Benedetto Cotrugli
Benedetto Cotrugli (Benedikt „Beno“ Kotruljević (xorvat tili); 1416–1469) — Ragusalik savdogar, iqtisodchi, olim, diplomat va gumanist.
Hayoti
Benedetto Cotrugli savdogar oilasida, Uygʻonish davrida Ragusa Respublikasi tarkibiga kirgan boy dengizboʻyi shahri Ragusada (hozirgi Dubrovnik respublikasi) tugʻilgan. Bu shahar-davlat Oʻrta yer dengizi savdo tarmoqlaridagi muhim ishtiroki bilan mashhur. Mintaqaning madaniy va iqtisodiy rivojlanishida katta rol oʻynagan[1].
Yoshligidan Cotrugli Ragusaning faol savdo muhitida voyaga yetgan. Uning oilasining savdo bilan shugʻullanishi unga savdogarlik faoliyatining murakkab jihatlari bilan erta tanishish imkonini bergan, bu esa Ragusa zodagonlari uchun odatiy hol boʻlgan. Ushbu tajriba uning iqtisodiy nazariya va amaliyotlarga boʻlgan dastlabki qiziqishini shakllantirgan va keyinchalik u buni oʻz asarlarida rivojlantirgan[2].
Ragusa Respublikasi xalqaro savdo markazi sifatida Cotrugliga Oʻrta yer dengizi boʻylab iqtisodiy aloqalarni chuqur tushunish imkonini bergan. Bu tajribalar uning savdo va tijorat haqidagi qarashlarini shakllantirishda muhim rol oʻynagan va u buni oʻzining mashhur asari Della mercatura e del mercante perfetto (Savdo sanʼati haqida kitob)da bayon etgan[2].
U Neapol qirolligi diplomati sifatida taxminan 15 yil davomida Neapol saroyida faoliyat yuritgan, u yerda koʻplab muhokamalar olib borgan va gumanistik qarashlarini rivojlantirgan. 1451-yildan 1469-yilgacha u Neapolda yashagan[1]. U Akvila shahrida vafot etgan.
Taʼlim
Cotruglining Bolonya universitetidagi taʼlimi aniq kurslar yoki dasturlar nuqtai nazaridan batafsil maʼlum emas. Biroq, Uygʻonish davridagi ushbu nufuzli universitetning ilmiy muhiti va gumanistik oʻquv dasturi uning intellektual rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Gumanistik taʼlim unga axloq, falsafa va ilm-fan boʻyicha keng bilimlar bergan va u bularni keyinchalik savdo va iqtisodiyotga tatbiq etgan[1][2].
Cotruglining gumanistik va amaliy taʼlim uygʻunligi unga savdo va buxgalteriya sohalariga katta hissa qoʻshish imkonini bergan. Uning faoliyati Uyg‘onish davrining mukammal taʼlim olgan shaxs idealini aks ettiradi va bu bilimlarning amaliy faoliyatga qanday taʼsir koʻrsatishini namoyon etadi. Uning ishlari zamonaviy iqtisodiy amaliyotlarning shakllanishiga sezilarli hissa qoʻshgan[1][3].
Saqlanib qolgan qoʻlyozmalar
Cotruglining „Libro de l’Arte de la Mercatura“ (Savdo sanʼati haqida kitob) asarining eng qadimgi saqlanib qolgan nusxasi Malta milliy kutubxonasida saqlanadi va 1475-yilga tegishli. Asl qoʻlyozma esa 1458-yilda yozilgan[4]. Ushbu qoʻlyozma, ayniqsa, ikkiyoqlama buxgalteriya hisobiga bagʻishlangan bobi bilan mashhur boʻlib, bu mavzudagi eng qadimgi yozma manbalardan biri hisoblanadi[3].
1458-yildagi „Della mercatura e del mercante perfetto“ qo‘lyozmasi matnidan soʻng ilova sifatida inventar roʻyxati va koʻplab jurnal yozuvlari keltirilgan. Unda ikkiyoqlama buxgalteriya tizimining dastlabki tavsiflaridan biri mavjud[5][6]. Bu tavsif Luka Pacholi tomonidan 1494-yilda yozilgan „Summa de arithmetica“ asaridan oldin paydo boʻlgan.
Cotruglining „Savdo sanʼati haqida kitob“ asari zamonaviy kelishuvlar haqidagi kitoblarning XV asrdagi muqobili sifatida baholanadi[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Niall Ferguson, The Square and the Tower, pp. 68–70
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Duzer, Van (2013). "Benedetto Cotrugli's Lost Mappamundi Found—Three Times". Imago Mundi 65 (1): 1–14. doi:10.1080/03085694.2013.731200. https://www.jstor.org/stable/23481624.
- ↑ 3,0 3,1 Sangster, Alan (December 2018). "Benedetto cotrugli on double entry Bookkeeping". De Computis 15 (2): 22–38. doi:10.26784/issn.1886-1881.v15i2.332. https://www.researchgate.net/publication/330218367.
- ↑ Basil S. Yamey (1994). „Benedikt Kotruljević on bookkeeping (1458)“. Accounting, Business & Financial History 4(1): 43–50.
- ↑ Zubrinic, Darko „History of Croatian“. Qaraldi: 2016-yil 26-dekabr.
- ↑ „SIESC Croatia 2“. Qaraldi: 2016-yil 26-dekabr.