdagi zarbani berdi. Boburiylar Agiathutida ham yana bir bor magʻlubiyatga uchradilar. Chekinishga majbur boʻlgan Boburiylar qoʻshini Hajoga qaytib ketdi. Ushbu voqealar Ahomlarning Boburiylar imperiyasiga qarshi davom etayotgan kurashidagi muhim gʻalabalardan biri boʻldi[9].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Basu 1970, s. 31.
  2. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 179–182.
  3. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 179–180.
  4. ↑ 4,0 4,1 Roy & Nag 2023, s. 180.
  5. ↑ Acharyya 1966, s. 108.
  6. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 180–181.
  7. ↑ Basu 1970, ss. 30–31.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Roy & Nag 2023, s. 181.
  9. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 181–182.

Adabiyotlar